Кіріспе

Батыс Үндістандағы шаруалар касталары
Махараштра және оның төңірегіндегі Кунби қауымы

Кунби (басқаша Канби) (маратхи: ISO 15919: Kuṇabī, гуджарати: ISO 15919: Kaṇabī) – Батыс Үндістандағы дәстүрлі шаруалардың бірнеше касталарына қолданылатын жалпы атау. Оларға Видарбханың Дхоноже, Гатоле, Масарам, Хиндре, Джадав, Джхаре, Хайре, Лева (Лева Патил), Лонаре және Тироле қауымдастықтары кіреді. Бұл қауымдар көбінесе Махараштра штатында, сондай-ақ Мадхья-Прадеш, Гуджарат (қазір Патидарлар), Карнатака, Керала және Гоа штаттарында кездеседі. Кунбилер Махараштрадағы Басқа да артта қалған топтар (OBC) қатарына жатады. Маратха империясының Шиваджи әскерінде қызмет еткен Мавалалардың көпшілігі осы қауымнан шыққан. Маратха империясының Шинде және Гейквад династиялары бастапқыда Кунби тегінен тарайды. Он төртінші ғасырдан бастап, әртүрлі билеушілердің әскерінде әскери қызметкер болып жұмыс істеген бірнеше Кунбилер санскриттену процесінен өтіп, өздерін Маратхалар деп жариялай бастады. Колонизацияның салдарынан 20-шы ғасырдың басында Маратхалар мен Кунбилер арасындағы шекара нашарлап, екі топ бірігіп, Маратха-Кунби қауымын құрады. Хайрланжидегі оқиғада Кунби мен Далит қауымдары арасындағы касталық шиеленіс байқалды, ал бұқаралық ақпарат құралдары Далиттерге қарсы зорлық-зомбылық фактілерін хабарлады. Басқа да кастааралық мәселелерге саясаткерлердің, әсіресе Кунби-Маратха аймағында, касталық куәліктерді жалған жасауы, осылайша OBC үміткерлеріне бөлінген округтерден сайлауға түсуге мүмкіндік беру кіреді. 2005 жылдың сәуір айында Үндістанның Жоғарғы соты Маратхалардың Кунбилердің кіші кастасы емес екенін мәлімдеді.

Этимология

Үндістанның антропологиялық зерттеулер ұйымының мәліметінше, "Кунби" термині "кун" және "би" сөздерінен туындаған, олардың бірі "адам", екіншісі "тұқым" деген мағынаны білдіреді. Екі сөздің бірігуі "бір тұқымнан көбірек тұқым өсіретіндер" дегенді көрсетеді. Тағы бір этимологиялық түсіндіруде, "Кунби" маратхи тіліндегі "аграрлық өңдеу" мағынасын беретін "кунбава" сөзінен немесе санскрит тіліндегі "кур" сөзінен шыққан деп саналады. Көзге түсетін үшінші этимологияда "Кунби" сөзі "кутумба" ("отбасы") немесе дравидтік "куль" сөзінен, яғни "егінші" немесе "өсіруші" деген мағынадан шыққан болуы мүмкін. Осылайша, егіншілікпен айналысқан кез келген адамды "Кунби" деген жалпы атаумен атауға болар еді. Г. С. Гурье болжам бойынша, бұл термин топтың кәсібін, атап айтқанда егін шаруашылығын білдіргенімен, атаудың тайпалық тегі болуы да ғажап емес.

Некелер

Маратхалар, Дхангарлар, Малилер сияқты басқа да Махараштра қауымдарындағыдай, Кунби қауымында да ер адамның шешесінің інісінің қызына үйленуі жиі кездеседі. Маратхалар мен Кунбилер гипергамиялық некелер арқылы байланыс құрған, яғни, бай Кунбидің қызы кедей Маратхаға үйленуге құқылы болған. Антрополог Дональд Эттвуд Ахметнагардың Карекарларының мысалын келтіре отырып, осы тенденцияның қазіргі кезде де сақталып келе жатқанын көрсетеді, бұл екі қауым арасындағы әлеуметтік құрылымның өтімді және икемді екенін көрсетеді.

