Кіріспе
Юман тілдері Калифорния және Аризона штаттарында таралған.
Quechan or Kwtsaan (, Kwatsáan Iiyáa), also known as Yuma, is the native language of the Quechan people of southeastern California and southwestern Arizona in the Lower Colorado River Valley and Sonoran Desert. Despite its name, it is not related to the Quechua language of the Andes. Quechan belongs to the River branch of the Yuman language family, together with Mohave and Maricopa languages. Publications have documented Quechan grammar and texts. In 1980, it was estimated that there were fewer than 700 speakers of the language, including both the elderly and young. Hinton put a conservative estimate of the number of speakers at 150, and a liberal estimate at 400 500. As of 2009, 93 preschoolers were learning Quechan in the Quechan tribe's language preservation program, and the number of fluent speakers was estimated to be about 100. A Quechan dictionary was in progress. In 2020, it was estimated that there were approximately 60 speakers of the language left. Quechan speakers participate in the Yuman Family Language Summit, held annually since 2001. A 2010 documentary, “Songs of the Colorado,” by filmmaker Daniel Golding features traditional songs in the Quechan language. Golding says, "The songs are all sung in the language, so if you're not learning and picking up the language, then you won't be able to understand the songs there are actually words telling stories "
Assistance is available for speakers of the language who wish to vote in elections in Imperial County, California and Yuma County, Arizona, under Section 203 of the Voting Rights Act of 1965.
Квечан немесе Кватсан (Кватсаан Ийаа), сондай-ақ Юма деп те аталады, – Оңтүстік-Шығыс Калифорния және Оңтүстік-Батыс Аризонадағы Төменгі Колорадо өзені аңғары мен Соноран шөлінде қоныстанған Квечан халқының ана тілі. Атымен қарамастан, бұл тіл Анд тауларындағы кечуа тілімен ешқандай қатысы жоқ. Квечан тілі юман тілдері отбасының өзен тармағына жатады, оған мохаве және марикопа тілдері де кіреді. Квечан тілінің грамматикасы мен мәтіндері жайлы жарияланымдар бар. 1980 жылы осы тілде 700-ден аз адам сөйлейтіні, олардың арасында егдеулер де, жастар да бар екені анықталды. Хинтон спикерлердің санын консервативті түрде 150 деп, либералды түрде 400-500 деп бағалады. 2009 жылы Квечан тайпасының тілді сақтау бағдарламасында 93 бала Квечан тілін үйренді, ал ағылшын тілін еркін білетіндердің саны шамамен 100 деп есептелді. Квечан тілінің сөздігі дайындалып жатыр. 2020 жылы бұл тілде шамамен 60 адам сөйлейтіні анықталды. Квечан тілінде сөйлейтіндер 2001 жылдан бері жыл сайын өткізілетін Юман тілдері отбасының саммитіне қатысады. 2010 жылы түсірілген режиссер Дэниел Голдингтің «Колорадо әндері» атты деректі фильмінде Квечан тіліндегі дәстүрлі әндер орын алған. Голдингтің айтуынша: «Әндердің барлығы осы тілде орындалады, сондықтан тілді үйренбесеңіз, әндерді түсіне алмайсыз, себебі әндердегі сөздер шын мәнінде әңгімелерді айтады». Калифорния штатының Империал округі мен Аризона штатының Юма округінде сайлауда дауыс беруге ниеттенген тілде сөйлейтін азаматтарға 1965 жылғы Дауыс беру құқығы туралы заңның 203-бабына сәйкес көмек көрсетіледі.
