Кіріспе

Грек диаспорасы, сондай-ақ Омогенья (Ομογένεια) деп аталады, Грекия мен Кипрден тыс жерде тұратын гректердің қауымдастығы. Тарихи тұрғыдан (көне дәуірден бастап) мұндай жерлерге Албания, Солтүстік Македония, Оңтүстік Ресей, Украина, Кіші Азия және Понт (қазіргі Түркия), Грузия, Египет, Судан, Оңтүстік Италия ("Магна Греция" деп аталады), Сицилия, Каргезе және Франциядағы Марсель кіреді. Бұл термин сонымен қатар дәстүрлі аймақтардан тыс гректердің көшіп-қонымен (көбінесе 19 ғасырдан бері) құрылған қауымдастықтарды да білдіреді; мысалы, Австралия, Канада, АҚШ, Ұлыбритания, Германия, Оңтүстік Африка, Бразилия және басқа да елдер. Грек диаспорасының саны 5 миллионға жуық деп есептеледі, ал Грекия халқымен (шамамен 10 миллион) қосылғанда, әлемдегі гректердің жалпы саны шамамен 15 миллионды құрайды.

Шолу

Грек диаспорасы – әлемдегі ең көне диаспоралардың бірі, оның Гомер дәуірінен бастап қазіргі күнге дейін бар екендігі куәландырылған. Оның ықпалының мысалдары Ренессанстың тууына грек эмигранттарының қосқан үлесінен, Осман империясының құлауына қатысқан азаттық және ұлттық қозғалыстарға, сондай-ақ кемешілік магнаттары Аристотель Онассис және Ставрос Ниархос тапсырысымен салынған әлемдегі алғашқы супертанкерлер сияқты коммерциялық жетістіктерге дейін жетеді.

Ежелгі дәуір

Архаикалық Грецияда Балқан және Кіші Азиядан келген гректердің сауда және отарлау әрекеттері грек мәдениетін, дінін және тілін Жерорта және Қара теңіз алаптарында таратуға ықпал етті. Грек қала-мемлекеттері Оңтүстік Италияда ("Магна Греция" деп аталады), Ливияның солтүстігінде, Испанияның шығысында, Францияның оңтүстігінде және Қара теңіз жағалауында құрылды, ал гректер осы аймақтарда 400-ден астам колонияға негіз салды. Ұлы Александрдың Ахеменид империясын бағындыруы эллинистік кезеңнің басталуын қадағалады, ол Азия мен Африкада грек отарлауының жаңа толқынымен ерекшеленді; грек билеуші топтары Мысырда, Батыс Азияда және Солтүстік-Батыс Үндістанда өздерінің ықпалын орнатты. Көптеген гректер Александрдың ізімен құрылған жаңа эллинистік қалаларға қоныс аударды, олар Өзбекстан мен Кувейт сияқты географиялық тұрғыдан шашыраңқы орналасқан. Селеукия, Антиохия және Александрия эллинистік және рим дәуірлерінде әлемдегі ең ірі қалалардың қатарында болды. Гректер Рим империясының бүкіл аумағына таралып, шығыс аймақтарында латын тілі емес, грек тілі кеңінен қолданылатын тілге айналды. Рим империясы 4-шы ғасырда христиан дінін қабылдады, ал кейінгі Византия кезеңінде грек православиесі гректердің ұлттық ерекшелігінің белгісі болды.

Орта ғасырлар

VII ғасырда император Гераклий Орта ғасырлық грек тілін Византия империясының мемлекеттік тілі ретінде қабылдады. Гректер Левант, Жерорта және Қара теңіз аймақтарында өмір сүруді жалғастырды, жергілікті халықтар арасында саудагерлер, шенеуніктер мен қоныс аударушылар ретінде өздерінің мәдени ерекшеліктерін сақтап келді. Одан кейін Араб ислам халифаты Византия-Араб соғыстары барысында Левантты, Египетті, Солтүстік Африканы және Сицилияны Византиялық гректерден жаулап алды. Грек халқы көбінесе Халифаттың осы аймақтарында қалды және ежелгі грек шығармаларын араб тіліне аударуға көмектесті, соның арқасында ислам философиясы мен ғылымының дамуына үлес қосты (ал бұл, өз кезегінде, Византия ғылымына да әсер етті).