Маратха-Кунби

19-ғасырға дейін Маратха Кунбилер деп аталатын Махараштраның ірі шаруа касталары туралы ақпарат өте аз сақталған. Кунби және Маратха екі термині де өте күрделі. 14-ғасырда Маратха термині (басқа мағыналарымен қатар) маратхи тілінде сөйлейтін барлық адамдарды білдірген. Мысалы, марокколық саяхатшы Ибн Баттутаның жазбаларында осы терминге маратхи тілінде сөйлейтін түрлі касталар кірген. Бірнеше жыл өткен соң, Бахамани патшалары жергілікті халықты әскерге алған кезде Маратха термині соғысқа қатысты мағынаға ие болды. Маратха терминімен байланысы жоқ және төмен топқа жатпағандар өздерін Кунби деп атай бастады. Стюарт Гордонның сөзіне қарағанда, Маратхалар енді өңдеушілер (Кунби), теміршілер және тігіншілер сияқты басқалардан өзгешеленді. Төмен дәрежедегілерге жер өңдеушілерге "Кунби" деген атау берілді. Сырттан келгендердің Кунби болуы мүмкін еді, оның мысалын Энтховен жазған. Энтховеннің айтуынша, балықшылар (колис) шаруашылықпен айналысып, Кунбиге айналған. 18-ғасырда Пешвалар тұсында Маратха империясының армиясына ауыл тұрғындарының жаңа толқыны қосылды. Бұл адамдар өздерін Маратха деп санауға кірісті, бұл Маратхалар мен Кунбилер арасындағы шекараны нашарлатып, жаңа категорияға: Маратха Кунбиге жол ашты. Бұл көзқарас 18-ғасырдың еуропалық колониялық байқаушылары арасында кең таралған болса да, олар терминнің касталық мәнін білмеді. Маратха мен Кунби арасындағы шекара шамалы болды, бірақ өздерін Ассал Маратхалар немесе нағыз Маратхалар деп атаған әулеттердің бар екендігін көрсететін деректер бар. Ассал Маратхалар Варна иерархиясындағы кшатрийлер екенін және Солтүстік Үндістанның Раджпут тайпаларынан шыққан екенін мәлімдеді. Қалғандары, Кунбилер, Варна иерархиясында төменгі орынды иеленгенін мойындады. Карве Маратха кастасының саңскриттену процесі арқылы Кунбиден пайда болғанын айтады, кейіннен екеуі 20-ғасырдың басында британдық билік кезінде әлеуметтік реформалар мен саяси және экономикалық дамуға байланысты біріктірілді. Британдықтар Шиваджи ұрпағы Чатрапати Пратапсинх Бхонсле 1820-1830 жылдардағы күнделігінде Гейквадтардың (басқа бір күшті Маратха әулетінің) Кунби тегінен екенін атап өтті. Ол былай деді: "Қазір Кунбилер мен басқалар байлыққа толып жатқанда, біздің кастамызды ластауға тырысады. Егер осылай жалғаса берсе, дхарманың өзі де жойылады. Әркім өз кастасына адал болуы керек, бірақ олар біздің кастамызға ақша таратуға тырысуда. Бірақ қателеспеңіз, барлық кшатрийлер осы мәселеде өз касталарын қорғайды". Кейін 1965 жылдың қыркүйек айында "Днян Прасарак" атты маратхи газеті Маратха терминінің мағынасының өзгеруі, сол кездегі әлеуметтік ұтқырлық, Маратха Кунби касталарының шығу тегі, Махараштра халқының тамақтану әдеттері мен тұру жағдайы туралы мақала жариялады. Мақала авторы Шиваджи Бхонсале сияқты өте аз отбасы ғана кшатрия мәртебесіне ие бола алатынын айтады. Ол сондай-ақ, бұл кшатрия отбасылар байлық пен аралас неке арқылы кшатрия мәртебесіне ие болған бай және күшті Кунбилердің басып кіруін тоқтата алмағанын мәлімдеді. Маратха әулеттерінің ең күштілерінің бірі - Шиндер (кейіннен Скиндия деп ағылшыншаланды) - Кунби тегінен шыққан. 1901 және 1931 жылдардағы санақтарда Кунбилердің "маратхалануы" байқалды, бұл олардың көбісі өздерін Маратха деп таныстырғандықтан, Кунбилердің саны азайғанын көрсетті. Леле 1990 жылы Маратха Кунби касталарының бір бөлігі 1960 және 1970 жылдары Махараштра штатының саяси элитасына айналып, осы күнге дейін солай болып қалатынын атап өтті. Маратха Кунби элитасы өздерінің аграрлық даму идеологиясын Конгресс партиясын бақылау арқылы институционалды түрде қалыптастырды. Махараштра штатының үкіметі Маратха Кунби деп аталатын топты мойындамайды. Иравати Карве айтуынша, Марата Кунби Батыс Махараштра халқының 40% -дан астамын құрайды. Кейінірек 1990 жылы Леле Маратха Кунби касталарының тобы бүкіл Махараштрада таралған халықтың 31% құрайтынын жазды.

