Кіріспе

Жаңа Зеландияның табиғатты қорғаушысы (1939 – 2011)

Дональд Винсент Мертон (22 ақпан 1939 – 10 сәуір 2011) – қара қайыңды жойылудан құтқаруымен танымал Жаңа Зеландияның табиғатты қорғаушысы. Ол сондай-ақ какапоның лек түзілу жүйесін де ашты. Мертон табиғатты қорғаушы ретінде жұмысын бастаған кезде какаполардың жойылып кеткені саналды, бірақ мансабының шамамен 20 жылы өткен соң, Жаңа Зеландияның құрлықтағы, жартылай шалғай орналасқан ұлттық паркінен кішкентай популяция табылды. Бірақ олар бірнеше ай бойы аналықты таба алмады, ал алғашқы аналықты тапқаннан кейін бірнеше апталық шарананы таң қалдырды. Мертон мен оның командасы бастапқыда табылған барлық қайта табылған какаполарды Кодфиш аралына көшіруді жоспарлады, бірақ Жаңа Зеландияның Табиғатты қорғау департаменті тек 20-ны көшіруге рұқсат берді. Көшіру шектеулі болғанына қарамастан, какапо популяциясы тұрақты түрде қалпына келді (2019 жылға қарай 147 ересек какапо бар, ал 2019 жылғы маусымда 181 жұмыртқа мен 34 балапан шықты, бірақ олардың барлығы тірі қалуы мүмкін емес. CRISPR сияқты геномды карталау құралдарының технологиялық жетістіктерімен ғалымдар 147 какапо геномдарының барлығын сәтті картаға түсірді және жақын болашақта жаңадан туған балапандардың тірі қалу деңгейін арттыру үшін жұмыртқаның геномдарын өңдеу мүмкін болады. Мертон 2005 жылдың сәуірінде зейнетке шыққанға дейін Жаңа Зеландияның Табиғатты қорғау департаментінің Қауіп төндіретін түрлер бөлімінің аға мүшесі болды. Ол 1960 жылы Жаңа Зеландияның жабайы табиғат қызметіне (NZWS) стажировкадан өткеннен бері жабайы табиғатты қорғауға ұзақ уақыт қатысты, жойылып бара жатқан түрлерді басқаруға маманданған. NZWS әріптестерімен және еріктілермен бірлесе оның үлесіне мыналар кірді: құрып кету қаупі төнген құстарды құтқару және қалпына келтірудегі басқару құралдары ретінде аулау және көшіру әдістерін дамыту: 1960 жылдардың басында Мертон Жаңа Зеландия құстарын қорғау мақсатында алғашқы сәтті көшірулердің бірін жүргізді – Солтүстік аралдың қызылқұйрықтық құсын екінші популяциясын құру және Оңтүстік аралдың қызылқұйрықтық құсының жойылуын болдырмау. Сол кездегі ізашарлық техникалар қазір Жаңа Зеландияда және одан тыс жерлерде қауіп төндіретін түрлерді басқарудың күнделікті бөлігі болып табылады; жойылудан сақтанудың құралы ретінде «жақын тәртіпті басқару» (COM) әдісін дамыту; табиғатта өмір сүруді қамтамасыз ету және/немесе құрып кету қаупі бар түрлердің қалпына келуін жеңілдету. COM еркін өмір сүретін жануарларды популяция деңгейінен гөрі жеке дара деңгейде басқаруды қамтиды. Бұл әдіс және техникалар Мертон басқарған 1980 жылдары қара қайыңды құтқару және қалпына келтіру кезінде ерекше табысқа ие болды. Жылдар бойы жетілдіріліп, бейімделген, сол кезде дамытылған жақын тәртіпті басқару техникалары қазір халықаралық деңгейде қауіп төндіретін түрлерді қалпына келтіру бағдарламаларының ажырамас бөлігі болып табылады. аралдық биоәртүрлілікті сақтау және қалпына келтіру әдістерін дамытуға көмектесті. Мысалы, 1960 жылдардың басында ол Жаңа Зеландияның Корольдік орман және құс қорғау қоғамының еріктілерімен бірге Нойз тобындағы төрт кішкентай аралдан Норвегия тышқандарын жойды. Бұл Жаңа Зеландия аралынан тышқандарды қасақана жоюдың алғашқы жағдайы болды және осы және көптеген басқа аралдардың экологиялық қалпына келуіне жол ашты; 1974 жылы какапо попугайын (Фиордлендте) және 1980 жылы осы түрдің аналарын (Стюарт аралында) қайтадан табуға басшылық еткен NZWS далалық топтарын басқарды. Әйелдер 1900 жылдардың басынан бері байқалмаған және олар жойылып кеткен болуы мүмкін деп қорқып, түрлер «функционалдық жойылып кеткен» деп есептелді; какапоның ырымдалған, түнгі гүлденген көрінісінің мәнін ашты және құжаттады – бұл, шын мәнінде, «ағызу» деп аталатын ерлі-зайыптылық көрінісінің ерекше