Византияның құлауы және Италияға көш

1453 жылы Константинопольдің құлауына және грек жерлерін Осман империясының жаулап алуына себеп болған Византия-Осман соғыстарынан кейін көптеген гректер Константинопольден (қазіргі Стамбул) қашып, Италияда пана тапты. Олар Батыста жоғалып кеткен ежелгі грек қолжазбаларын әкеліп, Ренессансқа үлес қосты. Осы гректердің көпшілігі Венеция, Флоренция және Римде қоныстанды.

Трапезонт империясының құлдырауы және Ресей мен Грузияға көшіп кету

1461 жылы Трапезунд империясының Осман империясына түсуі мен 1828-1829 жылдардағы екінші орыс-түрік соғысы аралығында мыңдаған понтий гректері Понтия Альптары мен Шығыс Анатолиядан Грузияға және Ресей империясының басқа оңтүстік аймақтарына, сондай-ақ (кейін) Оңтүстік Кавказдағы Карс провинциясына көшіп келді немесе қашқан. Көптеген понтий гректері Понт және Солтүстік-Шығыс Анатолиядағы туған жерлерінен Османдықтардың кек алуынан қашу үшін, 18 ғасырдың соңынан 20 ғасырдың басына дейінгі орыс-түрік соғыстарында Шығыс Анатолияға жасалған орыс шабуылдарын қолдағандықтан, осы аймақтарға қоныстанды. Басқалары Ресей империясының сауда, кен өндіру, егіншілік, дін, әскери және бюрократиялық салаларында жаңа мүмкіндіктер іздеп көшіп келді.

Осман империясы

Гректер Осман империясының көптеген провинцияларына таралып, оның экономикалық өмірінде маңызды рөл атқарды, әсіресе Фанариоттар (16 ғасырдың екінші жартысында асыл Византиялық тектен шыққандарын мәлімдеген бай грек саудагерлері). Фанариоттар 18 ғасырда Осман империясының Балқан аймақтарын басқаруға көмектесті; кейбіреулері қазіргі Румынияға қоныстанды және оның саяси және мәдени өміріне әсер етті. Басқа гректер оңтүстік Балқаннан тыс жерлерге қоныс аударды, православие шіркеуіне қызмет ету үшін солтүстікке көшті немесе Осман билігінің гректерге қарсы көтерілістерден кейін халықты көшіруі мен қырғынының салдарынан, сондай-ақ 1774 және 1878 жылдар аралығындағы орыс-түрік соғыстарында Ресеймен болған күдікті ынтымақтастығынан туындаған жағдайларға байланысты. Грек Македониясы халық қозғалыстарынан ең көп зардап шекті, ондағы үлкен, жергілікті Осман мұсылмандары (көбінесе грек дінінен өткендердің ұрпақтары) жергілікті жасақтар құрып, грек тілінде сөйлейтін христиан православтық халықты мазақтауға және кек алуға тырысты; бұл көбінесе ауылдық аймақтардың тұрғындарын, әсіресе көбінесе осал жазық жерлерде, өз үйлерін тастап кетуге мәжбүр етті. Осман кезеңінде грек тілінде сөйлейтін халықтардың ірі қозғалысы – Солтүстік-Шығыс Анатолиядан Грузияға және Оңтүстік Ресейдің бір бөлігіне, әсіресе Оңтүстік Кавказдағы Карс облысына, 1828-1829 жылдардағы орыс-түрік соғысы кезінде Эрзерум мен айналасындағы аймақты Ресейдің қысқа мерзімдік басып алуынан кейін орын алды. 1829 жылы Понт гректерінің шамамен бестен бірі Солтүстік-Шығыс Анатолия тауларындағы өздерінің отанынан қашқындар ретінде шығып, патша әскерімен бірге Ресей аумағына қайтып келді (олардың көпшілігі орыс әскерімен бірлесіп, мұсылман Осман әскеріне қарсы күресіп, христиан православиесі үшін жерді қайтаруға тырысты). Грузия мен Оңтүстік Кавказда қоныстанған Понт грегі қашқындары бұрыннан бар Кавказ гректері қауымдастығына қосылды. Украина мен Оңтүстік Ресейде қоныстанғандары Мариуполь сияқты қалалардың маңызды бөлігін құрады, бірақ көбінесе христиан православиелік орыстармен ассимиляцияланып, патша әскерінде қызмет етуді жалғастырды. 1788 жылы Иоаннинаның Али-пашасы Москополді қиратты. Бұл негізінен ароман халқының қонысы болған және тарихи тұрғыдан маңызды грек әсеріне ие болды. Сондықтан, Вена сияқты жерлерге қоныстанған ароман диаспорасының кейбір өкілдері гректер және грек диаспорасының бір бөлігі деп есептелді.

