Кіріспе

2003 жылғы Одри Ниффенеггердің романы

«Уақыт саяхатшысының әйелі» – американдық автор Одри Ниффенеггердің 2003 жылы жарық көрген тұңғыш романы. Бұл Генридің, генетикалық бұзылуы салдарынан уақытты болжамсыз саяхаттауға мәжбүр болатын ер адамның, және оның әйелі Клэрдің, оның жиі жоғалуымен күресуге тура келетін суретшінің махаббат тарихы. Романды жаза бастаған кезде Ниффенеггер өзінің сәтсіз қарым-қатынастарынан көңілі толмағандықтан, бұл әңгімені олардың метафорасы ретінде жазды. Романның басты қарым-қатынасы Ниффенеггерге кенеттен келді және кейіннен романның атауын анықтады. Роман ғылыми фантастика және романтика жанрларына жатқызылады. Кітап Калифорния штатының Сан-Франциско қаласында орналасқан шағын баспа компаниясы MacAdam/Cage арқылы жарық көрді. NBC Today телеарнасында автор және отбасы досы Скотт Туроудың мақтауынан кейін кітап бестселлерге айналды. 2009 жылдың наурыз айына қарай роман АҚШ және Ұлыбританияда 2,5 миллионнан астам дана сатылды. Көптеген сыншылар Ниффенеггердің уақыт саяхатына қатысты ерекше көзқарасына тәнті болды. Кейбіреулер оның осы жұпты сипаттауын жоғары бағалап, олардың эмоционалдық тереңдігін атап өтті, ал басқалары оның жазу стилін мелодрамалық деп, сюжетті эмоционалдық тұрғыдан тым қарапайым деп сынады. Роман «Exclusive Books Boeke Prize» және «British Book Award» сыйлықтарын жеңіп алды. Warner Bros. және New Line Cinema кітаптың кино және теледидар құқықтарын сатып алды. 2009 жылы Рейчел МакАдамс пен Эрик Бананың қатысуымен фильм шықты, ал телесериал 2022 жылдың 15 мамырында HBO және HBO Max телеарналарында көрсетілді.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Роман бірінші тұлғаның ауыспалы көзқарастарымен, Чикагодағы Ньюберри кітапханасының кітапханашысы Генри ДеТэмблдің (1963 жылы туған) оқиғасын баяндайды. Ол кейіннен әйелі болатын балаға, қағаздан мүсіндер жасайтын суретші Клэр Энн Абширге (1971 жылы туған) баяулайды, оның уақытты бақылаусыз саяхаттау қабілетімен. Генридің сирек кездесетін генетикалық бұзылысы бар, кейін ол Хронолық бұзылу деп аталады. Бұл бұзылыс Генридің еріксіз түрде уақыт арқылы саяхаттауына себеп болады. Романның басында 20 жасар Клэр 1991 жылы Ньюберри кітапханасында 28 жасар Генримен кездеседі, ол оны бұрын ешқашан көрмеген, бірақ ол оны өмірінің көп бөлігінде білген. Генри бес жасында уақыт саяхаттай бастайды, өзінің уақыт осіне қатысты алға және артқа секіреді. Ол қайда және қашан кететіні, саяхаты қанша уақытқа созылатыны оның бақылауында емес. Дегенмен, оның бағыты оның жан дүниесімен байланысты – ол көбінесе өзінің тарихымен байланысты жерлер мен уақытқа саяхаттайды. Стресс сияқты белгілі бір факторлар Генридің уақыт саяхатын тудыруы мүмкін; ол көбінесе тыныш болу және қазіргі уақытта болу үшін жүгіреді. Ол болашақта уақыт саяхатын бақылауға көмектесетін дәрі-дәрмектерді іздейді және генетик доктор Кендрикке