Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Иран ақыны (1874 – 1926)
Iranian poet (1874 1926)
Принц Ирадж Мирза (ایرج میرزا, әдеби мағынасында "Принц Ирадж"; 1874 жылдың қазаны – 1926 жылдың 14 наурызы) (атағы – Джалал ол-Мамалек, جلالالممالک), ханзада Ғұлам Хосейн Мирзаның ұлы, белгілі иран ақыны. Ол – қазіргі заманғы ақын, оның туындылары дәстүрлерге сын айтумен байланысты. Сондай-ақ, ол француз тілінен парсы тіліне әдеби туындыларды аударған.
Prince Iraj Mirza (ایرج میرزا, literally Prince Iraj; October 1874 – 14 March 1926) (titled Jalāl ol Mamālek, جلالالممالک), son of prince Gholam Hossein Mirza, was a famous Iranian poet. He was a modern poet and his works are associated with the criticism of traditions. He also made translation of literary works from French into Persian.
Ерте өмір
Ирадж 1874 жылы қазан айында Иранның солтүстік-батысындағы Тәбриз қаласында дүниеге келген. Оның әулеттік шежіресі оның Қажар әулетінің екінші шахы, Фатх Али Шах Қажардың (1797-1834 жылдары билік құрған) шөбересі екенін көрсетеді. Ираждың әкесі, ханзада Ғұлам Хосейн Мирза, ханзада Мәлік Ираж Мирзаның ұлы, ал ол Фатх Али Шах Қажардың ұлы болған. Ғұлам Хосейн Мирза, Ираждың әкесі, Мозаффар әл-Дин Мирзаның сарай ақыны және лауреат ақыны болды. Мозаффар әл-Дин Мирза, Насер әл-Дин Шахтың ұлы (Қажар әулетінің төртінші шахы, 1848-1896 жылдары билік құрған), сол кезде Иранның тақ мұрагері болған. (Дәстүр бойынша, Қажар дәуіріндегі барлық тақ мұрагерлері Тәбризде тұратын).
Iraj was born in October 1874 in Tabriz, northwestern Iran. His pedigree chart shows that he was a great grandson of Fath Ali Shah Qajar, the second shah of Qajar dynasty (reigned 1797–1834). Iraj's father, prince Gholam Hossein Mirza was son of prince Malek Iraj Mirza son of Fath Ali Shah Qajar. Gholam Hossein Mirza, Iraj's father, was a poet laureate or the official court poet of Mozaffar al Din Mirza. Mozaffar al Din Mirza, the son of Nasser al Din Shah (the fourth shah of Qajar dynasty reigned 1848–1896), was the Crown Prince of Iran at the time. (As a tradition, all Crown Princes during Qajar era used to reside in Tabriz).
Неке және кеңселер
1890 жылы 16 жасында Ирадж үйленді. 19 жасында әкесі мен әйелі екеуі де қайтыс болды. Содан кейін ол қайтыс болған әкесінің лауазымын алып, Мозаффар әл-Дин Мирзаның сарай ақыны болды. 22 жасында, 1896 жылы Мозаффар әл-Дин Мирза таққа отырып, Мозаффар әл-Дин Шах атанды; Ирадж ақындардың басшысы (парсы тілінде: Sadr o Shoʻarā) атағын алды. Ол кезде ол Жалал-ол Мамалек деген құрметті атаққа ие болды. Бірақ бірнеше жылдан кейін ол патша сарайын тастап, Иран Әзірбайжанының губернаторы Әлихан Әмин әл-Доулехтің Тәбриз кеңсесіне қызметке түсті. Осы уақытта Ирадж француз тілін үйреніп, орыс тілін де жақсы меңгерді. 1905 жылы Әмино Доулех Тегеранға көшірілгенде, Ирадж онымен бірге жүріп, көп ұзамай парсы конституциялық революциясына қатысты. 1907 жылы Ахмад Гавам (Qavam os Saltaneh) атты үкіметтік өкіл Еуропаға жіберілгенде, Ирадж оған қосылуға шақырылды. Екі жылдан кейін Ирадж Тегеранға оралып, Ресми шығармалар кеңсесінде (парсы тілінде: Dār ol ʻenshā) қызметкер болып жұмыс істеді. 1915 жылы оның тұңғыш ұлы Жағфар Ғоли Мирза психологиялық проблемаларына байланысты өз-өзіне қол жұмсады. 1917 жылы Ирадж жаңа құрылған Мәдениет министрлігіне қосылды, ал үш жылдан кейін Қаржы және кірістер министрлігіне ауыстырылды. 1920 жылдан 1925 жылға дейін Иранның солтүстік-шығысындағы Хорасан провинциясының (қазіргі Разави Хорасан) астанасы Мешхедте кіріс инспекторы болып жұмыс істеді. 51 жасында Ирадж Тегеранға қайтып келді және 1926 жылдың 14 наурызында жүрек талмасынан қайтыс болды. Оның екінші ұлы Хосров Ирадж болды.