19 ғасыр

Грекияның Тәуелсіздік соғысы кезінде және одан кейін, диаспорадағы гректер жаңадан құрылған мемлекетті құрды, шетелде қаржы жинады және хабардарлықты арттырды, сондай-ақ Осман империясына қарсы күрес жүргізген ресейлік армияларда жоғары шенді офицерлер болып қызмет етті. Бұл Осман үстемдігіндегі Македония, Эпир және Фракиядағы гректерді азат етуге көмектесті. Грек саудагер отбасыларының басқа елдерде байланыстары болды; ала-көктем кезінде көптегендері Жерорта теңізі маңында (әсіресе Франциядағы Марсель, Ливорно, Италиядағы Калабрия және Бари, Египеттегі Александрия), Ресейде (Одесса және Санкт-Петербург) және Ұлыбританияда (Лондон және Ливерпуль) тұрақты орын теуіп, сауда жасады (көбінесе мата және астықпен). Көбінесе бизнеске кеңейтілген отбасы мүшелері кіретін, грек тілі мен грек православие шіркеуін оқытатын мектептер ашты. Нарықтар өзгерер тұста, кейбір отбасылар жүк тасушыларға айналды (қаржыны жергілікті грек қауымдастығы арқылы, Ралли немесе Вальяно бауырларының көмегімен қамтамасыз етті). Диаспора Левант, Солтүстік Африка, Үндістан және АҚШ-қа дейін кеңейді. Осман Македониясы және грек халқы көп шоғырланған Оңтүстік Балқанның басқа аймақтарынан гректердің азаттық күресіне жетекшілік еткен көптеген тұлғалар грек саудагерлері мен кәсіпкер отбасыларымен байланыста болды, олар Осман империясына қарсы грек азаттық күресіне және Ұлы Греция құруға қаржылық қолдау көрсетті. 1822 жылғы Хиос аралындағы қырғынның қорқынышты салдары арал тұрғындарының кеңінен таралуына әкеліп, Хиос диаспорасының қалыптасуына себеп болды. Константинополь шарттарына қол қойылғаннан кейін саяси жағдай тұрақталды; кейбір жер аударылған отбасылар жаңадан тәуелсіз елге оралып, мәдени, білім беру және саяси өмірде, әсіресе Афинада маңызды рөл атқарды. Шетелден келген қаржылық көмек осы отбасылық байланыстар арқылы жүзеге асырылды, соның нәтижесінде Ұлттық кітапхана сияқты мекемелер құрылды және табиғи апаттардан кейін көмек көрсетілді.

