Кіріспе

Катко Брайниге қарсы сот ісі, 183 N. W.2d 657 (Айова, 1971) – Айова Жоғарғы соты шешкен сот ісі. Бұл істе екі үй иесі (Эдвард және Берта Брайни) өздерінің меншігіндегі тасталған үйде орнатылған серіппелі қаруды іске қосқан (Марвин Катко) басып кірушіге келтірген дене жарақаты үшін кінәлі деп танылды. Бұл іс кейіннен заңгерлер қауымдастығында кеңінен танылып, зиян келтіру құқығы бойынша оқулықтар мен заң мектептерінің курстарындағы маңызды материалдың біріне айналды.

Фактикалық негіз

Берта Брайни Айова штатының Махаска округіндегі ескі ферма үйіне мұрагерлік етті, оны Брайнилер оқиғаға дейін соңғы он жыл бойы бос қалдырған еді. Олар ферма үйін тақтаймен жапты және мүлікке "Кіруге тыйым салынған" деген белгілер орналастырды. Ферма үйінің жағдайы нашар болғандықтан, жиі ұрлық және бұзушылық оқиғалары орын алды. Марвин Катко Брайнилердің фермасынан жеті шақырым қашықтықтағы Эддивилл қаласында жанармай құю стансасында жұмыс істеді. 1967 жылы үйдің айналасы биік шөптермен жабылған; Катко оны бірнеше жыл бойы аң аулап жүріп байқаған және оны тастап кеткен деп есептеген. 1967 жылдың 16 шілдесіне дейін Катко және оның досы Марвин Макдонау бұл жерге барып, бірнеше ескі бөтелкелер мен жеміс банкаларын тауып, оларды ұрлап, антиквариаттар коллекциясына қосты. Үйді қосымша бұзушылықтар мен ұрлықтан қорғау үшін Эдвард Брайни ферма үйіне 20 калибрлі серпімді оқпана орнатып, солтүстік жатын бөлмесінің есігі ашылғанда оқ атуға реттеді. Берта оқпананы төмен бағыттап, бұзушының аяғына атуды ұсынды, өлімге әкелетін жарақаттан гөрі. Эдвард Брайни сондай-ақ жатын бөлмесінің терезесін болатпен жапты. 1967 жылдың 16 шілдесінде Катко мен Макдонау тағы да ферма үйіне кірді, мақсаты – көбірек ескі бөтелкелер мен ескірген жеміс банкаларын ұрлау. Катко бөлмеге кіргенде, оқ ату механизмін іске қосып, оқпана оның оң аяғына тым жақыннан атып жіберді. Катконың аяғының көп бөлігі, соның ішінде тібік сүйегінің бір бөлігі қирады. Макдонаудың көмегімен ғана Катко үйден шыға алды. Оқ жарақаты соншалықты ауыр болды, оның салдарынан Катко 40 күн ауруханада жатты.

Соттың пікірі

Айова штатының Оскалуза қаласынан келген Гарольд Хеслинг апелляцияға шағымданушы (Катко) және Брюс Палмер мен Х.С. Лайфтың адвокаты болды. Апелляцияға шағымданушылар (Брайнилер) да Оскалуза, Айовадан келген өкілдермен қамтамасыз етілді. Сот бос жайға кіргендерге қатысты өлімдік күш қолданудың орынды немесе заңмен қорғалған еместігі туралы шешім қабылдады. Егер Брайни кірген кезде үйде болғанда, оның мылтықпен өзін қорғауы заңмен рұқсат етілген болар еді. Осы істе жауапкершілікті анықтауда талапкердің құқық бұзушы ретіндегі мәртебесі ескерілмейді. Бұл іс ерекшелігі – жер иесінің өз мүлкін құқық бұзушылар үшін қауіпсіз етуге міндеттілігі болмаса да, оларға қарсы өлімге әкеп соқтыратын тұзақтар құруға болмайды, себебі "заң әрқашан мүліктік құқықтан гөрі адам өмірінің қауіпсіздігін жоғары бағалайды". Осылайша, сот Катконың пайдасына шешім шығарып, 20 000 доллар көлемінде нақты залал өтемақысы және 10 000 доллар көлемінде залалсыздандыру төлемақысы белгіледі.

Салдары

Брайнилер сот үкімін өтеу үшін 80 гектарын сатты, сонымен бірге апелляциялық шағымдауды жалғастырды. Брайнилердің үш көршісі аукционда бұл жерді сатып алды, ең төменгі ұсыныстан 10 000 доллардан 1 доллар артық төледі. Апелляция қабылданбағаннан кейін, олар Брайнилермен қайта жалға алу туралы келісім жасасты, бірақ ақырында біреуі өз үлесін ұлына пайда табу үшін сатты. Брайнилер мен Катко содан кейін пайдаға байланысты сенімгерлік құру үшін көршіге қарсы сотқа жүгінді, бірақ Брайнилерге қарсы сот шешімін жабуға жеткілікті сомада сотқа дейін келісімге келді. Катконың жараланғаны туралы United Press International агенттігі Брайнилердің үйінде болған деп қате хабарлағандықтан, бірнеше штаттар өзін-өзі қорғауға қатысты «Брайни заңдары» деп аталатын заңдарды енгізді, бірақ бұл мәселе істе қарастырылмады. Небраска заң шығарушы органы «ешбір адам өзін, отбасын немесе жылжымайтын мүлкін кез келген қажетті құралдармен қорғау үшін қудаланбауы керек» деп жариялаған заң, State v. Goodseal (1971) ісінде сотқа жаза тағайындау өкілеттігін дұрыс бермеуіне байланысты күшін жойды. 1976 жылы Марвин Катконың үйіне ұрылар кірді, олар бірнеше құнды заттарды ұрлады. Кейіннен 1994 жылдың 15 қарашасында Катко өз үйінің алдындағы аулада тапаншаны қолданып, өз өмірін өз қолымен аяқтады.