кеңес алады. Генри болашаққа да, өткенге де ештеңе ала алмайды, яғни ол әрқашан жалаңаш келеді, содан кейін киім, баспана және тамақ табуға тырысады. Ол өмірді сақтауға қажетті бірнеше дағдыларды жинақтайды, соның ішінде құлыптарды ашу, өзін-өзі қорғау және қалта ұрлығы. Оның көп бөлігін өзінің ескі нұсқаларынан үйренеді. Генри мен Клэрдің уақыт осі кітапханада "табиғи түрде" кездескеннен кейін – олардың хронологиясындағы алғашқы кездесуі – Генри Клэрдің балалық шағы мен жасөспірімдік кезеңіне Саут-Хейвенде, Мичиган штатында, 1977 жылы, ол алты жаста болған кезде саяхаттай бастайды. Оның ертеректегі сапарларының бірінде (Клэрдің көзқарасы бойынша) Генри оған келетін күндердің тізімін береді, ал ол оларды күнделікке жазады, осылайша ол келгенде оны киіммен және тамақпен қамтамасыз етуді ұмытпайды. Тағы бір сапарда Генри олар болашақта үйленетінін әдейісіз айтып береді. Уақыт өте келе, олар жақын қарым-қатынасқа ие болады. Бір кезде Генри Клэрге зорлық көрсеткен баланы қорқытып, қорлауға көмектеседі. Клэрді Генридің жастық шағында соңғы рет 1989 жылы, оның он сегізінші туған күнінде сапарлайды, сол күні олар алғаш рет махаббатқа түседі. Содан кейін олар кітапханада кездескенше екі жылға бөлініп тұрады. Клэр мен Генри соңында үйленеді. Некеден кейін көп ұзамай Клэр Генридің генетикалық аномалиясы салдарынан жүктілікті тоқтатуда қиындыққа тап болады. Бес рет түсік тастағаннан кейін Генри Клэрді одан әрі азаптан құтқару үшін вазектомия жасайды. Алайда, өткендегі Генридің нұсқасы бір түнде Клэрге келіп, олар махаббат жасайды; ол кейіннен Альба есімді қызды дүниеге әкеледі. Альба да Хронолық бұзылумен ауырады, бірақ Генриден айырмашылығы, ол уақыт саяхаты кезінде бағытын біршама бақылай алады. Ол туылмай тұрып, Генри болашаққа сапар шегеді және мектептегі экскурсияда он жасар қызымен кездеседі. Бұл сапар барысында ол Альба бес жасқа толғанда өлетінін біледі. 43 жасында, өмірінің соңғы жылында, Генри қыстың суық түні Чикаго гаражына барады, онда баспана таба алмайды. Гаражда ұйықтап жатқанда гипотермия мен мұздатудан зардап шеккендіктен, қазіргі уақытқа оралғанда аяқтары ампутацияланады. Генри мен Клэрдің екеуі де Генри уақыт саяхатынан қашып құтыла алмаса, ол келесі бірнеше саяхатында сөзсіз өлетінін біледі. 2006 жылдың жаңа жылы қарсаңында Генри 1984 жылы Мичиган орманының ортасына уақыт саяхаттайды және Клэрдің інісі оны кездейсоқ атып өлтіреді, бұл романның басында болжамдалған оқиға. Генри қазіргі заманға оралып, Клэрдің қолында қайтыс болады. Клэр Генридің өліміне қатты қайғыдайды. Кейінірек ол Генриден хат табады, онда ол оны "күтуді тоқтатуды" айтады, бірақ ол болашақта оны қайтадан көретін сәтін сипаттайды. Екеуі Клэр 82 жаста, ал Генри 43 жаста кездеседі. Романның соңғы көрінісінде Клэр қартайған шағында әлі де Генриді күтіп жүргенін көрсетеді, ол өмірінің көп бөлігінде солай істеген.