20 ғасыр

20 ғасырда көптеген гректер экономикалық және саяси себептермен туған жерлерін тастап кетті. Осының нәтижесінде Грекия мен Кипрден АҚШ-қа, Австралияға, Канадаға, Бразилияға, Ұлыбританияға, Жаңа Зеландияға, Аргентинаға, Біріккен Араб Әмірліктеріне, Сингапурға, Германияға, Норвегияға, Бельгияға, Грузияға, Италияға, Арменияға, Ресейге, Филиппинге, Чилиге, Мексикаға және Оңтүстік Африкаға кең көші-қон болды, әсіресе Екінші дүниежүзілік соғыстан (1939–45), Грекиядағы азаматтық соғыстан (1946–49) және 1974 жылы Кипрге түрік басқыншылығынан кейін. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Кіші Азияда (қазіргі Түркия) тұратын Понт және Анатолия гректерінің көпшілігі Осман империясында мұсылман түріктердің христиандарға деген төзбеушілігінің құрбаны болды. 1914 жылдан 1923 жылға дейін жас түріктер мен Мустафа Кемальдың билігінде 3,5 миллионнан астам грек, армян және ассириялықтар қаза болды. Кіші Азиядағы гректер қазіргі Грекияға қашып кетті, ал Ресей империясы (кейіннен КСРО) да маңызды бағыт болды. Грекиядағы азаматтық соғыстан кейін көптеген коммунист гректер мен олардың отбасылары көршілес Югославияға, КСРО-ға және Шығыс Еуропаның кеңес елдеріне (әсіресе Чехословакияға) қашып кетті. Венгрия грек босқындары үшін Белояннисз ауылын құрды, ал көптеген гректер бұрынғы Судеттің неміс аймағының солтүстік Чехословакиясына, Крнов (Ягерндорф) маңына қоныс аударды. Швеция да көптеген гректерді қабылдады, және елде 17 000-нан астам грек-швед ұрпақтары тұрады. Көптеген иммигранттар кейін Грекияға оралғанмен, бұл елдерде әлі де өз дәстүрлерін сақтап жүрген бірінші және екінші буын гректер бар.

Қазіргі күн

Грек диаспорасының орталықтары – Нью-Йорк, Бостон, Чикаго, Лос-Анджелес, Мюнхен, Лондон, Мельбурн, Веллингтон, Сидней, Окленд, Монреаль, Торонто, Ванкувер, Йоханнесбург, Рио-де-Жанейро, Сан-Паулу, Кулиакан, Мехико қаласы және Буэнос-Айрес. Ассимиляция және грек тілін жоғалту грек диаспорасының анықтамасына әсер етеді. Диаспорадағы жас гректердің өзін-өзі қабылдауына аралас некелер мен ассимиляция сияқты факторлардың қалай әсер ететінін анықтау және диаспорадағы гректердің санын нақтылау мақсатында «Келесі ұрпақ» жобасы 2008 жылы академиялық бақылаумен зерттеу жүргізді.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ Грециядан тыс ең ірі этникалық грек халқына ие. АҚШ Мемлекеттік департаментінің мәліметінше, грек-американдық қауымдастықтың саны шамамен үш миллионға жуық, ал көпшілігі үшінші немесе төртінші буын иммигранттар. Дүниежүзілік шіркеулер кеңесінің мәліметтері бойынша, Экуменикалық патриархаттың АҚШ және Канадада 600 000 мүшесі бар, олар әлі де грек православтығын сақтайды; алайда, екі елде де көптеген гректер басқа діндерге өткен немесе дінсіз болған. 2010 жылғы халық санауы шамамен 130 000 грек-американдықты тіркеді, бірақ қауымдастық мүшелері оның дұрыстығына дау айтады.

Канада

Грек канадалықтарының көпшілігі Торонто, Монреаль және Ванкувер қалаларында тұрады. 2016 жылғы халық санауы бойынша 271 405 канадалық грек тегінен шыққан, ал 16 715 адам Грецияда туған.

Чили

Гректердің Чилиге қоныс аударуы 16 ғасырда Крит аралынан бастау алды. Криттік гректер 16 ғасырдың ортасында Антофагаста аймағына қоныстанды және Сантьягодағы гректер колониясы, сондай-ақ Сан-Диего, Вальпараисо, Талкауано, Пуэрто-Монт және Пунта-Аренас қалаларына тарады.

Австралия

Австралияда гректердің саны бойынша әлемдегі ірі қауымдастықтардың бірі бар. Австралияға гректердің көші-қоны 19 ғасырда басталды, ал 1950 және 1960 жылдары едәуір артты. 2016 жылғы халық санауы бойынша, Австралияда 397 431 грек және грек-кипрлік (тегі бойынша) және Грецияда немесе Кипрде туған 93 740 грек тұрды. "Greeks around the Globe" мәліметінше, грек австралиялықтарының саны шамамен 700 000-ға жуық. Сан-Паулудағы Nossa Senhora do Paraíso епархиясы (мелкиттік грек), Eparchia Dominae Nostrae Paradisis S. Pauli Graecorum Melkitarum 2016 жылы 46 600-ге жуық мүшеден тұрды. Дүниежүзілік шіркеулер кеңесі Антиохия грек православиелік патриархатының Латын Америкасында 90 000 мүшесі бар екенін, олардың көп бөлігі Бразилияда тұратынын бағалайды.