Quechan or Kwtsaan (, Kwatsáan Iiyáa), also known as Yuma, is the native language of the Quechan people of southeastern California and southwestern Arizona in the Lower Colorado River Valley and Sonoran Desert. Despite its name, it is not related to the Quechua language of the Andes. Quechan belongs to the River branch of the Yuman language family, together with Mohave and Maricopa languages. Publications have documented Quechan grammar and texts. In 1980, it was estimated that there were fewer than 700 speakers of the language, including both the elderly and young. Hinton put a conservative estimate of the number of speakers at 150, and a liberal estimate at 400 500. As of 2009, 93 preschoolers were learning Quechan in the Quechan tribe's language preservation program, and the number of fluent speakers was estimated to be about 100. A Quechan dictionary was in progress. In 2020, it was estimated that there were approximately 60 speakers of the language left. Quechan speakers participate in the Yuman Family Language Summit, held annually since 2001. A 2010 documentary, “Songs of the Colorado,” by filmmaker Daniel Golding features traditional songs in the Quechan language. Golding says, "The songs are all sung in the language, so if you're not learning and picking up the language, then you won't be able to understand the songs there are actually words telling stories "
Assistance is available for speakers of the language who wish to vote in elections in Imperial County, California and Yuma County, Arizona, under Section 203 of the Voting Rights Act of 1965.
Фонологиялық процестер
Кечан тілінде дыбыстардың қалыптасуына әр түрлі процестер әсер етеді, олардың бірнешеуі төменде келтірілген. Кʷ дыбысы у· дауылының алдында делябиализацияланады, мысалы, kwu·hamí "жаратушы" сөзі [kuːxami] деп айтылады. Кʷ орфографиясы сақталады, себебі кʷ дыбысының лабиализацияланған түрі тым мұқият деп есептеледі. xʷ да hwu·ʔá·vənʸ "оның қызғанышы" сөзі сияқты делябиализацияланады. Аффрикатты c дыбысының айтылуы тіс дыбысынан альвеолярлық аффрикатқа дейін өзгереді. Егер c дыбысы t әрпімен жалғасса, ол s болып айтылады, мысалы, aʔíctaʔa "олар солай деді" сөзі [aʔistaʔa] деп айтылады. m, n, l және r фонемалары, егер олардың алдында басымды қысқа дауысты болса, ұзақ түрінде айтылады, мысалы, nakkámək "ол тигізеді". r әдетте [r] деп айтылады, бірақ оның алдында š және басымсыз қысқа дауысты келсе, ол ретрофлекстік айтылады, мысалы, šaréq "ол ұстайды". nʸ, lʸ және łʸ дыбыстарының екеуі қатар келгенде, біріншісінің жұмсақтығы жоғалады, бірақ ол сәйкес жұмсақ емес фонемадан сәл жоғары нүктеде артикуляцияланады, мысалы, nu·mínʸnʸa "олардың өтуі".
Сөз құрылымы
Кечан тіліндегі сөздер екі тікелей құрамдас бөліктен тұрады: тақырыптық және тақырыптық емес элементтер. Тақырыптар – кешан тіліндегі сөздердің негізін құрайтын, талдауға келмейтін түбір морфемаларынан тұратын құрылымдар. Тақырыптар оқшау түбірлерден, қайталанатын немесе қосымшасы бар түбірлерден құралуы мүмкін. Сөздерде әдетте бір немесе бірнеше тақырыптық емес жұрнақтар болады, олар зат есімдік немесе етістік жұрнақтар бола алады. Тақырыптар зат есім тақырыптары, етістік тақырыптары және үстеу тақырыптары болып бөлінеді. Зат есімдер – зат есім тақырыптары мен зат есім жұрнақтарынан құралған сөздер, етістіктер – етістік тақырыптары мен етістік жұрнақтарынан құралған сөздер, ал үстеулер – қосымша жұрнақтары жоқ тақырыптар.
Есімдіктер
Кекшан есімдері тек тақырыптан немесе тақырыпқа тақырыптық емес жұрнақтардың қосылуынан тұрады. Есімнің басты қызметі – қарапайым анықтамалық мазмұнды білдіру. Есімдерге қосылатын тақырыптық емес элементтердің төрт түрі бар: баяндамалық префикстер, көрсету жұрнақтары, орналас жұрнағы i және жағдай жұрнақтары.
Прономиналдық префикстер
Иеленуші прономиналдық префикстер бірінші, екінші, үшінші және белгісіз үшінші тұлға иеленушіні көрсетеді. Иеленуші префикстердің екі ерекше жиынтығы бар. III1 бірінші тұлғаʔ ʔanʸ, екінші тұлғаm manʸ, үшінші тұлға∅ nʸ, белгісіз үшінші тұлғаkʷ kʷanʸ.