Қаталы

2009 жылғы есеп бойынша, Видарбханың Акола және Вашим аймақтарындағы Гатоле Кунби қауымы Шивсена саяси партиясын қолдайды.

Лева немесе Лева Патил

Бүгінде лева қауымында құдалық (немесе қалың мал) әдеті жоқ.

Тирол немесе тирал

Көне маратхи құжатынан алынған деректерге сүйене отырып, Карве Тироле Кунбилері Нагпурдің батысындағы Кубилерден едәуір өзгешеленеді және бұрын олар Кшатриялар деп есептелмегенін қорытындылайды. Г. С. Гурье Карведің бұл мәлімдемесі сырлы немесе қате болуы мүмкін дейді.

Басқа штаттардағы құнби қауымдастықтары

Гуджаратта кунби қауымдастықтары Дангс, Сурат және Валсад аудандарында кездеседі. 2003 жылы Сингх пен Лал Гуджараттың кунбилерін ет жейтін, мохуа сияқты алкогольдік сусындар ішетін халық ретінде сипаттады. Бұл қауым өздері жейтін ет түріне байланысты өзін басқа жергілікті топтардан жоғары санайды (мысалы, варлилердің тышқан жейтініне, ал басқа топтардың сиыр етін жейтініне сендіреді). Қоғамда моногамдық эндогамия қағидасы сақталады; туысқандардың арасында некелесуге, сондай-ақ жесірлердің қайтадан үйленуіне рұқсат беріледі. Ажырасуға жол беріледі және 10-12 жаста үйлену салты тоқтатылған. Қайтыс болғандарды өртеді. Лева кунбилері өндірген Шаротар (Ананд) аймағы 15-ші ғасырдан бері жоғары өнімділігімен белгілі, олар мақта және астық сияқты табысқа мүмкіндік беретін дақылдарды өндірді. Лева қауымдастығы колониялық шенеуніктер тарапынан осы аймақтағы ең еңбекқор халық ретінде танылды. 18-ші ғасырға қарай гуджарат кунбилері екі топқа бөлінді: дәстүрлі кәсіптері ауыл шаруашылығымен айналысқандар және кіріс жинаумен айналысқандар. Алғашқылары кунбилер деп, ал екіншілері патидарлар деп аталды. Бұл екі топтың өкілдері бір ауылда тұрса да, бір-бірімен тамақ ішпеді және некелеспеді. 19-шы ғасырдың екінші жартысында колониялық шенеуніктер элиталық топты жай ғана кунбилер деп атаған кезде қауымның атауларында шатасу туды. Кейде екі топты бірлесіп патидарлар деп атады. Колониялық кезеңде жерді пайдалану саясатына енгізілген өзгерістер Гуджараттың орталық бөлігінде кунбилердің ықпалын күшейтті. Кунбилер мен балықшылар колитері 19-шы ғасырдың соңына дейін әлеуметтік-экономикалық жағдайы жағынан көп айырмашылығы жоқ еді. Қолайлы саясаттың арқасында кунбилер 1931 жылғы халық санағына қарай өркендеген топқа айналды, олар өздерін патидарлар деп атады. Патидар термині жер иелігіне байланысты жоғары экономикалық мәртебені білдіреді, ол «пати» деп аталатын жер участаларын иеленген адамнан шыққан. Гоада кунбилер (жергілікті жерде курумби деп аталады) да кездеседі, олар осы аймақтың байырғы тұрғындарының ұрпақтары деп саналады. Олардың көп бөлігі кедей шаруалар, бірақ Гоадағы ең көне жер иелері осы топқа жатқан және өздерін вайшья (саудагер) кастасының өкілдері деп жариялаған. Уттара Каннада ауданындағы Кунаби Самадж Сева Сангх басшыларының мәліметінше, олардың қауымдастығының саны 75 мың адамды құрайды.