In 1890, at the age of 16, Iraj got married. When he was 19, both his father and wife died. He then took the position of his late father and became the court poet of Mozaffar al Din Mirza At 22, when Mozaffar al Din Mirza acceded to the throne in 1896 and became Mozaffar al Din Shah; Iraj was titled as the Head of Poets (in Persian: Sadr o Shoʻarā). He was then titled as Jalāl ol Mamālek. Few years later, however, he left the royal court and joined the Tabriz office of Ali Khan Amin al Dowleh who was the governor of Iranian Azarbaijan. At this time, Iraj learned French and became very familiar with Russian too. In 1905, when Amino Dowleh was relocated and moved to Tehran, Iraj also accompanied him and soon became involved in the Persian Constitutional Revolution. In 1907 when Ahmad Ghavam (Qavam os Saltaneh), a governmental authority, was assigned to go to Europe, Iraj was asked to join him. Two years later, Iraj returned to Tehran where he started to work as a staff member in the Office of Official Compositions (in Persian: Dār ol ʻenshā). In 1915, his first son, Ja'afar Gholi Mirza, due to some psychological problems, committed suicide. In 1917, Iraj joined the newly established Ministry of Culture, and three years later he was transferred to the Ministry of Finance and Revenue. From 1920 to 1925 he worked as a Revenue Officer in Mashhad, the capital city of Khorasan Province (now Razavi Khorasan), in the northeast of Iran. At 51, Iraj moved back to Tehran where he died from a heartattack on March 14, 1926. He was survived by his second son, Khosrow Iraj.
Өлеңдер
Ирадж Иранның белгілі қазіргі заманғы ақындарының бірі және ирандық еркін өлең поэзиясының алғашқы шебері саналады. Ол күнделікті тілдегі сөздерді қолданады. Осы бейімділіктің бастауы оның есімімен байланысты. Ирадж арқылы поэзиялық тіл көптеген тұрмыстық сөздер мен тіркестермен байыды. Оның қарапайым поэтикалық тілі де өткірлігі мен сатирасымен танымал. Қажар дәуірінде Ирадж парсы конституциялық революциясының (1906–1911) және елдегі өзгерістердің ықпалында болды. Бұл оның ерекше поэзия стиліне көрініс берді. Оның стиліне қазіргі және импортталған ұғымдар, сондай-ақ жеке ойларынан алынған элементтер кіреді. Ол елдің әлеуметтік жағдайын сынап, әртүрлі әлеуметтік мәселелерді метафоралық тұрғыдан шешудегі ерекше шеберлігі сыншылардың құрметіне бөленді. Оның стилінде салыстыру өнері кеңінен қолданылады. Оның өткір сарказмы, уытты сөздері адал емес дін қызметкерлеріне, бизнесмендерге, саудагерлерге және мемлекет қайраткерлеріне бағытталған. Бұл тұрмыстық өлеңдерден басқа, Ирадж Мұзаффар әл-Дин шахты, Хасан Әли хан Гарросиді (сол кездегі Иранның Азербайжан облысының (қазіргі Шығыс және Батыс Азербайжан) және Керманшахтың губернаторы, сондай-ақ Әмір Незам Гарроси ретінде танымал) және басқа да көптеген Қажар тұлғаларын мадақтау үшін манерлі өлеңдер жазды. Оның мақтауы жағымпаздыққа дейін төмендемеді. Ирадж бала тәрбиесі, аналық махаббат, сүйіспеншілік және романтика туралы әдемі масснауи және қасыдалар жазды. Ол – ақылды және жаңашыл ақын, еуропалық ой-санаға бейім. Оның техникалық шеберлігіне қарамастан, кейде бірдей ұйқастарды қолданды, бұл кейбір поэзия зерттеушілері дәстүрлі поэзия ережелерін қасақана бұзу деп санайды. Ирадж парсы поэзиясындағы жаңашылдық қозғалысының бастаушыларының бірі болғанымен, классикалық поэзия ережелерін тастау туралы ойламады. Кейбір ғалымдар оның өмір сүрген кезеңі, әдебиеттің терең білімі және француз және басқа да шетел тілдерін білуі оған қаласа еркін өлеңнің де шебері бола алатынын көрсетеді. Ол педерастиялық және сатирикалық поэзиясымен ерекше танымал. Ирадждың көптеген өлеңдерінің ішінде "Шайтан" (парсы тілінде: Eblis), "Ана" (парсы тілінде: Mādar), Ареф Газвиниге арналған хат (парсы тілінде: Ārefnāme), "Әйелдің суреті" (парсы тілінде: Tasvir e Zan), "Жұмыршақ немесе Хиджаптың оқиғасы" (парсы тілінде: Hejāb) және Уильям Шекспирдің "Венера мен Адонис" шығармасы негізінде жазылған "Зорех пен Манучехрдің оқиғасы" (парсы тілінде: Dāstan e Zohre o Manučehr) ең танымалдары. "Ана" шығармасында ақын баланың анасына деген сүйіспеншілігін және ананың баланың туғанынан бастап оны қалай тәрбиелейтінін суреттейді. Ирадж қолданған сөздер түпнұсқа парсы тілінде де, тіпті аудармада да өте көркем және әдемі. "Зорех пен Манучехрдің оқиғасы" – оның атақты поэзиялық туындыларының бірі. Мұнда Ирадж грек мифологиясы бойынша Венера мен Адонис туралы әңгіме айтады. Бұл өлеңде Зорех құдайларды тастап, Жерге келеді, онда ол Манучехрдің қарулы келбетіне ғашық болады. Ол оның ұсыныстарын қабылдамайды, ал Зорех оны алғаш рет азғыруға тырысады. Ол махаббаттың сұлулығын түсіндіруге көп күш жұмсайды, соңында құдайларға қайтады. 2004 жылдың 8 желтоқсанында Францияда көрсетілген соңғы ирандық фильм – Митра Фарахани режиссерлік еткен "Зорех пен Манучехрдің оқиғасы" болды. Фильм Берлин кинофестивалінде және басқа да халықаралық шараларда қатысып, көптеген көрермендердің назарын аударды. Ирадж өзінің заманындағы ирандық әйелдердің мәртебесі қараңғы ортағасырларды еске түсіретініне сенді. Ирадж Иранның батыл және қайсар әйелдері үшін өмірдің төзімсіз, қиын және бақытсыз екенін көре алмады. Сондықтан ол өлеңдерінде әйелдердің күнделікті өмірінен алынған күшті және есте қаларлық сәттерді суреттеді.