түрі; какапоның (эндемиялық, монотиптік кіші отбасы) жойылуының алдын алуда маңызды рөл атқарды: 1980 жылдардың басында; (i) жаңадан табылған оңтүстік Стюарт аралының какапо халқы жабайы мысықтардың жыртқышынан (желкендердің жылына ~53% өлімі) қатты төмендеп бара жатқанын анықтады; (ii) NZWS-ге ескертті, әр түрлі үкіметтік және басқа агенттіктердің ұсыныстарын дайындады және соңғы табиғи халықты көшіру (және осылайша тиімді түрде жою) туралы келісім жасады; және (iii) NZWS-дің Басты қызметкері (жапайы жануарлар) ретінде, барлық қалған құстарды ұстауды жоспарлау үшін жауапкершілікті өз мойнына алды. Бұл іс-қимыл өте сәтті болып шықты – какапо санының күрт төмендеуі тоқтатылды және ересектердің өлім-жітімділігі (~30 жылдан бері) өте төмен (~1,3% жылына) болды; Батыс Австралияның шулы бұталы құсын ұстау, тұтқындықта ұстау, көшіру және екінші популяциясын құруға қажетті жобаны басқарды. Екінші популяция қазір екеуінен әлдеқайда үлкен. 1980 жылдары Маврикийдің (Үнді мұхиты) қауіп төндіретін Маврикий попугайын қалпына келтіру стратегиясын дамытуға және іске асыруға көмектесті. Ол кезде шамамен сегіз құс, оның ішінде үш аналық бар екені белгілі болды. Қазірде олардың саны 300-ден асып жыртқыштарда өмір сүреді; 1980 жылдары Маврикий аралының Раунд аралынан қоянды жоюды жоспарлады және басқарды (Үнді мұхиты) – Раунд аралында Жердегі басқа аймақтармен салыстырғанда көбірек қауіп төндіретін жануарлар мен өсімдік түрлері бар екені айтылды, бірақ олардың тірі қалуы қояндармен қауіпті жағдайда болды; Австралияның Рождество аралындағы (Үнді мұхиты) ұлттық паркті белгілеуге көмектесті, бұл Эбботттың қазғырларының (ірі және ең қауіпті ганнет) және бірегей биік тропикалық аралдық экожүйенің тірі қалуын жеңілдетті – Австралияның Ұлттық парктері мен жабайы табиғат қызметіне екі жылға консерватор ретінде тағайындалғаннан кейін; Сейшель аралдарына (Үнді мұхиты) ендемик мағпие құсын және басқа жануарларды құтқару және қалпына келтіруде маңызды рөл атқарды: 1990 – 1992 жылдары BirdLife International қызметкерлерімен бірлесіп, қауіп төндіретін Сейшель мағпие құсы үшін тиімді қалпына келтіру стратегиясын және басқару техникаларын жоспарлады және іске асырды, соңғы ~20 дарабасы 219 га Fregate аралында шоғырланған. Содан кейін 1995 жылы Норвегия тышқандары Fregate аралына жеткенде (Сейшель мағпие құсының соңғы табиғи популяциясының және басқа да осал ендемик тіршілік формаларының соңғы панасы), аралдың иесіне және жергілікті және халықаралық табиғатты қорғау агенттіктеріне араласпаса экологиялық құлдырау және жойылудың қажетті екенін ескертті. Үлестес тараптармен жұмыс істеп, 1999 жылға қарай жоюдың қажетті және орындалатынына баршаны көндірді. Олардың сұрауымен 2000 жылы сәтті кеміргіштерді (Норвегия тышқандары мен үй тышқандары) жойды – осылайша жойылудың алдын алды және экологиялық қалпына келтіруді жеңілдетті. 150-ге жуық жарияланымның авторы немесе авторлары, оның ішінде кітаптар, рецензияланған ғылыми мақалалар, танымал мақалалар және техникалық есептер. Жаңа Зеландияда Мертон Оңтүстік аралдың қызылқұйрықтық құсын құтқарудағы рөлі үшін де танымал, ол 1960 жылдардың басында егеуқырлар Rattus rattus оның соңғы панасы – Таукихепа / Үлкен Оңтүстік Кейп аралына басып кіргенде; Солтүстік аралдың қызылқұйрықтық құсының қалпына келуіне көмектесу үшін, ол 1960 жылдардың басында бір аралға (Таранга / Хен аралына) шектелген; 1974 жылдан бері құтқару стратегиясын және техникаларын дамытудағы және алып, ұшпайтын, түнгі какапо попугайының құтқару және қалпына келтіру бағдарламасындағы рөлі үшін; және 1970 жылдардың соңында оның саны жеті дарабасқа дейін төмендеген Чатэм аралдарының қара қайыңын құтқару стратегиясын ойлап табу және сәтті құтқаруды басқару үшін. Қара қайыңның саны қазірде 250-ге жуық жеке дарабасқа жетеді...

