Кіріспе

Ерте шиит исламның саласы
Ғұлат (غُلَاة) – ерте шиит дінінің бір саласы. Бұл термин негізінен 8-ші және 9-шы ғасырлардағы Төменгі Месопотамиядағы Куфа қаласында қызмет еткен, бірақ кейде маңызды айырмашылықтарына қарамастан, бірнеше ортақ идеяларды ұстанған, жойылған шиит секталарын білдіреді. Ортақ идеялардың қатарында Имамдарға құдайлық сипат беру, жанның түрлі адам және адам емес денелерге көшуі (метемпсихоз), алғашқы «көлеңкелер» (азилла) туралы гностикалық жаратылыс мифі, олардың құрметтен құлауы нәтижесінде материалдық әлем пайда болды, сондай-ақ құпиялылықты сақтау және сырттан келгендерден жаңғыру ерекшеленеді. Басқа шиит және суннит мұсылмандары Мұхаммедтің (шамамен 570–632) және оның отбасын, әсіресе Әлиді (шамамен 600–661) және оның ұрпақтары – Имамдарды «артық» құрметтегені үшін оларды Ғұлат деп атады. Ғұлат идеялары кейде ежелгі гностиктердің идеяларымен салыстырылды, бірақ осы ұқсастықтың дәрежесі күмәнді. Ғұлат идеяларының кейбіреуі, мысалы, Имамның жасырынуы (ғайба) және қайта оралуы (ражъа) туралы ұғымдар он екі шиит дінінің дамуына әсер етті. Кейінгі исмаили шиит авторлары, мысалы, Джафар ибн Мансур әл-Яман (шамамен 957 жылы қайтыс болған) және Әбу Якуб әл-Сиджистани (971 жылдан кейін қайтыс болған) өз ілімдерін жаңарту үшін Ғұлат идеяларын бейімдеді. Бүгінгі күні әлі де бар Ғұлат сектасы – алавиттер, олар тарихи түрде негізін қалаушысы Ибн Нусейрдің (868 жылдан кейін қайтыс болған) есімімен «Нұсейрилер» деп белгілі болды. Ғұлат жазбаларының көп бөлігі бүгінгі күнге дейін сақталған. Бұрын ғалымдарға тек исмаилилікте сақталған кейбір еңбектер ғана қолжетімді болды, мысалы, 1936 жылы жарық көрген «Кітап анасы» (Umm al-Kitāb, 8-11 ғасырлар), 1960 жылы жарық көрген «Жеті және көлеңкелер кітабы» (Kitāb al-Haft wal-aẓilla, 8-11 ғасырлар) және 1995 жылы жарық көрген «Жол кітабы» (Kitāb al-Ṣirāṭ, шамамен 874–941 жылдар). Алайда, 2006 және 2013 жылдар аралығында алавиттік дәстүрде сақталған көптеген Ғұлат мәтіндері «Алавиттік мұралар сериясы» арқылы жарияланды.

Шығу тегі (680700)

