Кіріспе

Тарихи шындықты бұрмалауға тырысатын жалған ғылым – тарихи деректерді бұрмалауға немесе дұрыс емес көрсетуге тырысатын, көбінесе ғылыми тарихи зерттеулерде қолданылатын әдістерге ұқсас тәсілдерді пайдаланатын жалған ғылымның бір түрі. Криптотарих термині оккультизмге тән сенімдерге негізделген жалған тарихқа қолданылады. Жалған тарих жалған ғылым және жалған археологиямен байланысты, және осы терминдердің қолданылуы кейде бір-бірімен тоғысуы мүмкін. Жалған тарихтың көптеген түрлері болғанымен, ғалымдар жалған тарих еңбектерінде жиі кездесетін көптеген ерекшеліктерді анықтады; мысалы, жалған тарихты қолдану көбінесе қазіргі заманғы саяси, діни немесе жеке мүдделермен байланысты. Жалған тарих жиі тарихи фактілер туралы сенсациялық мәлімдемелер немесе үлкен өтіріктер ұсынады, бұл тарихи деректерді негізсіз қайта қарауды талап етеді. Жалған тарихтың тағы бір белгісі – ғалымдардың зерттеушінің тезисін жасыру үшін құпия мақсаттары бар деген алғышарт, бұл алғышарт көбінесе күрделі қастандық теорияларымен расталады. Жалған тарих еңбектері көбінесе сенімсіз дереккөздерге – мифтер мен аңыздарға, олар көбінесе нақты тарихи шындық ретінде қарастырылады – сілтеме жасайды, ал оған қарсы келетін дұрыс дереккөздерді елемейді. Кейде жалған тарих тарихи салыстырмалылық позициясын қабылдап, тарихи шындық деген нәрсе жоқ екенін және кез келген гипотеза басқасынан жақсырақ емес екенін мәлімдейді. Көптеген жалған тарих еңбектері мүмкіндікті шындықпен шатастырады, егер бір нәрсе болуы мүмкін болса, онда ол болды деп есептейді. Жалған тарихтың көрнекті мысалдары: британдық израильшілдік, Конфедерацияның жоғалған ісі, ирланд құлдары туралы миф, сиқыршылық культы, армян геноцидін жоққа шығару, Холокостты жоққа шығару, «таза» Вермахт мифі, 16 және 17 ғасырлардағы испандық қара аңыз және Катынь қырғынын кеңестік НКВД жасаған жоқ деген пікір.

Анықтама және этимология

Псевдотарих термині он тоғызыншы ғасырдың басында пайда болды, бұл оны псевдоғылым мен псевдотану сияқты туысқан терминдерден ескірек етеді. 1815 жылғы деректемеде ол Гомер мен Гесиодтың бәсекесіне сілтеме жасайды, бұл грек ақындары Гомер мен Гесиод арасындағы толығымен ойдан шығарылған бәсекені сипаттайтын, тарихи оқиға ретінде ұсынылған әңгіме. Терминнің жағымсыз мағынасы, кемшіліктері бар немесе адаспаздық тарихнамалық еңбектерді сынау мағынасында, 1815 жылғы тағы бір деректемеде кездеседі. Псевдотарих псевдоғылымға ұқсас, себебі екеуі де жалғанды қол жеткізу үшін сол саланың интеллектуалдық зерттеуінің қабылданған зерттеу стандарттарына сәйкес келмейтін әдістемелерді пайдаланады, ал псевдоғылым өзінің бір бөлігі болып табылатын сала үшін жеткілікті немесе ешқандай дәлел ұсынбайды. Жазушылар Майкл Шермер мен Алекс Гробман псевдотарихты «өткенді қазіргі жеке немесе саяси мақсаттар үшін қайта жазу» деп анықтайды. Басқа авторлар кеңірек анықтама береді; ғылым тарихшысы Дуглас Олчин, ғылыми жаңалықтар тарихы оңайлатылған, драмалық әсерленген және ғалымдар романтикалық бейнеленген түрде баяндалғанда, ғылымның қалай жұмыс істейтіні туралы бұрыс түсініктер тудыратынын және шындығында псевдотарих болып табылатынын айтады, тіпті ол нақты фактілерге негіделгенімен.

