Кіріспе

Суданда құрма ағаштары Мысыр шекарасынан бастап, солтүстікте Нил өзені бойымен Хартумнан оңтүстікке қарай Сеннарға дейін өсіріледі. Нил жағалауынан басқа, егілген құрма ағаштары Қызыл теңіз төбелерінде Порт-Судан маңында, Кассалада, Атбара өзені бойында, Донгола төңірегіндегі шөлдерде және Дарфурдың оңтүстік-батысында, мысалы, Уади Кутум, Уади Мелит және Баррада кездеседі. Бұл аймақтардың барлығында пальма ағаштары жер асты суына немесе суаруға тәуелді. Суаруға қолданылатын су құдықтардан немесе Нил өзенінен алынады, қазіргі таңда дизельді сорғылармен қамтамасыз етіледі. Судан – жоғары сапалы құрма өндіретін елдердің қатарында. Билад әл-Махас, Сукут, Донгола, Дар-әл-Шайқия, Дар-әл-Манасир, Дар-әл-Рубатаб және Баука мен Бербер маңындағы Нил бойындағы аудандар кең құрма бақтарымен мақтанады. Әр құрма өсіретін аймақта пальма ағаштарының әртүрлі сорттары, соның ішінде эндемикалық түрлері де өсіріледі. Англо-Мысыр билеуі (1899–1955 жылдар) кезінде Дар-әл-Манасир Судандағы құрма өсірудің ең оңтүстік шегі деп сипатталған.

Жерді жіктеу

Дар-әл-Манасирге айналадағы шөлдерден жақындағанда, ландшафтта ең көз тартарлық нәрсе – Нил өзенінің жағалауын бойлайтын, кенеттен пайда болатын жасыл, тар пальмалар жолағы. Бұл жер Ашу (أشو) деп аталады, әдетте ені 20 метрден аспайды. Ол Гериф (جرف) деп аталатын өзен жағалауының маусымдық су тасқынына ұшырайтын жері мен Сақия (ساقية) деп аталатын дәстүрлі "су арнасы жері" арасында орналасқан. Дар пальмалары мен Дум пальмалары (Hyphaene thebaica) Дар-әл-Манасир аймағының климатына толық бейімделген. Олар құрғақшылыққа төзімді және өте ыстық, құрғақ, жаңбырсыз жаз бен суық, құрғақ қысқа шыдауға қабілетті. Ашу жерінің Нил өзеніне жақындығы жыл бойы толық бойға жеткен пальма ағаштарының терең тамырларына жер асты суына қол жеткізуді қамтамасыз етеді, осылайша оны ең құнды жерге айналдырады. Дар-әл-Манасирде құрма ең маңызды ақшалай дақыл болғандықтан, оның өсіруі Ашу жерімен ғана шектелмейді, сонымен қатар Сақия жерінің суару каналдары бойымен кеңейеді. Соңғы жылдары құрма ағаштары тіпті бидай, бұршақ және окра сияқты маусымдық суарылатын дақылдардың орнын Сақия жерінде алмастырып келеді.

Көбейту

Жеміс беретін ағаштардың санын арттыру мақсатында Судандағы Ніл өзені бойында дәстүрлі түптендіру (көшет дайындау) тәсілі қолданылады. Шатла (شتلا) деп аталатын төменгі түптер ата-ана пальмасының төменгі сабағындағы қосалқы бүршіктерден пайда болады және көктемнің басында кесіліп алынады. Дұрыс таңдалған түп, тек аналық жеміс беретін пальма емес, сонымен қатар аналық өсімдіктің барлық қасиеттерін де мұраға алады. Төртінші шатқақтағы құрма ағаштары 150 жылға дейін өмір сүріп, көбінесе Бура немесе Хуфра (بؤرة немесе حفرة) деп аталатын бір түйірден бірнеше түптерден тұрады. Құрманың қанағаттанарлық өндірісі 90-100 жасқа келгенде тоқтатылады. Ағаш өсіп, биіктеген сайын, оны тозаңдату және жинау үшін көтерілу қиындап кетеді.