Кейінгі өмір және өлім

Мертон 2005 жылы Табиғатты қорғау департаментінен зейнеткерлікке шықты. Ол Таурангада тұрды, онда табиғатты қорғау мәселелерінде белсенді болып қала берді және 2011 жылдың 10 сәуірінде ұйқы безінің қатерлі ісігінен қайтыс болды.

Құрметтер мен марапаттар

Мертон 1973 жылы АҚШ және Еуропада жойылу қаупі төніп тұрған түрлерді басқаруды зерттеу үшін Черчилль стипендиясын алды. 1983 жылдан 1986 жылға дейін ол IUCN/Birdlife International ұйымының попугайлар жөніндегі мамандар тобының халықаралық төрағасы болды. 1989 жылы Королеваның туған күніне орай мемлекеттік қызметтері үшін Королеваның қызмет медалімен марапатталды; келесі жылы Жаңа Зеландия Корольдік қоғамының Экологиялық жетістіктері үшін Флеминг сыйлығын алды; 1992 жылы Масси университеті ғылымға қосқан үлесі үшін оған ғылым докторының құрметті дәрежесі берілді; 1994 жылы Ұлыбританиядағы Құстарды қорғау жөніндегі Корольдік қоғам оған "түрлердің сақталуына халықаралық үлес қосқаны үшін" медаль табыстады, ал 1998 жылы БҰҰ-ның Қоршаған ортаны қорғау бағдарламасы (UNEP) оны "ортаны қорғау және жақсартуға қосқан ең үлкен үлесі үшін" Global 500 Roll of Honour-ға енгізді. Мертон "New Zealand Listener" журналының 60 жылдығына арналған санында "XX ғасырдың 100 ұлы жаңа зеландиялықтарының" бірі деп танылды; 2001 жылы Жаңа Зеландия үкіметі оған "дамушы елдерге кедейлікті азайту және тұрақты дамуға жетуге көмектескені үшін" Біріккен Ұлттар Ұйымының 2001 жылғы Халықаралық еріктілер жылына арналған сертификатын табыстады; 2004 жылы BirdLife International оған Жаңа Зеландияда және басқа елдерде 48 жылдық еңбек жолында жойылу қаупі төніп тұрған құстарды құтқару және қалпына келтірудегі жетістіктері үшін Conservation Achievement Award сыйлығын берді; 2005 жылдың сәуір айында NZ Табиғатты қорғау департаментінен зейнеткерлікке шыққаннан кейін департамент оған Құрметті техникалық серіктес мәртебесін берді – бұл мәртебе алғаш рет берілді; 2010 жылы Royal Forest & Bird Protection Society of NZ оған NZ және бүкіл әлемдегі табиғатты қорғауға қосқан ерекше және үздіксіз үлесі үшін "Old Blue Award" сыйлығын табыстады; ал 2011 жылы ол "орнитология саласына және қоғам жұмысына жасаған өмірлік үлесі үшін" NZ Орнитологиялық қоғамының "Fellow" атанды. Сонымен қатар, көптеген сыйлықтардың иегері болғандықтан, оның есімімен Дон Мертон консервация пионері сыйлығы аталды.