Кіріспе
Қытай мәдениеті аясындағы мәдени табу. Атын атауға тыйым салу – бұл жоғары дәрежелі тұлғалардың есімдерін айтуға немесе жазуға қарсы мәдени тыйым, әсіресе Қытайда және қытай мәдени аймағында. Бұл тыйым Императорлық Қытайдың көптеген заңдарымен қамтамасыз етілді, бірақ оның мәдени және, мүмкін, діни бастаулары Цинь әулетінен бұрынғы кезеңге дейін жетеді. Тиісті есімдерге қатысты тыйымды елемеу – білімсіздік пен құрметсіздіктің белгісі саналды және осы іс жасаған адамға да, осы іс салдарынан зардап шеккен адамға да ұят келтірді.
A naming taboo is a cultural taboo against speaking or writing the given names of exalted persons, notably in China and within the Chinese cultural sphere. It was enforced by several laws throughout Imperial China, but its cultural and possibly religious origins predate the Qin dynasty. Not respecting the appropriate naming taboos was considered a sign of lacking education and respect, and brought shame both to the offender and the offended person.
Түрлері
Мемлекеттік атау табуы (國諱 guóhuì) императордың және оның ата-бабаларының есімдерін қолдануға тыйым салды. Мысалы, Цинь әулеті кезінде Цинь Шихуанның есімі 政 Zhèng (< B S: *teŋ s) айтылмады, ал жылдың бірінші айы, тік ай (正月; Zhèngyuè) айтылуы Zhēngyuè (OC B S: *teŋ, 征 сияқты "алыс сапарға, әскери жорыққа") деп өзгертілді, содан кейін оны дұрыс/тік ай (端月; Duānyuè < OC, B S *tˤor]) деп қайта атады. Бұл табу заңмен күшейтілді; императордың есімін өзгертусіз жазғандар ауыр жазаға тартылды. 1777 жылы Ван Сихоу өзінің сөздігінде Каньси сөздігін сынап, Цианьлун императорының есімін қажетті штрихтарды жібермей жазды. Бұл құрметсіздік оның және оның отбасының өлім жазасына кесілуіне және мүлкінің тәркіленуіне әкелді (бірақ Ван Сихоудың барлық туыстары кешіріліп, өлімнен құтылды). Мұндай атау табуы қазіргі Қытайда қолданылмайды. Рудың атау табуы (家諱) өз ата-бабаларының есімдерін қолдануға шектеу қойды. Әдетте, жеті буынға дейінгі ата-бабалардың есімдері айтылмады. Дипломатиялық құжаттар мен рулар арасындағы хаттарда әр рудың атау табулары ескерілді. Қасиеттілердің атау табуы (聖人諱) құрметті адамдардың есімдерін қолдануға тыйым салды. Мысалы, Цзинь әулеті кезінде Конфуцийдің есімін жазуға рұхсат етілмеді.
Тарихқа
Қытай тарихында есімдерін жасыру арқылы халыққа жеңілдік беруге тырысқан императорлар болды. Мысалы, Хан әулетінің Сюань императоры, оның аты Биньи (病已) екі өте кең таралған иероглифтен тұратындықтан, атын Сюнь (詢) деп өзгертті – бұл әлдеқайда сирек кездесетін иероглиф, халыққа оның атын айтудан аулақ болуды жеңілдету мақсатымен. Сол сияқты, Тан әулетінің Тайцзун императоры, оның аты Шимин (世民) де екі өте кең таралған иероглифтен құралған, есімді жасыру үшін тек Ши және Мин иероглифтерінің тікелей тізбегін аулақ салу керек екенін, ал оларды жеке-жеке аулақ салудың қажеті жоқ екенін бұйырды. Алайда, Тайцзун императорының ұлы, Тан әулетінің Гаоцзун императоры, өлімінен кейін бұл жарлықты күшсіз қылды, Ши және Мин иероглифтерін толығымен аулақ салуды талап етті, нәтижесінде қазынашы Ли Шиджи өзінің атын Ли Цзи деп өзгертті. Кейінгі әулеттерде ханзадаларға жиі сирек кездесетін иероглифтер бар есімдер берілді, егер олар кейіннен император болса, халыққа олардан аулақ болуды жеңілдету үшін. Мин әулетінің императоры (Лиу Чжуан), жеке аты Чжуан болған кезде, Чжуан (莊) тегі бар көптеген адамдар өздерінің есімдерін оның синонимі Янь (嚴) деп өзгертуге міндеттелді. Атау табуының өзіндік қайшылығы бар: императорлардың есімдерін білмесе, олардан қалай аулақ болатыны күмәнді, сондықтан императорлардың есімдері халыққа бейресми түрде жеткізілуі керек еді, олар оларды біліп, сол иероглифтерді қолданудан аулақ болатын. 435 жылы Солтүстік Вэй әулеті кезінде болған бір мәшһүр оқиғада Когурё елшілері император үкіметінен императорлардың есімдері жазылған құжат беруді ресми түрде сұрады, осылайша патшаның өтінішін ұсынғанда императорды ренжітпеу үшін. Солтүстік Вэй императоры Тайву келісіп, оларға осындай құжат берді. Алайда, қарапайым халықтың императорлардың есімдерін қалай білетінінің механизмі Қытай тарихында көбінесе түсініксіз болды. Бұл табу мәдени аймақтан шыққан ежелгі тарихи мәтіндерді зерттегенде ескеру қажет, өйткені тарихи тұлғалардың және/немесе жерлердің аттары мәтін жазылған кезде биліктегі императормен (немесе сол әулеттің бұрынғы императорларымен) бірдей атауға ие болса, өзгертілуі мүмкін. Сондықтан, атау табуларын зерттеу көне мәтіннің жазылған мерзімін анықтауға көмектеседі.
Басқа елдерде
Жапонияға да есім қоюға байланысты тыйым әсер еткен. Қазіргі Жапонияда бұл тек қана императорлардың тізбесіне қатысты. Мысалы, ауызша не жазбаша түрде, адамдар биліктегі императорды Тенно Хейка (天皇陛下; Оның Әулетінің Императоры) немесе Кинджо Хейка (今上陛下; Оның қазіргі Әулетінің Императоры) деп қана атайды. Қараңыз: Постхумдық есім. Тарихи тұрғыдан алғанда, жоғары сыныптар арасында басқа біреудің шын есімін атау өте әдепсіздік саналған, тіпті егер ол әмірші болса да, вассалдарын атайтын болса. Басқа біреудің шын есімін атау – төбелес салумен тең еді. Адамдарды шын есімдерімен емес, лақаптарымен немесе псевдонимдерімен атау қалыпты жағдай болған. Вьетнамдағы Хуанг (黃) әулетінің аты оңтүстікте Хуинь деп өзгертілді, себебі Лорд Нгуен Хуангтың есімін айтуға тыйым салынған. Сол сияқты, "Ву" (武) әулеті оңтүстікте "Во" деп аталады. Сондай-ақ, Нгуен Фуктың есімін айтуға тыйым салу үшін Фук (福) аты оңтүстікте Фуокқа өзгертілді.