Аңтану

Әйел жемістерінің тозаңдануы ақпан айының соңында және наурыз айының басында жүзеге асырылады, бұл Манасирлердің ауыл шаруашылығы мақсатында әлі күнге дейін қолданылатын копт күнтізбесі бойынша Амшир айының соңына сәйкес келеді. Осы маусымда еркек гүл қабықтары жарылып, гүл шоғырлары піседі. Жас гүлдер еркек гүл шоғырларынан мұқият жиналып, екі гүлден тұратын "Рабата Қаруа" (ربطة قرعة) деп аталатын шоқтарға жиналады. Манасирлер күшті аталық көшеттің түрін маңызды деп санамайды және барлық әйел гүлдерін бір аталық ағаштан тозаңдатады. Тозаңдату процесі "Қаффес" (قفّز) деп аталады және оны құрма ағашына көтеріле алатын кез келген адам орындай алады. Әйел гүлшоғырының әрбір қабығында 8-15 пакет жеміс беретін тікенектердің арасына салынады. Ересек әйел пальмасы шамамен 15-25 қабыққа дейін шығарады, әрбір қабықта 150-200 жеміс беретін тікенек болады. Нақты саны құрманың сорты, өсу жағдайлары және пальманың жасына байланысты. 1995 жылы аймақта жүргізілген зерттеуде бір шаруашылыққа шамамен 26 құрма ағашы тиесілігі және олардың жылына 900 кг өнім беретіні анықталды. Дәстүрлі түрде өнім ескі су құмыраларында (Сыр, زير немесе Герр, جرّ) сақталады, олар алдымен күлмен жабылады. Жоғарыдан қосымша күл қабаты салынады, ол жемістерді құрттардан (Sus, سوس) қорғайды (қ. Манасирлердің материалдық мәдениеті).

Мәдени маңыздылығы мен дәстүрлері

Дар-әл-Манасирдегі әрбір шаруашылықтың өзінде бірнеше құрма ағашы бар немесе кемінде олар құрма ағаштарын бөліседі. Олар табыс пен тамақтанудың маңызды көзі болып табылады. Күрма және Дум пальмалары тек жеуге жарамды жемістерімен ғана емес, сонымен қатар маңызды. Бұл ағаштардың қосалқы өнімдері жергілікті өндірістегі құралдар мен қолөнер бұйымдарының негізгі шикізатын құрайды (сағ. Манасирдің материалдық мәдениеті). Сонымен қатар, құрма тұқымы (Нава, نوى) және Дафиқ жемістері мал азығы ретінде қолданылады. Олар малдың еті мен сүтінің дәмін жақсарту үшін ұсынылады. Тұқымдар төменгі тастарда (Тахуна, طاحونة) ұнтақталады, бұл бастапқыда ұн тартуға қолданылған. Артық азық "Сук Саламат" апталық жергілікті базарында сатылады және ең қымбат азық түрі болып табылады. Күрма ағаштары мақтаныш пен өзіне деген сезімнің тұрақты көзі болып табылады. Манасирлер мен олардың пальма ағаштары арасындағы ерекше қарым-қатынас жергілікті дәстүрлер мен мақал-мәтелдерде көрініс табады: жаңа күрма бүршігі отырғызылғанда, осы процеске дәстүрлі дұға сүйемелдейді; Бисмилладан кейін «Нысана (نية) ақ, ал топырақ (طين) қара. Бұл ағаштың жемісі садақа ретінде кедейге де, ұрыға да тегін беріледі» деген сөз айтылады. Яғни, ағаш Алланың атынан мұқтаждарға садақа беруі керек, сондықтан ол Оның қамқорлығында болуы керек. Салих Бертіден де ұқсас мәлімдеме жазған: «Ол аш адамдар, жолаушылар, ұрылар, ізгілік іздеушілер, достар мен жаулар үшін отырғызылды». Автор сонымен қатар Дар-әл-Манасирдегі барлық адамдарға бірден жеу үшін күрма жинауға рұқсат беретін әдет-ғұрыпқа назар аударады. Бұл әдет, әдетте, тек жерге түскен құрмаларға және әйелдер мен балаларға ғана қолданылады, бұл мәселе бойынша ұлттық исламдық және мемлекеттік заңнан өзгеше.