Зелия Натталл: Мексиканы зерттеген американ ғалымы

Кіріспе

Американдық археолог және антрополог (1857–1933)

Зелия Мария Магдалена Натталл (6 қыркүйек 1857 – 12 сәуір 1933) – ацтектерге дейінгі мексикалық мәдениеттер мен Колумбқа дейінгі қолжазбалар саласында маманданған американдық археолог және антрополог. Ол жеке коллекцияларда осы сияқты екі ұмытылған қолжазбаны тапты, соның бірі – «Зухе-Наттал кодексі». Ол ацтектер күнтізбесі тасын түсіндірді және ацтектерге дейінгі дәуірге жататын артефакттарды бірінші болып анықтады.

Өмірбаян

Натталл 1857 жылдың 6 қыркүйегінде Сан-Францискода, ирландтық дәрігер Роберт Кеннеди Натталл мен американдық-мексикалық Магдалена Парроттың алты баласының екіншісі болып дүниеге келді. Оның әкесінің әкесі Джон Паррот, Сан-Францискодағы ең бай банкирлердің бірі болған. Сегіз жасында отбасы Еуропаға көшіп, ол Францияда, Германияда, Италияда және Лондондағы Бедфорд колледжінде білім алды. Натталл өте жақсы тіл білуші болды, төрт тілді еркін меңгеріп, басқаларын да жақсы түсінді. 1879 жылы отбасы Сан-Францискоға оралғанда, ол француз этнологы Альфонс Пинартпен танысты, ол француз үкіметінің тапсырмасымен этнологиялық миссияда қалада болды. 1880 жылы олар үйленді, ал Зелия күйеуімен бірге Батыс Үндістанда, Францияда және Испанияда зерттеу жұмыстарын жүргізді. Бір жылдан кейін олар қыздары туылмай тұрып ажырасып кетті. 1888 жылы ресми түрде ажырасып, Зелия және оның қызы бойындағы әкесінің атын қайта алды. Ажырасқан кезде ол католик шіркеуінен де шығып кетті. 1884 жылы Натталл Мексикаға алғаш рет сапар жасады, онда ол анасының бай отбасымен бес ай өткізді. Ол Мексикада болған кезінде Мексика тарихы мен археологиясына өмір бойы қызығушылық танытты. 1886 жылы ол өзінің алғашқы кәсіби мақаласын – «Теотиуаканның терра-котталық бас мүсіндері» American Journal of Archaeology журналында жариялады. Натталл бұл мүсіндер бұрын ойланғаннан да көне екенін және олардың жерлеу рәсімдерінде қолданылғанын көрсетті. Мақала сала мамандары тарапынан жақсы қабылданып, ол Американың археологиялық институтына және Америка философиялық қоғамына қабылданды. Гарвардтағы Пибоди мұражайының кураторы Фредерик Уорд Путнам оны Мексика археологиясы бойынша арнайы көмекшісі етіп тағайындады, бұл лауазымды ол қырық жеті жыл бойы сақтап қалды. 1886 жылы Натталл ағасымен бірге Еуропаға сапар шегіп, Германияның Дрезден қаласында тұрақты түрде қоныстанды. Ол келесі он екі жыл бойы Еуропаның кітапханалары мен мұражайларында Мексика тарихы туралы ақпарат іздеді. Оның ең маңызды табыстарының бірі – қазір Кодекс Натталл деп аталатын микстек пиктограммаларының Колумбқа дейінгі құжаты болды. Ол қолжазбаны Англиядағы барон Зучтың жеке кітапханасынан тапты. Натталл кодексті сатып ала алмады, бірақ 1902 жылы Пибоди мұражайында жарық көрген мұқият көшірмесін жасау үшін суретшіні жалдады. Тағы бір маңызды жаңалығы – 1903 жылы «Ежелгі мексикалықтардың өмір кітабы» деген атпен кіріспе, аударма және түсіндірмелермен бірге жарияланған «Маглиабеккиано кодексі» болды. Кейіннен еуропалық ғалым оның бұл жаңалығын одан бұрын тапқандығын мәлімдеді, бірақ Натталл осы құжатты жариялап, оны көптеген адамдарға қолжетімді етті. 1901 жылы Натталл өзінің ең ірі академиялық еңбегін – «Жаңа және ескі әлем өркениеттерінің негізгі принциптері» жариялады. Ол кезде оның кейбір теориялары дұрыс емес еді. Ол теңізші финикиялықтардың Америкаға келгенін және осының әсерінен Мезоамерика өркениеттері Мысыр мен Таяу Шығыстағы өркениеттермен қатар дамығанын айтты. Археологтар бұл идеяны жоққа шығарды. 1902 жылы Натталл Мексикаға оралып, Берклидегі жаңа антропология факультетінің қолдауымен жұмыс істеді. Хёрст Мексика қаласына жақын үлкен испандық колониялық үйді сатып алуға қаржы бөлді. Ол «Каса де Альварадо» деп атаған үйі археологиялық штаб-пәтеріне, зертханасына және ғалымдар мен зиялылардың кездесу орнына айналды. Натталл бірнеше академиялық мекеменің мүшесі болды, соның ішінде Гарвард Пибоди мұражайы және Мексикадағы Ұлттық антропология мұражайы. Ол өзінің көптеген жұмыстарын ақысыз және қызмет үшін төленетін негізде жүзеге асырды. 1895 жылы ол Америка философиялық қоғамының мүшесі болып сайланды.