Израиль

1850-1920 жылдар аралығында Грекия православие шіркеуінің қызметі үшін 250-ге жуық грек емес гректер Османдық Палестинаға және Мандатты Палестинаға көшіп келді, олардың көпшілігі Иерусалим және Назарет қалаларында тұрды. Бүгінде шамамен 1500-2500 этникалық грек бар, олардың көпшілігі Грекия тарапынан мойындалмауына байланысты Грекия азаматтығын алу мүмкіндігінен айырылды.

Мексика

Гректер 1800 жылдардың соңында материктен, әсіресе грек аралдары мен Кипрден Мексикаға көшіп келе бастады. Жекелей көші-қондар бола тұрса да, Мексика үкіметі Тынық мұхитының жағалауында зәйтүн өндірісін дамытуды жоспарлады. Сондықтан мыңдаған адам Синалоа штатына жеткізілді, бірақ гректер томат өндірісінен табыс тапты. Бүгінде Кулиакан, Веракрус және Мехико қалаларында, сондай-ақ айналасындағы аймақтар мен басқа да қалаларда ондаған мың грек мексикалықтары тұрып жатыр.

Демография

+Грекия халқы бойынша елдер мен аумақтар тізімі Ел/аумақ Ресми деректер Тектік белгілер бойынша ресми деректер Грек ұлты бойынша ресми деректер Грекияда туғандар туралы бағалау Мақала АҚШ 1,243,592 (ACS 5Y 2021, грек тектік белгілері) 121,928 (ACS 5Y 2021, Грекияда туған) 3,000,000 9,785 (ACS 5Y 2021, кипрлік тектік белгілері) 1,150,000 322 Солтүстік Кипрдің өзі жариялаған Түрік Республикасындағы этникалық гректер (2006 жылғы санақ) Кипрлік гректер Германия 449,000 (2021, грек көші-қонының тарихы) 362,565 (2021, грек ұлты) 289,225 (2021, Грекияда туған шетелдіктер) 320,000, 370,000 348,475 (2016, грек ұлты), 274,060 (2016, Грекияда туған), 74,415 (2016, Германияда туған) Германиядағы гректер Австралия 424,750 (2021 жылғы санақ, грек тектік белгілері) 92,314 (2021 жылғы санақ, Грекияда туған) 700,000 58,410 (2021 жылғы санақ, Грекияда туған) 4,335 (2021 жылғы санақ, Кипрде туған) 62,000 (2021, грек ұлты) 14,000 (2021, Кипр ұлты), 25,891 (2011 жылғы санақ, кипрлік грек тектік белгісі) Көздер әртүрлі. Албанияда 200,000 мен 300,000 аралығында этникалық гректер бар. Сонымен қатар, көптеген адамдар Грекияда, Австралияда және АҚШ-та тұрады. Еуропалық кеңес 2011 жылғы санақты бұрмаланған және сенімсіз деп таныды. Көбінесе грек паспортын алғандар/көшпендер. Албаниядағы гректер Украина 91,548 (2001 жылғы санақ) Украинадағы гректер Нидерланды 37,382 (2023, грек көші-қонының тарихы) 25,138 (2022, грек ұлты) 23,465 (2022, Грекияда туған шетелдіктер) Нидерландыдағы гректер Ресей 35,640 (2010 жылғы санақ) Ресейдегі гректер және Кавказ гректері Оңтүстік Африка 10,878 (2020, Грекия, көшпендер саны), 3,034 (1995, Грекия, көшпендер саны) 4,069 (1996, Грекияда туған шетелдіктер) 120,000 (бағалау) 120,000 (1970 жылғы бағалау) 70,000 (1990 жылғы бағалау) 35,000 (2022 жылғы бағалау) Оңтүстік Африкадағы гректер Швеция 35,193 (2021, грек тегі) 11,049 (2021, грек ұлты) 19,931 (2018, Грекияда туған шетелдіктер) Швециядағы гректер Бельгия 24,836 (2014, грек шетелдік