Құрастыру және жариялау

Ниффеггер – Чикагодағы Колумбия колледжінің Кітап және қағаз өнері орталығында сабақ беретін суретші, ол қолмен боялған кітаптардың басылымдарын дайындайды. Оны осы атау қызықтырды, себебі «ол бірден екі адамды және олардың бір-бірімен қарым-қатынасын анықтап берді». Ол бұл әңгіменің өзінің сәтсіз махаббат оқиғаларының метафорасы екенін айтты және «Мен үшін керемет, тамаша жан серігі жоқ екенін түсіндім, сондықтан мен оны өзім ойлап шығарамын» деді. Ол сондай-ақ, ата-анасының некесінен шабыт алды – оның әкесі аптаның көп бөлігін саяхатта өткізді. 2002 жылы ол оны Сан-Францискодағы шағын MacAdam/Cage баспасына тікелей жіберді, онда ол Аника Стрейтфельдке жетті. Ниффеггердің редакторы болған Стрейтфельд «Бұл керемет! Бастапқыда сіз өзіңізді сенімді қолыңызда сезінесіз, бұл әңгіме айта алатын және оны қалай айту керектігін білетін адам екенін түсінесіз» деді. Алайда, Ниффеггер осы кезде агентке ие болғандықтан, Нью-Йорктегі бірнеше баспа үйлер романға қызығушылық танытты. Қолжазба аукционға қойылды және MacAdam/Cage 100 000 АҚШ долларын ұсынды, бұл олардың кітап үшін ұсынған ең үлкен сома еді. Ниффеггердің өзі романды қандай жанрға жатқызуға асықпайды, ол «Мен оны ғылыми фантастика деп ойлаған емеспін, тіпті оның негізінде ғылыми фантастикалық идея болса да» дейді. «Уақыт саяхатшысының әйелі» дәстүрлі ғылыми фантастикадағыдай уақыт саяхатының парадокстарымен айналыспайды. Керісінше, сыншы Марк Мохан айтқандай, роман «уақыт саяхатын екі адамның өмір бойы бір-бірін танығандай сезінуін түсіндіру үшін метафора ретінде пайдаланады». Роберт Натанның «Дженнидің портреті» романы немесе фильмі – тағы бір айқын салыстыру, бірақ Дженни, әуесқұмар болғандықтан, уақытты кездейсоқ емес, бір бағытта саяхаттайды.

Тақырыптар

Ниффеггер романның тақырыптарын "мутанттар, махаббат, өлім, ампутация, секс және уақыт" деп анықтайды. Рецензенттер махаббат, жоғалту және уақытқа назар аударды. Чарли Ли Поттер "The Independent" газетінде жазғандай, роман "махаббат пен жоғалтуға арналған жоқтау". Генри мен Клэр арасындағы махаббат түрлі жолдармен көрініс береді, соның ішінде жұбайлардың секс өміріне талдау жасау және оның тарихын баяндау арқылы. Эндрю Билен "The Times" газетінде жазған пікірінше, "бұл кітап некеге қатысты феминистік талдау ретінде қарастырылуы мүмкін, онда еркекке ғана қатысудан бас тарту құқығы беріледі". Мысалы, ол кітапта Клэр мен Генридің алғаш рет секс жасаған кездегі суреттелген бөліміне сілтеме жасайды. Ол 18 жаста, ал ол 41 жаста, және ол қазірдің өзінде оған үйленген. Осы эпизодтан кейін ол өзінің және Клэрдің уақытына оралады, ол былай дейді:

Роман детерминизм және еркін ерік туралы сұрақтар көтереді. Мысалы, сыншы Дэн Фолк сұрайды: "Егер [Генридің] саяхаты "бұрыннан болған" болса, онда ол өзін қалай есте сақтағанын дәл солай істеуге мәжбүр болмауы керек пе? (Немесе, мүмкін, ол мәжбүр, жай ғана таңдау бар сияқты сезінеді?)." Генри болашақты өзгерте алмайтын сияқты көрінсе де, кейіпкерлер "циникке" айналмайды және Ли Поттердің сөзіне сәйкес, роман махаббат арқылы адамдардың өзгеруі мүмкін екенін көрсетеді. Ұлыбританияда кітап "Ричард және Джуди" кітап клубының ұсынысы ретінде таңдалғаннан кейін бір апта ішінде 45 000 данасы сатылды. 2003 жылғы желтоқсан айында "The Observer" газетінде жарияланған мақалада "американдық рецензенттердің аз бөлігі" романды "әдемі әрекет" деп санағанымен, ол әлі де "баспа сенсациясы" екені айтылды. Сол кезде роман 15 елдегі баспаларға сатылды. "Уақыт саяхатшысының әйелі" романының сәттілігі барлық ірі баспа компанияларын Ниффеггердің екінші романы "Оның қорқынышты симметриясы" романын сатып алуға талпындырды, ол "жақындағы баспа тарихында ең ізделісті шығармалардың бірі" деп аталды. Ол "Scribner's" баспасынан 5 миллион АҚШ доллары көлемінде алдын ала төлем алды. Рецензенттер Ниффеггердің Генри мен Клэрді сомдауын, әсіресе олардың эмоционалдық тереңдігін жоғары бағалады. Чарльз ДеЛинт "The Magazine of Fantasy and Science Fiction" журналында Ниффеггердің романдағы "ең үлкен жетістігінің" бірі - кейіпкерлердің аркалары арқылы Клэр мен Генридің эмоционалдық өсуін жеткізу қабілеті екенін айтты, сонымен бірге олардың перспективаларын ауыстырып отыруды да қамтамасыз етті. Алайда "The Times" газетінің Стивен Амидон басылымы басты кейіпкерлердің өзімшілдігіне күмән келтірді. "The Chicago Tribune" газетінде жарияланған мақаласында Кери Харрисон романның түпкіліктілігін, әсіресе бала туу мен уақыт саяхатының қиылысын мақтады. Романның тұжырымдамасын бағалағанмен, Амидон Генридің уақыт саяхатының салдары жеткілікті түрде ойластырылмағанын айтты. Мысалы, Генри 11 қыркүйекке жасалған шабуыл туралы алдын ала біледі, бірақ оларды болдырмау үшін ештеңе жасамайды. Оның орнына 2001 жылғы 11 қыркүйекте ол ерте тұрып, "әлемнің тағы да сәл уақытқа қалыпты күйде болатынын тыңдайды". Мириам Шавив "The Jerusalem Post" газетінде келісе отырып былай деп жазды: "Бұл жерде түпнұсқалық немесе тіпті клише емес ойлар жоқ. Ниффеггердің айтуынша, нағыз махаббат - уақыттан тыс, тіпті ең қиын жағдайларға да төтеп бере алады. Дегенмен, кітапты оқуға қызықты, нәзік және психологиялық тұрғыдан дұрыс". "Library Journal" романы "ерекше кейіпкерлер мен шын жүректен шыққан сезімдердің үйлесімімен шебер жазылған" деп сипаттады; ол қоғамдық кітапханаларға кітаптың бірнеше данасын сатып алуды ұсынды.

Жалғасы

2013 жылдың 23 қыркүйегінде романның жалғасы жоспарлануда екені жарияланды. Жалғас Генри мен Клэрдің қызы Альбаның ересек болғаннан кейінгі өміріне тоқталады. Ол екі түрлі адамға ғашық екенін сезінеді: қалыпты өмір сүретін Зак пен музыкант және уақыт саяхатшысы Оливерге. Кітаптың алғашқы 25 бетін "Уақыт саяхатшысының әйелі" электронды кітабын сатып алу арқылы оқуға болады. 2014 жылдың ақпан айында Ниффенеггер кітаптың "шамамен 2018 жылы немесе одан кейін дайын болады" деп болжады. Ниффенеггер өз Twitter-інен жалғастың атауы "Басқа күйеу" екенін және ол 2023 жылы жарық көретінін хабарлады.

Марапаттар мен ұсыныстар

Жетістіктері Жыл Жетістіктері Locus сыйлығы – Ең үздік алғашқы роман2004 Orange Broadband Prize – Көркем әдебиет2004 Артур Кларк сыйлығы2005 Джон В. Кэмпбелл естелік сыйлығы2005 Эксклюзивті кітаптар Боке сыйлығы2005 Геффен сыйлығы2006 Британдық кітап сыйлығы – Халықтық көркем әдебиет2006

Аудиокітап

BBC Audio Уильям Хоуп пен Лорел Лефковтың оқыған "Уақыт саяхатшысының әйелі" аудиокітабын жариялады, бір рецензияда олар "күшті оқырмандар" деп сипатталды. HighBridge 2003 жылы толық нұсқасын шығарды, ол он екі сағатқа созылады және Магги Мег Рид пен Кристофер Бернс оқыды; олардың орындалуы "шынайы және құштар" деп бағаланды. 2006 жылғы Audible/HighBridge нұсқасын Фред Берман мен Фиби Строл оқыды, оның ұзақтығы 17:43. Audible.co.uk 2008 жылы да толық нұсқасын шығарды, оны да Хоуп пен Лефков оқыды.