Nuttall was born in San Francisco, California, on 6 September 1857, the second of six children to Irish father Robert Kennedy Nuttall, a physician, and Mexican American mother Magdalena Parrott. Her grandfather was John Parrott, one of San Francisco's richest bankers. When she was eight, the family moved to Europe where she was educated in France, Germany, Italy, and Bedford College in London. Nuttall became an excellent linguist, fluent in four languages and conversant in others. When the family returned to San Francisco in 1879, she met the French ethnologist, Alphonse Pinart, who was in the city on an ethnological mission for the French government. The couple married in 1880 and Zelia traveled with her husband while he conducted research in the West Indies, France, and Spain. A year later they separated just before the birth of their daughter. They formally divorced in 1888 and Zelia and her daughter returned to her maiden name. At the time of her divorce she also left the Catholic Church. In 1884 Nuttall made her first trip to Mexico where she spent five months with her mother's wealthy family. During her stay she developed a life long interest in Mexican history and archaeology. In 1886 she published her first professional article, "Terra Cotta Heads of Teotihuacan" for the American Journal of Archaeology. Nuttall demonstrated the figures were older than previously thought and used in funerary practices. The paper was well received by professionals in the field. She was admitted to the Archaeological Institute of America and the equally acclaimed American Philosophical Society. Frederic Ward Putnam, curator of the Peabody Museum at Harvard, named her special assistant in Mexican archaeology, an honorary post she held for forty seven years. In 1886, Nuttall traveled with her brother to Europe and established her home in Dresden, Germany. She spent the next twelve years searching libraries and museums throughout Europe for information on the history of Mexico. One of her most important finds was a pre Columbian document of Mixtec pictographs, now known as the Codex Nuttall. She found the manuscript in a private library of Baron Zouche in England. Nuttall was unable to acquire the codex but hired an artist to make a careful copy which was published by the Peabody Museum in 1902. Another important discovery was the Codex Magliabecchiano, which she published in 1903 under the title The Book of the Life of the Ancient Mexicans with an introduction, translation, and commentary. Her claim of discovery was later disputed by a European scholar who reported his find somewhat earlier, but it was Nuttall who publicized the document and made it accessible to a broad audience. In 1901, Nuttall published her largest academic work, The Fundamental Principles of New and Old World Civilizations. Although well received at the time, some of her theories were incorrect. She argued that seafaring Phoenicians sailed to the Americas and as a result of this influence, Meso American civilizations had developed in parallel with those in Egypt and the Middle East. Archaeologists have since rejected this idea. In 1902 Nuttall returned to Mexico and worked under the auspices of the new Berkeley anthropology department. Hearst provided funds to purchase a large Spanish colonial mansion near Mexico City. Her home, which she renamed Casa de Alvarado, became her archaeological headquarters, laboratory and a meeting place for scientists and intellectuals. Nuttall was a member of several academic institutions, including the Harvard Peabody Museum and the National Museum of Anthropology in Mexico City and she carried out most of her activities without pay and on a fee for service basis. In 1895, she was elected as a member of the American Philosophical Society.