Санаттар мен мысалдар

Төменде псевдотарихи теориялардың жиі кездесетін бірнеше санаты және олардың мысалдары келтірілген. Тізімдегі әрбір теория псевдотарихи болуы міндетті емес; бұл санаттар көбінесе псевдотарихистерді қызықтырады.

Балама хронологиялар

Альтернативті хронология – бұл негізгі ғылымда қабылданған әлемдік тарихтың стандартты уақыт жолынан өзгешеленетін оқиғалардың жаңа тәртібі. "Альтернативті хронологияның" мысалы – Анатолий Фоменконың "Жаңа хронологиясы", ол жазылған тарихтың іс жүзінде 800 жылдары басталғанын және оған дейін болды деп есептелетін барлық оқиғалардың мүлдем болмағанын немесе кейінірек болған оқиғалардың теңсіз қайта баяндалуы екенін айтады. Оның бір саласы – Татария қастандық теориясы. Басқа, азырақ радикалды мысалдар – 614-911 жылдарының болмағанын күмісдей білдіретін "фантомдық уақыт" гипотезасы; және ежелгі египеттік және израильдік тарихқа қатысты қабылданған уақыт жолдарының дұрыс емес екенін мәлімдейтін Дэвид Ролдің жаңа хронологиясы.

Тарихи жалғандық

VIII ғасырда Рим мен Рим империясының батыс бөлігіндегі билікті Рим папасына бергендігі туралы айтылған "Константиннің саяхатнамасы" деген жалған құжат кеңінен таралды. XII ғасырда Монмутский Джеффри "Британия патшаларының тарихын" жариялады, бұл британдықтардың ежелгі тарихы мен тегін баяндайтын, шындыққа жатқан еңбек болатын. Кітап бұрынғы келт мифтерін біріктіріп, мифтік Артур патшаның ерліктерін асыра көрсетті. Сол замандас тарихшы Уильям Ньюбургский шамамен 1190 жылы: "Бұл адам Артур және оның ізбасарлары, тіпті Вортигерннен бастап оның алдыңғылары туралы жазғандарының бәрі, ішінара өзінің, ішінара басқалардың туындысы екені анық" деп жазды.

Тарихи ревизионизм

Шекспир авторлығы туралы мәселе – Уильям Шекспирге жатқызылған туындыларды Шекспирден басқа біреу жазған деген шеткі теория. Тарихи ревизионизмнің тағы бір мысалы – Дэвид Бартон және басқалардың еңбектерінде Америка Құрама Штаттарының тек христиан мемлекеті ретінде құрылғаны туралы тезис. Басты тарихшылар дәстүрлі ұстанымды қолдайды, ол американдық мемлекет құрушылардың шіркеу мен мемлекетті бөлек ұстауды көздегенін айтады. Конфедерациялық ревизионистер (әлде Азамат соғысы ревизионистері), "Жоғалған себеп" жақтастары және неоконфедераттар Америка Конфедерациялық Штаттарының басты себебі құлдықты сақтау мен кеңейту емес, штаттардың құқықтары мен шектеулі үкіметті сақтау болды деп мәлімдейді. "Жоғалған себеппен" байланысты Ирландиялық құлдар туралы миф бар, ол Америкадағы ирландтық мерзімі өткен қызметшілер мен құл африкалықтардың тәжірибесін шатастыратын жалған тарихи әңгіме. Бұл мифті тарихи тұрғыдан Джон Митчел сияқты ирланд ұлтшылдары таратып, қазіргі кезде АҚШ-тағы ақ үстемдік жақтастары африкалық американдықтардың (расизм және сегрегация сияқты) бастан өткерген қиындықтарын азайту және құлдық үшін өтеу талаптарына қарсы шығу үшін пайдаланады. Бұл миф сондай-ақ Ирландияның Атланттық құл саудасына қатысуын жасыру және оны азайту үшін де қолданылған.

Тарихи теріс көзқарас

Алдыңғы санаттармен тығыз байланысты болғанымен, тарихи жоққа шығарушылық / расталмаушылық нақты расталған оқиғалардың болғанын толығымен жоққа шығаруға бағытталған, көбінесе түрлі жаппай қырғындар мен геноцидтерді қамтиды. Мысалдарға Холокостты және Армения геноцидін жоққа шығару жатады.