Фильм

"Уақыт саяхатшысының әйелі" романының фильмдік құқықтары Брэд Питттің Plan B Entertainment продюсерлік компаниясы мен New Line Cinema бірлесіп, роман жарыққа шықпастан бұрын сатып алынған. Адаптацияның сценарийін Брюс Джоэл Рубин жазды, режиссерлік жұмысты Роберт Швентке жүзеге асырды, ал Клэр рөлін Рейчел МакАдамс, Эрик Бана мен Генри рөлдерін ойнады. Түсірілімдер 2007 жылдың қыркүйегінде басталды, ал фильм 2009 жылдың 14 тамызында Warner Bros. компаниясы тарапынан көрсетілді. Романның киноға түсірілу мүмкіндігі туралы сұраққа жауап берген Ниффенеггер: "Менің басымдағы кішкентай фильмім бар. Бірақ оның басқа біреудің қолында өзгеріп, жойылып кетпесіне қорқамын. Бұл қызықты да қорқынышты, себебі енді кейіпкерлердің менсіз де өмір сүру мүмкіндігі бар", - деді. Жалпы, фильмге аралас пікірлер айтылды. Мысалы, "Нью-Йорк Таймс" газеті фильмді "көбінесе әжуалы, ұятты, қанағаттандырмайтын және мұңды мелодрамалық бейімдеу" деп сипаттады.

Теледидар

2018 жылдың шілдесінде HBO Стивен Моффат жазған, сол аттас телесериалға романын бейімдеу құқығын алды. 2021 жылдың ақпан айында Тео Джеймс пен Роза Лесли Генри мен Клэр рөлдеріне тартылды. Сериал 2022 жылдың шілдесінде бір маусымнан кейін жабылды. Сериалдың жанкүйерлері оны жаңарту үшін басқа стриминг платформаларына жүгіну арқылы сериалды құтқару үшін петиция бастады. 2022 жылдың желтоқсанында ол HBO Max-тен жойылды.

Сахналық мюзикл

2021 жылдың наурызында кітап негізінде сахналық мюзиклдің дамытылып жатқаны жарияланды, ол Ұлыбританияда 2021 жылдың соңында немесе 2022 жылдың басында тұңғыш рет көрсетілуге тиіс. Мюзиклдің атауы – "Уақыт саяхатшысының әйелі" (Ұлыбританияда "Traveler" деп жазылады), оның либреттосын Лорен Гундерсон, музыкасын Джосс Стоун мен Дейв Стюарт, ал қосымша мәтінін Кайт Керриган жазды. Бұл қойылымды Билл Бакхерст қойып, Колин Инграм InTheatre Productions үшін Warner Bros. Theatre Ventures компаниясымен жасалған арнайы келісім бойынша шығарады. Бұл жаңалыққа жауап ретінде Ниффенегер Twitter-де бұл жоба туралы ешнәрсе білмейтінін айтты, содан кейін театрлық құқықтар Warner Bros. компаниясына тиесілі екенін нақтылады. Мюзиклдің сахналық тұңғыш көрсетілімі 2022 жылдың 30 қыркүйегінде Честердегі Storyhouse театрында өтті. Қойылымды Билл Бакхерст сахналады, Анна Флейшле декорациясын жасады, хореографиясы Шелли Максвелл, жарық дизайны Люси Картер, иллюзиялары Крис Фишер, бейне дизайны Анджей Гоулдинг, дыбыс дизайны Ричард Брукер, музыкалық жетекшілік және аранжировкасы Ник Финлоу, оркестрлеуі Брайан Крук жасады. Мюзикл 2023 жылдың қазан айынан бастап Лондонның Вест-Эндтегі Apollo театрына көшіріледі.