Мезоамерикалық мәдениеттерді қорғау

Натталл Мексиканың өткенін зерттеу арқылы оның қазіргі заманға танылу мен мақтаныш сезімін сыйлады, дәл сол кезде Батыс археологиясы ежелгі мезоамерикалықтар туралы сенсациялық әңгімелерге басымдық бергенде. 1897 жылы Натталл «Америкалық фольклор журналында» «Ежелгі мексикалық наным-сенімдер» деген мақаласын жариялады. Онда ол ежелгі мексикалықтарды «қанға құмар жабайылар, цивилизацияланған адамзаттан ешқандай ортақ нәрсесі жоқ» деп бейнелеуді сынады. «Бұл мексикалықтардың ежелгі өркениеті туралы барлық басқа білімді жоққа шығаратын күшті ойға толы», - деп жазды ол. Ол өзінің еңбегі «осы ұлы және ежелгі континенттің қазіргі тұрғындарын олардың лайықты бабаларымен байланыстыратын жалпыадамдық бірлік сезімін күшейтуге» көмектесетініне үміттенді. Антропология мен археология саласындағы жұмысынан бөлек, Натталл Фиби Херстпен бірлесіп, мексикалықтардың байырғы халықтарының мұрасын сақтау және оқытуға атсалысты. Оның шәкірттерінің бірі Мануэль Гамио болды, ол кейіннен Мексиканың ең танымал археологтарының біріне айналды. Натталл испандық жаулаушылар кезінде жойылған мексикалық дәстүрлерді қайта жаңғыртуды қолдады. 1928 жылы ол көптеген мезоамерикалық мәдениеттерде жылына екі рет тойланатын байырғы Жаңа жылды қайтадан атап өтуді ұсынды. Сол жылы Мексика қаласында ацтектердің Жаңа жылы 1519 жылдан бері алғаш рет тойланды. Натталл Мәскеуде тағы отыру рәсіміне қатысқанда, Ресей мен Пенн мұражайлары арасында бірнеше алмасулар ұйымдастырды. Сонымен қатар, ол Нижний Новгородта өткен жалпыресейлік өнеркәсіптік және өнер көрмесін аралап, Сибирь сияқты алыс аймақтардан көптеген жәдігерлерді қарап шықты. Бұл бұйымдардың ішінде діни заттар, музыкалық аспаптар, керамикалық ыдыстар, 1894 жылғы Ресей патшасының тағына отыруына арналған түрлі-түсті литографиялар және тағы да басқалары бар еді. Ол сонымен қатар Ташкент пен Самарқан маңындағы қирғыз халқының әдет-ғұрыптарын бейнелейтін фотосуреттер жинағын жинады. 1890 жылы Флоренциядағы Ұлттық кітапханада ол 1903 жылы Калифорния университеті арқылы «Ежелгі мексикалықтардың өмір кітабы» деген атпен жарияланған Мальябеккиано кодексін анықтады. Осы оқиғаға байланысты ол Лубат герцогымен қақтығысқа түсті, ол оны 1904 жылы жариялады, бірақ оның еңбегін мойындамады. 1911 жылы ол Испанияның Ұлттық кітапханасында Франсиско Сервантес де Салазардың шамамен 1560 жылға жататын және Мексиканың жаулану тарихын баяндайтын «Кроника де ла Нова Испания» атты аяқталмаған мәтінін тапты. Ол 1914 жылы жарияланды. Ол Мадридтегі Ұлттық кітапханада 1600-1601 жылдардағы Испаниядағы оба ауруын болдырмау және емдеу туралы қолжазбаны тапты. Ол 1912 жылы ағылшын тіліне аударылып жарияланды. Ол Мексиканың Ұлттық мұрағатында, сондай-ақ Нью-Йорк, Испания, Италия, Франция және Англиядағы (Бодлеян кітапханасы, Британ мұражайы және Лондонның мемлекеттік мұрағаттары) жинақтарында сақталған Фрэнсис Дрейк пен Джон Хокинстің қолжазбаларын жинады. 1914 жылы Лондонның Хаклюйт қоғамы «Дрейкке жаңаша көзқарас» деген атпен жинақты жариялады. Жұмысты аяқтау үшін ол 1916 жылы Ванкувер аралы мен Вашингтон штаты арасындағы Хуан-де-Фука бұғазына Дрейктің саяхатының егжей-тегжейін растау үшін барды.