Психохимиялық тарих

Негізгі тарихшылар психотарихты псевдотарих ретінде жіктейді. Психотарих – психология, тарих және оған қатысты әлеуметтік ғылымдар мен гуманитарлық ғылымдардың қосындысы. Оның мақсаты тарихтың "неліктен" екенін зерттеу, әсіресе жарияланған ниет пен нақты іс-әрекет арасындағы қақтығысты анықтау. Сондай-ақ, психологияның, әсіресе психоанализдің көзқарастарын әлеуметтік ғылымдар мен гуманитарлық ғылымдардың зерттеу әдістемесімен үйлестіріп, жеке адамдардың, топтардың және ұлттардың өткен мен қазіргі мінез-құлқының эмоционалдық себептерін түсінуді көздейді.

Псевдоархеология

Псевдоархеология – бұл жазбалардың, әсіресе материалдық деректердің бұрмаланған түсіндірілуі, көбінесе біліктілігі жетілмеген немесе кәсіби емес археологтар тарапынан. Мұндай түсіндірмелер көбінесе негізсіз болады және қалыптасқан ғылыми пікірге сирек сәйкес келеді. Нацистік археология – осы тәсілдің айқын мысалы. Псевдоархеологиямен айналысатын адамдар көбінесе дәлелдерді өте қатаң тұрғысынан қарастырады және өз көзқарастарын өзгертуге құлықсыз болады, соның салдарынан түсіндірмелер тым әріптеу болып көрінеді және толыққанды картинаның күрделілігі мен мәнділігін ашып көрсетпейді.

Псевдотарихтың түрлі мысалдары

(Келесі мысалдар жоғарыда аталған санаттардың кез келгеніне немесе тізімде келмеген басқа санаттарға да жатуы мүмкін).

Матриархат

Академиктер арасында қатаң матриархалды қоғамның болғанына қатысты ешқандай нақты мәлімет жоқ. Антрополог Дональд Браунның адам мәдениетінің жалпы белгілерінің тізімі (яғни, дерлік барлық қазіргі адам қоғамымен ортақ ерекшеліктер) қоғамдық саяси мәселелерде еркектердің "басты рөлде" екенін көрсетеді, бұл – қазіргі кездегі басты антропологиялық пікір. Дегенмен, кейбір екінші толқын феминистері патриархатқа дейін матриархат болғанын айтады. Құдай-аналар қозғалысы және Риан Эйслердің "Караша мен Жартылай Ай" атты еңбегі палеолит және неолит Еуропа қоғамдарында әйелдерге табынған матриархаттар болғанын дәлелдеу үшін Венера мүсіндерін келтіреді. Алайда, бұл көзқарас негізгі ғылыми қауымдастықтар тарапынан қолдау таппаған.

Колумбқа дейінгі мұхит арқылы байланыс теориясы

Американы норвегиялық отарлауды және басқа да беделді зерттеулерді ескермегенде, Колумбтан бұрынғы мұхиттар арқылы байланыс туралы көптеген теориялар жалған тарихқа жатқызылады, соның ішінде Американы арабтар немесе мұсылмандар ашқан деген мәлімдемелер де бар. Гавин Мензистің "1421: Қытай әлемді ашқан жыл" кітабы, онда қытай теңізшілері Американы ашқан деген идея қозғалған, бұл да жалған тарих ретінде қарастырылған. Прайсттің алғашқы кітабы "Табиғат пен Құдайдың тамашалығы көрсетілді" (1826) есімді болды. Израиль премьер-министрі Беньямин Нетаньяхудың жақындағы, бірақ негізсіз мәлімдемесінде Холокостты нацистік Германия емес, палестиналық муфтилер итермелеп, қолдаған деген пікір айтылды. Бұл мәлімдемеге әлемнің көптеген тарихшылары қатты қарсылық білдірді.