Видарба

Құнбилер Тели және Мали тайпаларымен бірге Махараштра штатының Видарбха аймағы саясатында маңызды рөл атқарады. Бұл үш топ сайлаушылардың 50 пайызын құрайды және сайлау қорытындысына әсер ететіні белгілі. Жер иелері болғандықтан, құнбилер аймақтың саясатында басымдыққа ие және аймақтың барлық ауылдарында ықпалды болғандықтан, кем дегенде 22 мандаттың тағдырын шеше алады. Телилерге қарағанда көбірек төзімділік пен саяси көзқарасы бар құнбилер Конгресс партиясын жақсы көреді. Осының нәтижесінде партия ондаған жылдар бойы аймақта үстемдік құрды. Алайда, соңғы он жылда Конгресс құнбилерді назардан тыс қалдырды, сондай-ақ Бхаратия Джаната партиясы сияқты басқа партияларға да немқұрайлы қарады. Шив Сена сайлауда құнби кандидаттарына көбірек мүмкіндік беру арқылы жауап берді. 2009 жылғы сайлауда құнбилердің Конгресс үміткері Ваманрао Касаварға наразылығы үштік бәсекеде тәуелсіз НКП бүлікшісі Санжай Деркарға тиімді болды, оған Шив Сенаның Вишвас Нандекар да қатысты. 2004 жылғы Мурбадтағы заң шығарушылар сайлауында құнби дауысы құнби қауымынан шыққан БЖП үміткері Дигамбар Вишеге дауыс беруде шешуші фактор болды. 1999 жылдың мамыр айында құрылғаннан кейін Ұлттық Конгресс партиясы (ҰКП) «құнби ғана» имиджінен құтылу үшін көп жұмыс істеді. Конгресстен бөлінгеннен кейін Шарад Павар құнби дауысы ғана сайлауда жеңіске жеткізе алмайтынын түсінді. Құнби емес ОБК сайлаушылардың 40 пайызын қамту үшін Павар Чаган Бхужбалды (Мали) және Пандуранг Хаджарені (Тели) тартты. Павар Пандуранг Доле сияқты басқа теледидаршыларды да жұмысқа алғанмен, «Индиан экспресс» ежелгі және қаһарлы құнби-тели бәсекелестігіне қарсы тұру үшін бұл жеткілікті ме деп ойлады. ҰКП-ның жергілікті және аймақтық басшыларын зерделегенде, олардың көп бөлігі құнби қауымынан екені анықталды. 2009 жылы ҰКП президенті Шарад Павар Видарбха аймағынан партия үміткері ретінде Ражендра Шингане емес, Анил Дешмухты таңдады, өйткені ол сол жердегі үлкен құнби маратхи қауымын ұсынып тұрды.