Iraj is considered one of the famous contemporary poets of Iran and also as the first Iranian master of colloquial poetry. In his verses, he uses words from everyday speech. The origin of this tendency has come to be identified with his name. Through Iraj, poetic language was enriched with many colloquial words and expressions. His simple poetic language is also famous for its witticism and satire. During Qajar era, Iraj was influenced by the Persian Constitutional Revolution (1906–1911) and by the changing circumstances in the country. This fact is manifested in the particular style of poetry that he created. Modern and imported concepts, combined with what were obtained from his own thoughts, form the framework of his style. He criticizes the social conditions of the country, and the striking originality in his use of metaphor when addressing diverse social problems has been admirable by his critics. His style is rich in the art of simile. His striking sarcasm, pungent and fanged words are pointed at the dishonest clergy, businessmen, merchants and statesmen. In addition to those colloquial poems, Iraj also composed elegies to praise Mozzafar al Din Shah, Hassan Ali Khan Garroosy (also known as Amir Nezam Garroosy, the governor of Iranian Azarbaijan (now East Azarbaijan and West Azarbaijan) and Kermanshah during Qajar era), and many other Qajar personalities. His praise never shaded into flattery. Iraj also composed very nice massnawi and qat'aa on the raising and education of children, maternal affection, love and romance. He was an enlightened and innovative poet, and tended towards European thought. Despite his famous technical skills, he sometimes used similar cases of rhyme, which is considered by some poetry researchers to be an intentional rejection of strict traditional poetical rules. Although Iraj was one of the pioneers of the innovative movement in Persian poetry, he never thought of abandoning the rules of classical poetry. Some scholars believe that because of the time in which he lived, his depth of literary knowledge and his familiarity with French and other foreign languages, he could also have been one of the masters of free verse if he had wanted to. He is particularly famous for his pederastic and satirical poetry. Among many poems that Iraj composed, his well known poems include Satan (Persian: Eblis), Mother (Persian: Mādar), A Letter to a Poet Aref Ghazvini (Persian: Ārefnāme), Woman's Picture (Persian: Tasvir e Zan), Story of the Veil or Hijab (Persian: Hejāb) and the Story of Zohreh and Manouchehr (Persian: Dāstan e Zohre o Manučehr), which is based on William Shakespeare's Venus and Adonis. In Mother, the poet describes a child's affection for his/her mother and how the mother nurtures the child from birth onwards. The words Iraj uses are exquisitely descriptive and lovely not only in its original Persian but even in translated versions. The Story of Zohreh and Manouchehr is one of his famous poetic works. Here Iraj tells the story based on the Greek myth of Venus and Adonis. In this poem, Zohreh leaves the gods and comes to Earth, where she is overcome by the pleasing charm of Manouchehr in his armor. He rejects her advances, while Zohreh attempts her first seduction. She goes to great pains to explain the beauty of lovemaking, and she finally goes her own way as she returns to the gods. On December 8, 2004, the last Iranian movies launched in France was The Story of Zohreh and Manouchehr directed by Mitra Farahani. The film had already participated in the Berlin film festival and several other international events and attracted many viewers. Iraj believed that the status of Iranian women at his time was reminiscent of the Dark Ages. Iraj could not bear to see that life was intolerable, unbearable and miserable for the courageous and valorous women of Iran. That was why he composed the very powerful and memorable pieces of women's daily lives in his poems.
Қабір
Оның қабірі Тегеранның солтүстігіндегі Шемиранда, Дарбанд пен Тәжіриш арасындағы Захир од-доуле зиратында жатыр.
His tomb is in Zahir od dowleh cemetery between Darband and Tajrish located in Shemiran, north of Tehran.