Кіріспе

Осарсеф /oʊ/z/ər/, /s/ɛ/f/ немесе Осарсиф /oʊ/z/ər/, /s/ɪ/f/ – ежелгі Мысырдың Мұсамен салыстырылатын аңыздық тұлғасы. Оның тарихын Птолемей дәуірінің египеттік тарихшысы Манетон өзінің "Египет тарихы" (б.з.д. III ғасырдың бірінші жартысы) еңбегінде баяндаған; Манетонның еңбегі жоғалып кеткен, бірақ бірінші ғасырдың Ж.С. еврей тарихшысы Иосиф одан кеңінен цитата келтіреді. Оқиға Осарсефті, елден шығарылған египеттік дін қызметкері ретінде көрсетеді, ол тері ауруымен ауырғандар мен басқа да "таза емес" адамдардан әскер құрап, Рамзестің ұлы және Рамзестің әкесі, ал шын аты Сетос (Сети) болған Аменофис есімді фараонға қарсы көтеріледі. Фараон елден қуылғаннан кейін, тері ауруымен ауырғандар әскері гиксостармен (олардың тарихын Манетон да айтады) одақтасып, Мысырды тонап, құдайларға қарсы көптеген киянаттықтар жасайды, содан кейін Аменофис қайтып оларды елден қуады. Оқиғаның соңында Осарсеф өзінің атын Мұса деп өзгертеді. Осарсеф туралы әңгіменің артында қандай да бір тарихи шындық бар ма деген мәселе көп пікірталас тудырады. Египтолог Ян Ассманның әсерлі зерттеуі легенданың артында нақты бір тарихи оқиға немесе тұлға жатпайтынын, оның орнына бірнеше тарихи оқиғалардың, әсіресе Ахенатонның (Аменофис IV) діни реформаларының бірігуін көрсетеді.

Әңгіме

Осарсеф туралы оқиға екі ұзын цитатадан белгілі. Олар мысырлық тарихшы Манетонның "Апионға қарсы" атты еңбегінде жазылған "Египет тарихы" деген еңбегінде келтірілген. Біріншісі – Манетонның гиксостарды (осы атауды Манетон өзі берген) қуып, олардың Яһудеяға қоныстанғаны туралы баяндауы. Олар Иерусалим қаласын тапты. Иосиф Флавий Манетонның гиксосы – бұл Мысырдан шығу кезінде болған яһудилер деген тұжырым жасайды, бірақ Манетонның өзі мұндай байланысты көрсетпейді. Екіншісі екі жүз жылдай уақыт өткен соң Осарсеф туралы әңгімелейді. Иосиф Флавийдің айтуынша, Манетон Осарсефті Хелиополистегі Озирис құдайының қатыгез бас діни қызметкері ретінде суреттеген. Фараон Аменофис құдайларды көруге құштар болды, бірақ мұны істеу үшін ол алдымен Мысырды арашалаудан және басқа да ластанған адамдардан тазарту керек болды, олардың 80 000-ын тас карьерлерінде жұмыс істеуге жіберді, содан кейін оларды Шығыс Дельтадағы бұрынғы гиксо астанасы Авариске қамады. Сол жерде Осарсеф олардың басшысы болып, оларға құдайларға табынуды тоқтатуды және қасиетті малдың етін жеуді бұйырды. Осарсефиттер гиксостарды Мысырға қайта шақырды, ал олардың жаңа одақтастарымен бірге Аменофис пен оның ұлы Рамзесті Нубияға жер аударып, 13 жылдық діни қысымды орнатты: қалалар мен ғибадатханалар қиратылды, құдайлардың бейнелері жойылды, киелі орындар асханаларға айналдырылды және қасиетті жануарлар отқа пісірілді, ақырында Аменофис пен Рамзес қайтып оралып, арашалаудан және гиксостарды қуып, ескі мысырлық дінді қалпына келтірді. Манетон оқиғаның соңында Осарсефтің "Моисей" деген есімді алғанын хабарлайды.

Түсіндірме

Бұл оқиғаға қатысты үш түсіндірме ұсынылған: біріншісі – Амарна дәуірінің естелігі; екіншісі – гиксостардың естелігі; үшіншісі – еврейлерге қарсы насихат. Әрбір түсіндірмені қолдайтын дәлелдер бар: фараонның аты, Аменофис, және қақтығыстың діни сипаты Египет дінінің Амарна реформасына сәйкес келеді; Аварис және, мүмкін, Осарсеф аттары гиксостар дәуірімен байланысты, ал жалпы сюжет еврейлердің Шығу туралы әңгімесіне кері нұсқа болып табылады, еврейлерді жағымсыз жағдайда бейнелейді. Дегенмен, ешбір теорияның өзі барлық элементтерді түсіндіре алмайды. Египтолог Ян Ассманның ықпалды ұсынысы оқиғаның бір ғана бастауы болмай, көптеген тарихи оқиғаларды, әсіресе Амарна және гиксостар дәуірлерін, халық жадында біріктіретінін көрсетеді. Тағы бір теория Осарсефті фараон Сеті II билігінде билікке келген, кейін таққа таласқан және фараон Сиптахтың бұйрығымен тұтқындалып, өлім жазасына кесілген көрнекті сириялық офицер, Канцлер Бейдің тарихи тұлғасымен теңестіреді. Алайда, мұндай сәйкестікке ғалымдар көбінесе қарсы шығады. Израиль Кнол жақында Осарсефті Ырсумен сәйкестендіруді ұсынды, ол Папирус Харрис I және Элефантин стеласына сәйкес, патшайым Твосрет қайтыс болғаннан кейін «азиялықтардың» (Левант халқы) қолдауымен Египетте билікке келген. Билікке келгеннен кейін Ырсу және оның жақтастары египеттік рәсімдерді бұзды, «құдайларды халық сияқты қарады» және египет құдайларына құрбан шалуды тоқтатты. Олар ақырында жеңіліп, жаңа фараон Сетнахте тарапынан қуылды, ал қашқанда ғибадатханалардан ұрлаған көп мөлшерде алтын мен күмісті тастап кетті. Осарсеф оқиғасы, немесе кем дегенде Осарсеф атын Мұсаға өзгерткен сәт, б.з.б. I ғасырда Египетте еврейлерге қарсы сезім күшті болған кезде Манетонның түпнұсқа тарихына енгізілген өзгеріс болуы мүмкін, өйткені осы өзгеріссіз Манетонның тарихында еврейлер туралы ешқандай мәлімет жоқ. Егер оқиға Манетонның Египет тарихының түпнұсқа бөлігі болса, онда ол оны қайдан естіген болуы мүмкін деген сұрақ туындайды, өйткені ол жазған кезде еврей Торасының грек тіліне Септуагинта аудармасы жасалмаған еді. Мүмкін, ол ауызша (еврей) ақпарат көзіне ие болған, немесе Септуагинтадан бұрынғы, әзірге белгісіз аударма болған. Осыған сәйкес, Манетон Аменофис Рамзестің ұлы және Рамзестің әкесі болғанын, ал оның бастапқы аты Сетос (Сети) екенін айтқан.