Қалған ҚКБ сайлау саясаты

Үндістандағы діни және саяси зорлық-зомбылық туралы пікір білдіруші Томас Блом Хансеннің айтуынша, Махараштрада Маратха кастасын "Кунбилендіру" шақыруларына қарамастан, саяси партиялардың ОБК дауыстарын біріктіре алмауының себебі, Махараштраның 1967 жылға дейін 183 қауымды "білім беруде артта қалған топтар" деп анықтауы болды. 1978 жылға қарай бұл санаттағы қауымдардың саны 199-ға жетті және үкімет олар үшін білім беру орындарының 10% және мемлекеттік жұмыс орындарын резервтеу саясатын енгізді. Үкімет Маратха Кунби касталарын анықтау үшін қолданатын ресми деректер, кастаның тар немесе кең анықтамасына байланысты оларды 30% пен 40% аралығында көрсетеді. Бұл ОБК-ның пайыздық үлесін халықтың 29% мен 38% аралығында өзгертеді. Хансеннің пікірінше, штат саясаткерлері үшін ОБК анықтамасын тар ету және Маратха өкілдігін барынша арттыру өте маңызды. Мандал комиссиясы Маратха Кунбилерді Кунбилер мен жоғары Маратхаларға бөліп тастауы мүмкін деген қорқынышпен Маратха Махасангха (Барлық Маратха Федерациясы) Мандалға қарсы позиция алды және маргиналды Маратха Кунбилерді соғыс және шовинистік мифтерді тарату арқылы өздеріне тартуға тырысты, бұл өз кезегінде мұсылмандар мен Далиттерді кемсітті. Ұйым Мұмбаидан тыс жерлерде сәттілікке жете алмаса да, саяси лидерлердің ОБК-ның күшейіп келе жатқан ықпалына қарсы тұруға дайын екенін көрсетті.

Касталық куәліктерді жалғандастыру

Махараштра штатында резервтің артықшылықтарын пайдалану үшін өздерін мұңайған жағдайда көрсетуге тырысатын бірнеше қауымдар бар. 2004 жылдың 1 маусымында Махараштра штатының үкіметі ОБК тізіміне түзетулер енгізгеннен кейін, Кунбилер мен Кунби-Маратхаларды сақтап қалғаннан кейін, 2007 жылғы жергілікті сайлауларда Маратха кастасының (жетілмеген каста емес) кандидаттарының сайлауға түсу мәселесі назар орталығына шықты. 2010 жылы өзін Кунби-Маратха деп мәлімдеген, бірақ кейін Маратха кастасынан екені анықталған тәуелсіз депутат Малан Бхиндаде, Пуне қалалық кеңесінің мүшелігінен айырылды, себебі ол ОБК кандидаттары үшін резервленген округтерде сайлауға түсу үшін Кунби-Маратха екенін растайтын жалған каста куәлігін тапсырғаны анықталды. Содан кейін Кунби-Маратха кандидаттарынан жеңілген барлық кандидаттар өз қарсыластарына куәліктерді жалған деп шағымданып арыз түсірді. 2003 жылы да осыған ұқсас жалғандық жағдайы тіркелді, онда Шив Сенаның бұрынғы депутаты Гита Гор Кунби-Маратха екенін жалған айтқаны үшін түрмеге жіберілді. Гор Андхеридің (батыс) 18-округінен Кунби-Маратха кастасының мүшесі екенін мәлімдеп сайлауда жеңіске жетті.

Зорлық-зомбылық

2006 жылы Бхандара ауданындағы Хайрланжи ауылының Кунби кастасының мүшелері далит отбасының төрт мүшесін азаптап өлтірді. Сол отбасының екі әйел мүшесі ауылда жалаңаш қалпында көрсетіліп, содан кейін зорланды. Сегіз ауыл тұрғыны өмір бойына бас бостандығынан айырылды, сот бұл кісі өлтірулердің нәсілшілдік немесе касталық емес, кек алу ниетімен жасалғанын мәлімдеді. Жоғары соттың шешіміне қарсы шағым, қылмысты касталық деп тану туралы, Үндістанның Жоғарғы сотында әлі де қаралып жатыр. 2011 жылдың ақпанында «Таймс оф Индия» газеті Тане ауданындағы Мурбад қаласында далит еркегі мен Кунби әйелінің «намыс үшін» өлтірілген болуы мүмкін екенін хабарлады. Сол жылдың қыркүйек айында 20 жастағы далит әйелі Лакхандур талукасының Саранди (Буджарук) ауылында Кунби кастасының Сомешвар Бабурао Кутесінен зорлық көріп, шағым түсірді. Жергілікті полиция қылмыстық іс қозғадı.

