Кіріспе

Қытайдағы шөл

Бадаин-Жаран шөлі – Қытайда Гансу, Нинся және Ішкі Моңғолия провинцияларында орналасқан шөл. Оның ауданы Қытайдағы үшінші ең үлкен шөлге тең. Бұл шөлде Жер бетіндегі ең биік қозғалмайтын құм төбелері бар, кейбіреулерінің биіктігі 500 метрден асса да, көпшілігі шамамен 200 метрді құрайды. Шөлдегі ең биік құм төбесі де, табанынан шыңына дейін өлшенгенде, әлемдегі үшінші ең биік құм төбесі және әлемдегі ең биік қозғалмайтын құм төбесі болып саналады. Шөлде құм төбелері арасында 100-ден астам бұлақтан толы көлдер бар, олардың кейбіреулері тұщы, ал басқалары өте тұзды. Осы көлдер шөлге "жайғаз көлдер" деген мағына беретін моңғол тіліндегі атауын қалыптастырды. Бұл көлдер толыққанды зерттелмеген, ал жоғары pH деңгейіне ие көлдерде өте қызықты жануарлар қоғамдастығы қоршаған ортада мекендейді. Сонымен қатар, бұл шөлді Руо Шуй ("әлсіз су") деген бір өзен кесіп өтеді, ол шөлде аллювиалды жазықтықтарды қалыптастырған.

География

Бадаин-Жаран шөлі Ішкі Моңғолия автономиялық облысының оңтүстік-орталық бөлігінің үлкен бөлігін, сондай-ақ Гансу провинциясының солтүстік бөлігін қамтиды. Алша платосында теңіз деңгейінен шамамен биіктікте орналасқан, ол Гоби шөлінің бір бөлігі ретінде тіркелген. Оның солтүстігінде Гоби, ал шығысында Ланг тауы орналасқан, ол оны Улан-Бу шөлінен (қытай тілінде: 乌兰布和沙漠, пиньинь: wū lán bù hé shā mò) бөліп тұрады.

Шөлдегі көптеген құм төбелері жылжымалы болмаса да, ірілері, әдетте биіктігінен жоғарырақ, тұрақты болады. Осы құм төбелерінде тек құмның беткі қабаты ғана үнемі қозғалады. Ең биік құм төбелерінің ортаңғы және төменгі қабаттары 20 000 жылдан астам уақыт бойы тығыздалған, нәтижесінде құм бөлшектері қатаяды және құм мен құмтастың қатты қабаттары пайда болады. Құм төбелерінің ішіндегі ылғалдың жоғары деңгейі олардың тұрақты күйін сақтауға көмектеседі. Осы берік құрылымның арқасында су эрозиясы мен шөлдеудің салдарынан шыңдар, жартастар, шатқалар және тіпті үңгірлер қалыптасады. Бадайн-Жаран шөлі, шығысында орналасқан Тенгер шөлі сияқты (қазіргі уақытта кең ауқымды шөлдеуге байланысты Бадайн-Жаран шөлімен бірігіп жатыр), жартылай құмды, шөлді жер, жартылай қатты тау жыныстары мен ұсақ тастардан тұрады. Шөлде бірнеше шағын көлдер мен оазистер шашырап жатыр, олардың маңында шектеулі өсімдіктер өсе алады.

Көлдер

Бадайн-Жаран шөлі көптеген шашыраңқы және түрлі-түсті көлдерімен әйгілі. 140-тан астам көлден тұратын олар негізінен шөлдің оңтүстік аймағында орналасқан. Бұл көлдерді үлкен құмды төбелер арасындағы кең далаларда оңай табуға болады. Олар шөлде тіршілікке қажетті сумен қамтамасыз етеді, кемелдерге, ешкілерге және жылқыларға көмектеседі, оларды шөлді шарлайтын көшпелілер бағып жүреді. Көптеген көлдердің жанында жасыл өсімдіктер өседі. Шөлдің әртүрлі бөліктеріндегі көлдер жылдың әртүрлі мезгілдерінде балдырлардың, тұздық шаяндардың және минералдық құралымдардың көп болуына байланысты түсін өзгертеді. Булану салдарынан кейбіреулері гиперсольді көлге айналып, көлдің жиегінде тұз қабығын қалыптастырады. Олардың нақты пайда болу себебі әлі де даулы, бірақ олардың жер асты суларымен толысып тұратынына сенімді. Қытайдың көптеген құрғақ шөлдері су көздерін қамтамасыз ететін таулармен қоршалған, және Бадайн-Жаран шөлі де осыған ұқсас. Таулардан ағып түскен су гравий жиналып, шөлге таралып, шашыраңқы оазистерге су жеткізеді. Шөлдің ішінде көлдердің морфометриялық ерекшеліктеріне қарай екі негізгі түрі кездеседі. Көптеген сопақ, жайпақ көлдер шөлдің оңтүстік-шығыс шетіндегі мегадюналар аймағында жиі кездеседі. Олардың тереңдігі көбінесе кем, ал ұзындығы шамамен ... құрайды. Сонымен қатар, дөңгелек пішінді, терең көлдер де мегадюналардың күрделі құрылымды аймағында табылады. Олардың максималды тереңдігі шамамен ... метрге жетеді және көлемі шамамен ... метрді құрайды. Көл суының тұздылығы жоғары болуы мүмкін. Шөлдің оңтүстік-шығыс аймағындағы жайпақ көлдерде тұз концентрациясы төмен, орташа есеппен ...-ден кем. Ал басқа көлдерде тұз концентрациясы ...-тан жоғары болуы мүмкін.