Nuttall investigated Mexico's past to give recognition and pride to its present at a time where Western archaeology favoured salacious narratives of ancient Mesoamericans. In 1897, Nuttall published Ancient Mexican Superstitions in The Journal of American Folklore. In it, she criticised the representation of ancient Mexicans as "bloodthirsty savages, having nothing in common with civilised humanity". "Such a hold upon the imagination that it effaces all other knowledge about the ancient civilisation of Mexico", she wrote. She hoped her work would "lead to a growing recognition of the bonds of universal brotherhood which unite the present inhabitants of this great and ancient continent to their not unworthy predecessors." Outside of her work in anthropology and archaeology, Nuttall, partnered with Phoebe Hearst, worked to educate and preserve the heritage of indigenous Mexicans. One of her students was Manuel Gamio, who would eventually become one of Mexico's most famous archaeologists. Nuttall advocated for the revival of Mexican traditions that had been eradicated during the Spanish conquest. In 1928, she called for a renewed celebration of the indigenous New Year, which was traditionally observed twice annually by numerous Mesoamerican cultures. That year, Mexico City celebrated the Aztec New Year for the first time since 1519. While Nuttall was in Moscow to attend the coronation, she set up several exchanges between Russian museums and the Penn Museum. In addition, she visited the Pan Russian Industrial and Art Exhibition at Nizhny Novgorod, where she inspected numerous artifacts from regions as distant as Siberia, and collected more than 400 items from Russia, Finland, Poland, and Russian Turkestan. The artifacts included religious objects, musical instruments, pottery, color lithographs of the 1894 Russian coronation ceremony, and more. She also acquired a photograph collection illustrating customs of the Kyrgyz people from the vicinity of Tashkent and Samarkand. In 1890, she identified in the National Central Library of Florence the Codex Magliabecchiano, which she published in 1903 through the University of California under the title The Book of the Life of the Ancient Mexicans. On that occasion, she entered into conflict with the Duke of Loubat, who published it in 1904 without crediting her with the discovery. In 1911, she found at the National Library of Spain the unfinished text of Francisco Cervantes de Salazar's Crónica de la Nueva España, dating from about 1560 and tracing the history of the conquest of Mexico. This was published in 1914
She discovered a manuscript in National Library at Madrid relating to the prevention and cure of plague in Spain in 1600–1601. This was published in English translation in 1912
She collected the manuscripts of Francis Drake and John Hawkins contained in the National Archives of Mexico, as well as in collections in New York, Spain, Italy, France and England (Bodleian Library, British Museum and Public Archives of London). The set was published in 1914 by the Hakluyt Society of London under the title A New Light on Drake. To complete the work, she traveled in 1916 to the Juan de Fuca Strait between Vancouver Island and Washington State to confirm the details of Drake's travels.