тегі және ұрпақтары) 17,513 (2018, грек ұлты) 17,350 (2018, Грекияда туған шетелдіктер) Бельгиядағы гректер Швейцария 17,695 (2021, грек ұлты) 16,984 (2021, Грекияда туған шетелдіктер) 8,340 Франция 7,800 (2016, грек ұлты) 11,100 (2016, Грекияда туған шетелдіктер) 35,000 – 80,000 Франциядағы гректер Италия 7,243 (2021, грек ұлты) 7,572 (2018, грек азаматтары) Италиядағы гректер Австрия 6,864 (2019, грек ұлты) 5,000 Австриядағы гректер Испания 5,369 (2022, грек ұлты) 4,422 (2022, Грекияда туған шетелдіктер) 300 Дания 4,147 (2022, грек тегі) 3,622 (2022, грек ұлты) 4,027 (2022, грек ұлты) 3,599 (2020, Грекияда туған шетелдіктер) Люксембург 4,017 (2022, грек ұлты) 1,571 (2009) Бразилия 5,000 – 3,000 50,000 Сан-Паулуде Бразилиядағы гректер Аргентина 2,196 (2001, Грекияда туған) 5,000, 50,000 Аргентинадағы гректер Чили 8,500 (2012 жылғы санақ) 9,000 12,000 Сантьяго және Антофагастада Чилидегі гректер Мексика 25,000 Грек мексикалықтары Венесуэла 6,000, 3,000 (Грекияда туған халық) Венесуэладағы гректер Румыния 6,513 (2002 жылғы санақ) 15,000 Румыниядағы гректер Грузия 15,166 (2002 жылғы санақ) Грузиядағы гректер және Кавказ гректері Қазақстан 4,703 (1999 жылғы санақ) 9,000 Қазақстандағы гректер Армения 900 (2011 жылғы санақ) 6,000 Армениядағы гректер және Кавказ гректері Өзбекстан 5,453 (1989 жылғы санақ) 4,500 Өзбекстандағы гректер Египет 3,000, 5,000 Венгрия 3,916 (2011 жылғы санақ) 4,000 – 10,000 Венгриядағы гректер Польша 3,600 (2011 жылғы санақ) Польшадағы гректер Болгария 3,408 (2001 жылғы санақ) 8,500 Болгариядағы гректер Чехия 3,231 (2001 жылғы санақ) 3,000 Чехиядағы гректер Молдова 3,000 Молдовадағы гректер Түркия 2,500 3,500 Түркиядағы гректер, Понтий гректері және Кавказ гректері Эквадор 3,000 999 (2013, Грекияда туған шетелдіктер) 5,000 Эквадордағы гректер Ливан 1,500 Зимбабве 1,000 Зимбабведегі гректер Уругвай 1,000 Уругвайдегі гректер Сирия 8,000 Израиль 800 Панама 800, 500 Финляндия 800 Сербия 725 (2011 жылғы санақ) 5,000 Сербиядағы гректер Солтүстік Македония 422 (2002 жылғы санақ) Солтүстік Македониядағы гректер Түрікменстан 359 (1995 жылғы санақ) Латвия 289 (2011 жылғы санақ) 100 Литва 159 (2011 жылғы санақ) 250 Эстония 150 (2001 жылғы санақ) Словения 54 (2002 жылғы санақ) Замбия 800 Қырғызстан 650–700 Қырғызстандағы гректер Мальта 500 Мальтадағы гректер Эфиопия 500 Эфиопиядағы гректер Иордания 400 Демократиялық Конго Республикасы 300 Демократиялық Конго Республикасындағы гректер Багам аралдары 300 Танзания 300 Судан 250 Судандағы гректер Әзірбайжан 250–300 Әзірбайжандағы гректер Малави 200 Колумбия 200 Кения 200 Ботсвана 150 Словакия 100 Жапония 100 Боливия 100 Қытай 100 Филиппин 100 Филиппиндегі гректер Оңтүстік Судан 90 Оңтүстік Судандағы гректер Индонезия 72 Папуа Жаңа Гвинея 70 Кот-д'Ивуар 60 Тунис 50 Орталық Африка Республикасы 40 Куба 30 Доминикан Республикасы 14 Конго Республикасы 10