Әншілі құмдар

Бадайн-Жаран мегадундары "әуендейтін құм төбелер", "сызылтайтын құмдар" немесе "гүрлейтін құмдар" деп аталатын сирек кездесетін құбылыстардың бірі болып табылады, онда құм бір минуттан астам сақталатын өткір, қатты дыбыс шығарады. Бұл құбылыс толыққанды түсіндірілмесе де, жел құмның үстіңгі қабаттарын құм төбесінің беткейінен сырға тартып түсіргенде пайда болатын электростатикалық зарядтан туындайды деп есептеледі. Бұл 105 децибелден жоғары төмен жиілікті гул шығаруға әкеледі. "Әуендеу" үлкен құм төбесінің желге қарсы беткейінен құмның көшкіні басталады. Бұл құбылыстың дыбыс тудыруы үшін өте нақты жағдайлар қажет. Құмның ылғалдылығы сақталатын қыс айларында құм төбелер үнсіз болады. Жазда, құм құрғақ болғанда, гул шығаруға болады, бірақ тек 30 градус немесе одан да тік еңісте, құм төбесінің желге қарсы беткейінде ғана; ал желге қарайтын беткейдегі дәл сол құм ешқандай дыбыс шығармайды. Бұл құбылыс әлемдегі тағы 35 шамасындағы жағажай мен шөлдерде ғана кездеседі. Осыған ұқсас жағдайларда тағы бір акустикалық құбылыс пайда болуы мүмкін. "Гүрлейтін құм" құмдықтың құрғақ құмын жұмсақ қозғалтқанда, құмның үстіңгі қабаты еңістен сырғып түсіп, ішек қырылдаған сияқты дыбыс шығарады (импульстік, қысқа дыбыс шашулар).

Бадаин Жархан ғибадатханасы

Бадаин Джаран ғибадатханасы (ба дән жи лин миао 巴丹吉林) – шөлдің ортасында орналасқан, жақсы сақталған тибет буддистік ғибадатхана. Ол 1868 жылы көл жағасында салынған. Оның шалқаруы Мәдени революциядан зардап көрмей, аман қалуына мүмкіндік берді. Жақсы сақталғандығының арқасында келушілер ғибадатхананың мүсіндер, ағаштан жасалған өрнектер, артефакттар және кішкентай ақ пагода сияқты қызықты орындарын зерттей алады. Ғибадатханаға тек құрлықпен ғана баруға болады. Туристер көбінесе S317 тас жолы бойындағы туристік орталықтардан құмдық джип жалға алып барады. Сондай-ақ, қонақтар күнделікті ақы төлеп жүргізуші жалдауға болады. Туристерге арналған көліктер – күшейтілген рамасы және дөңгелектері төмендетілген 4x4 әскери джиптер. Бұл джиптер шөлде жүріп, құм төбелеріне көтеріліп, түсіп жүре алады және көп сағат бойы жұмыс істейді. Құрлықпен жасалатын сапарлар көлдерге, көрнекті орындарға және Билуту шыңына тоқтайды. Айналасындағы құм төбелері шамамен 8 шақырымға жетеді. Биіктікке көтерілгенде айналасындағы құм төбелерін және түрлі-түсті көлдерді анық көруге болады. Бадаин Джаран шөліндегі ең үлкені болғанымен, бұл бірнеше ірі, тұрақты құм төбелерінің бірі ғана.