Коммунистік псевдотарих

Коммунистер мен Путиншілдер Кеңес Одағы және басқа да коммунистік режимдерде миллиондаған адамның өмірін құрбан болған жаппай қуғын-сүргінді, жасалма ашаршылықты және концлагерьлерді жоққа шығарады, маңыздылығын азайтады немесе ақтауға тырысады. Олар мұндай оқиғалар болғанын мойындаса да, қазіргі Ресей мемлекетінің оппозициясы коммунизм мен Кеңес Одағының беделін түсіру үшін оларды әдейілеп ұлғайтып көрсеткенін айтады. Бұл пікірді қолдайтындар, мысалы, Иосиф Сталин мен басқа да жоғары деңгейдегі кеңес басшылары өлтірулердің масштабын білмеген, тұтқындарды атқару заңмен рұхсат етілген және концлагерьдегі тұтқындар Кеңес Одағының экономикасына, әсіресе Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде маңызды құрылыс жұмыстарын орындау арқылы көмектескенін мәлімдейді. Ғалымдар Сталиннің жаппай өлтірулерді тікелей жоспарлауға қатысқанын, көптеген тұтқындар сот шешімісіз концлагерьлерге жіберілгенін және тұтқындар көбінесе шалқары алыс лагерьлерде оқшауланған немесе мағынасыз, қарапайым жұмыстарға беленгенін көрсететін көптеген дәлелдер ұсынады.

Дінге қарсы псевдотарих

Мәсіх туралы аңыз теориясы Назареттен шыққан Исаның тарихи тұлға ретінде ешқашан өмір сүрмегенін, ал оның өмір сүргенін ерте христиандар құрастырған деп санайды. Бұл пікір қазіргі таңда барлық діндердегі ғалымдар мен тарихшылар тарапынан қолдау таппайды және псевдотарихилік деп танылған. Сонымен қатар, кейбір тарихшылардың азшылық пікірлері Мұхаммедтің өмір сүрмегенін немесе Ислам дінін қалыптастырудағы оның рөлінің маңызсыз болғанын көрсетеді.

Діни псевдотарих

Майкл Бейжент, Ричард Ли және Генри Линкольн жазған "Киелі қан және киелі грал" (1982) кітабы, Годфри Буйон сияқты белгілі бір тарихи тұлғалардың және қазіргі аристократтардың Исаның тікелей ұрпақтары екенін көрсетуді мақсат етеді. Басты тарихшылар бұл кітапты псевдотарихи деп сынап, онда қолданылған генеалогиялық кестелердің жалған екенін көрсетті. Дегенмен, кітап халықаралық бестселлерге айналды.

Ағылшын авторы Маргарет Мюррей, "Батыс Еуропадағы сиқыршылық культі" (1921) кітабынан бастап, ежелгі замандағы сиқыршылық соттардың шын мәнінде шовинистік христиандардың құпия, пұтқа табынушы дінді жоюға жасаған әрекет екенін мәлімдеді, ол Мүйррейдің пікірінше, мүйізді құдайға табынған. Мюррейдің сиқыршылық культіне сену виккандар арасында бүгінге дейін кең таралған. Саяси аренада индуизм негізіндегі экстремистік ұлтшылдық ағымдар мен идеологиялар осы талқылауларды қозғап отыр. 2017 жылдың қаңтар айында Раджастан штатының білім министрі Васудев Девнани сиырдың "ғылыми маңыздылығын түсінудің" маңызды екенін айтты, себебі ол әлемдегі жалғыз жануар, ол оттегіні жұтып, сыртқа шығарады. 2014 жылы премьер-министр Нарендра Моди Мумбайдағы ауруханада дәрігерлер мен медициналық қызметкерлер алдында индус құдайы Ганешаның әңгімесі ежелгі Үндістанда генетикалық ғылымның болғанын көрсетті деді. Мифологиялық әңгімелерді тарихқа айналдыруға тырысатын көптеген жаңа дәуір псевдотарихшылары көпшілік тарапынан жақсы қабылданады. Үндістан ғылыми конгресінің көне ұшақтарға қатысты дау-дамасы – бұл оқиға, онда пилоттарды даярлау орталығының зейнеткер директоры капитан Ананд Бодас ежелгі Үндістанда қазіргі заманғыдан да жетілген ұшақтар болғанын мәлімдеді.

Зерттеу тақырыбы ретінде

Псевдотарих либералды өнерлер саласында бакалавриат курсы ретінде ұсынылады, мысалы, Клермонт МакКенна колледжінде.