Мараттар мен кунбилердің арақатынасы

Қазіргі зерттеулер Маратхалар мен Кунбилердің бір тектен шыққан екенін көрсетті, бірақ қазіргі уақытта олар әлеуметтік жағынан екі бөлек қауым ретінде қарастырылады. Маратхалардың Кунбилерден тарағанын Аризона университетінің профессоры Ричард Итон мен Мичиган университетінің профессоры Стюарт Гордон егжей-тегжейлі түсіндірді. Маратхалар ("Ассал" немесе 96 руға жататын нағыз), бұрын Кунбилерден өзгешеліктерін көрсетіп, Солтүстік Үндістанның Раджпуттарымен туыстық байланыстарын мәлімдеген. Алайда, қазіргі зерттеушілер мысалдар келтіріп, бұл мәлімдемелердің фактілерге сай келмейтінін дәлелдеді. Қазіргі ғалымдар Маратхалар мен Кунбилердің бір тектен екеніне келіседі. Мумбай университетінің антропологы Дж. В. Феррейра былай деді: "Маратхалардың ежелгі 96 Кшатрия әулетіне жататындығы туралы мәлімдемелердің ешқандай негізі жоқ, және бұл Шиваджи Маратхаларды есепке алуға болатын күшке айналғаннан кейін қабылданған болуы мүмкін". Итон, Маратха кастасының мұсылман билеушілеріне қызмет еткен, өркендеген, содан соң уақыт өте келе киім кию стилі сияқты әртүрлі әдет-ғұрыптарды қабылдаған, генеалогтарды жалдаған, Маратха болып таныла бастаған және олардың арасында касталық шекаралар қалыптасқан жолын көрсетті. Он тоғызыншы ғасырда экономикалық өркендеу мұсылмандарға некелік байланыс арқылы кіруден гөрі Маратха болып танылуға мүмкіндік берді. Итон Холкар әулетінің мысалын келтіреді, олар бастапқыда Дхангар (Шопан) кастасына жататын, бірақ кейін Маратха, тіпті "арх-Маратха" деп танылды. Кембридж университетінің профессоры Сьюзан Бейли келтірген тағы бір мысал – Бхонслелер, олар Кунби және Маратха деп белгілі болған Декан жазығының шаруаларынан шыққан. Пуна университетінің профессоры Дханманджири Сате: "Маратхалар мен Кунбилердің арасындағы шекара жұқа және кейде анықтау қиын" дейді. Пуна университетінің антропологы Иравати Карве Маратха кастасының Кунбилерден қалай пайда болғанын көрсетті, олар жай ғана өздерін "Маратха" деп атауды бастады. Оның сөзіне göre, Маратха, Кунби және Мали – Махараштраның үш негізгі шаруа қауымдастығы, айырмашылығы Маратхалар мен Кунбилер "құрғақ егісшілер" болса, Малилер жыл бойына егін шаруалығымен айналысқан. Техас университетінің профессоры Синтия Талбот Махараштрада айтылатын "Кунби өркендесе, Маратхаға айналады" деген мақалды келтіреді. Кунби тегі Махараштра штатының Артта қалған топтар комиссиясының (MSBCC) төрағасы, судья М.Г. Гайквад және басқалардың 2018 жылы Маратха қауымдастықтары басқа Артта қалған топтарға қосу үшін тарихи дәлелдер мен өтінішхаттар ұсынғанының бір факторы болды. Маратхалар мен Кунбилердің бір тектен екенін көрсететін өтініштер негізінде Маратхаларға жұмыс орындарында және білім беруде жеңілдік беру туралы шешім 2019 жылы Мумбай сотымен бекітілді.