Бірінші жиынтық префикстер негізінен дене мүшелерімен және туыстық атаулармен қолданылады, ал екіншісі негізінен табиғи нысандар мен қолдан жасалған заттармен, сондай-ақ кейбір дене мүшелерінің атауларымен қолданылады. Бұл айырмашылық иеліктен ажыратылмайтын және ажыратылатын иелік арасындағы емес: мысалы, i·kʷé "оның мүйізі" бұғының мүйізін де, адамның бұғы мүйізін де білдіреді.
Көрсеткіш жұрнақтар
Кечан тіліндегі көрсеткіш жұрнақтары va "бұл (жақын)," sa "сол (алыс)," және nʸ "сол (орны нақты емес)".
Локативті жұрнақ
Локативтік жұрнақ i шамамен ағылшын тіліндегі "at, in the vicinity of" мағынасына жуық. Ол көбінесе зат есім түбіріне және көрсеткіш жұрнаққа қосылады: i·mé šama·vi (i·mé "аяқ", šamá· "тамыр" + va "осы" + i "де") "оның аяқтарының астында, аяқ астында" (сөзбе-сөз "оның аяғының тамырында").
Іс-әрекеттер
Кечан тілінде етістіктер сөйлемдегі мағынаның көп бөлігін жеткізеді, соның ішінде нақты және грамматикалық байланыстарды көрсетеді, ал есімдер мазмұны жағынан салыстырмалы түрде қарапайым. Етістіктер әдетте тақырыптан және екі тақырыпқа қатысты емес элементтен тұрады: прономиналдық префикс пен предикативтік жұрнақ. Мысалы, ʔayú·k "Мен көремін" – бұл бірінші тұлғалық прономиналдық префикс ʔ + "көру" ayú + қазіргі-өткен шақ жұрнағы ·k. Етістік тамырлары, етістік тақырыптарының негізін құрайды, олар мағынасын өзгерту үшін түрлі тәсілдермен өзгеруі мүмкін.
Қайталау
Кейбір етістік түбірлерін қайталау арқылы қайталамалы немесе үзілісті әрекет мағынасын қосуға болады. Мысалы, toxatóx "дақты болу", түбірі atóx "дағы бар". Тағы бір мысал - aspukaspúk "қиырылу (шаш)", түбірі aspúk "құйрылу".
Тематикалық префикстер
Етістік түбіріне мағына беру үшін әртүрлі тақырыптық префикстерді қосуға болады. Мұндай префикстердің бірі – t, ол "жалпы түрде немесе құрал арқылы себеп болу" мағынасын білдіреді. "Ұшы өткір" деген түбір – qʷeraqʷér, t префиксімен өзгертілсе, "ұшын өткірлеу" деген мағына беретін taqʷeraqʷér түбірін құрайды. Префикстер біріктіріле алады, ең көп кездесетіні – басқа префикспен қатар, себептеу префиксі u·-нің қолданылуы. Себептеу префиксі u·, "жеміс жеу" деген caqáw сөзіндегі "тістермен себеп болу" мағынасын білдіретін c префиксімен бірге қолданылып, u·caqáw – "жеміспен қоректендіру" деген біріктірілген сөзді құрайды.
Тіркелу
Тек қана түбірден немесе префикс-түбір құрылымынан тұратын тақырып инфиксация арқылы одан әрі дамытылуы мүмкін. Түбірдің басым дауысының алдындағы дауыссызға u· инфиксін қосумен және тақырыптық v немесе p жұрнағын жалғау арқылы "іс-әрекет жасаушы болу" мағынасын беретін дамыған тақырып жасалады. Мысалы, "бұйыру, шақыру" мағынасындағы kanác түбіріне u· инфиксі мен v жұрнағын қосу арқылы ku·nácv тақырыбы – "бұйырушы болу" мағынасын білдіреді.
Сөз тәртібі
Кечан тілінде бастауыш-толықтырма-жалғаулы сөз тізбегі қолданылады.