Шиит исламы сияқты, гулаттың бастауы VII ғасырдың соңында Әли ұрпақтарының біреуін билікке әкелу үшін Омейяд халифатына қарсы күрескен Әли жақтас қозғалыстарда жатыр. Гүләт терминінің ең ерте кездескен қолданылуы 680–692 жылдардағы Екінші фитнаның бір бөлігі болған Әлидің ұлы Мұхаммед ибн әл-Ханафийяның атынан Омейяларға қарсы көтерілістің басшысы Мұхтар әл-Тақафидің ізбасарлары туралы бірнеше хабарламада кездеседі. Бұл ақпараттарға сәйкес, әл-Тақафидің кейбір ізбасарлары болашақ оқиғалар туралы пайғамбарлық айтқан күрәзіктерді (كُهَّان) тыңдау үшін әртүрлі Куфа әйелдерінің үйлерінде тұрақты кездесулер ұйымдастырды. Бұл кездесулерге қатысқан ізбасарларды әл-Тақафидің басқа ізбасарлары гулат деп айыптады. Араб тіліндегі "ғала" етістігі, "асыра сікіру", "қажет шекараны бұзу" деген мағынаны білдіреді, ол кезде "исламдық емес" деп саналатын іс-әрекеттерді айыптау үшін кеңінен қолданылған, оған жоғарыдан көру (кахана) кіруі мүмкін. Бірақ бұл жерде бұл терминді қолдану оны меңзеп тұрған жоқ, өйткені әл-Тақафи өзі жиі жоғарыдан көрумен айналысты және оны барлық ізбасарлары құрметтеді. Керісінше, әл-Тақафидің ізбасарларының бұл кіші тобы үшін гхулат термині қолданылуының себебі, көбірек, Құранның гхала сөзін қолдануына байланысты болуы мүмкін ("асыра сікіру"). Бұл сөз Құранда екі рет, "Ниса" (4:171) және "әл-Маида" (5:77) сүрәлерінде кездеседі. 5:72. "Алла – Мәриямның ұлы Мәсіх" дегендер, әлбетте, сенімсіздікке ұшырады. 5:73. "Алла – үштің үшіншісі" дегендер, әлбетте, сенімсіздікке ұшырады. Бір Құдайдан басқа ешбір құдай жоқ. 5:75. Мәсіх (Иса) Мәриям ұлы – тек бір елші ғана. Одан бұрын да көптеген елшілер өткен. Оның анасы да шыншыл еді. Екеуі де тамақ жеді. 5:76. (Мұхаммед Ғ.С.): "Алладан басқа, өздеріңе пайда не зиян келтіре алмайтындарға құлшылық етесіңдер ме? Шын мәнінде, Алла – Естіретін, Білуші." 5:77. "Кітап иелері! Діндеріңде шектен тыс асыра сікіруден сақтаныңдар және бұрын адасқан, көптеген адамдарды адастырған және тура жолдан тайып кеткен халықтың құмарлықтарына ілеспеңдер." Бұл жердегі "Кітап иелері" христиандарға сілтеме жасайды, олар пайғамбар Исаға құдай мәртебесін бергені үшін айыпталады. Ол – Құдайдың "ұлы" емес, барлық кәдімгі адамдар сияқты "тамақ жейтін" "жөн ғана елші" еді. 5:72 және басқа да аяттарда "Алла – Мәсіх, Мәриямның ұлы" деген христиандық мәлімдеме және "Алла – үштің үшіншісі" деген мәлімдеме (Исаның Құдаймен бір тәндік екендігіне сенетін Үштікке сілтеме) "сенімсіздік" деп сипатталады. Құрандағы "асыра сікіру" ұғымы екі жағдайда да пайғамбардың мәртебесін адамнан артық етуін "асыра сікіру" дегенді білдіреді. Әл-Тақафидің Куфа үйлерінде жиналған ізбасарларын да Исаның емес, Әлидің мәртебесін асыра сікіргені үшін әріптестері айыптап отырған сияқты. Куфада бұрыннан бар болған қозғалысты Сабайия деп атаған, оның аты Оңтүстік Арабияның яһудилерінен Абдалла ибн Сабаның атына берілген, ол кейбір мәліметтер бойынша Әлидің өлмегенін және оған қарсы шыққандарға кек алу үшін қайтып келетінін (раджа) айтты. Сабиияның қалдықтары әл-Тақафидің кезінде әлі де болғандықтан және топтың гүлаттар жиналған деп айыпталған үйінде Куфа әйелдерінің бірі сабиияға тиесілі болғандықтан, бұл топтың да сабиияға тиесілі болуы мүмкін. Мұхтар әл-Тақафи 687 жылы қайтыс болғаннан кейін оның қозғалысы кейде Сабайия деп аталады. Ал Тақафи қозғалысы қолдаған Алид Мұхаммед ибн әл-Ханафия да 700 жылы қайтыс болған кезде, оның ізбасарлары, Кайсания, ибн әл-Ханафия жасырынған (гаиба) деп мәлімдеді және ол Қиямет күніне дейін Мәһди ретінде оралып, әділеттілік пен туралықты орнатады. Осылайша, ең алғашқы қолданыста гүлат термині имамның екілік ілімін (гайба) және имамның оралуы (раджа) туралы ілімді үйреткен шиилерге қатысты, басқа мұсылмандар оны имамның мәртебесіне қатысты "асыра сікіру" ретінде қабылдады. Кейінгі дереккөздер осы ертедегі ғұлаттарға кейбір идеяларды, атап айтқанда, Әлидің толықтай құдайландыруын танымал бола бастады, бірақ бұл жағдайдың жақсы дәлелі жоқ. Керісінше, 8-ші / 9-шы ғасырдағы бұл идеяларды ең алғашқы ғұлаттарға жатқызу қажеттілігі, ықтимал, сабайия сияқты топтар дәстүрлі түрде ғұлаттар ретінде белгілі болған кезде, олардың жасыру және қайтару туралы негізгі идеялары он екі және исмаили шииттерінің стандартты қағидаларына айналған, сондықтан оларға басқа идеялар берілуі керек болды. Дегенмен, кейінгі ғұлаттар осы ерте топтардан пайда болған болуы мүмкін, кейде кейінірек идеялардың кейбір көріністерін табуға болады, мысалы, жаны ауысуға (метемпсихоз) деген сенім, ол 7-ғасырдың басында ғұлат басшыларына, мысалы, әйелдер Хинд бинт әл Мутакалифа немесе Лейла бинт Кумама әл Музани әйелдеріне жатқызылды. Бір маңызды айырмашылық – кейінгі топтармен салыстырғанда ертедегі гхулаттардың ұйымдастыруында әйелдердің басты рөлі, олар өз үйлерінде кездесулер ұйымдастырды және көбінесе шәкірттерді тәрбиелейтін ұстаздар болды. Бұл кейінгі гхулаттардың идеяларына қарама-қарсы келеді, олар әйелдерді рухани иерархияда жануарлар мен еркектер арасындағы мәртебеге орналастырды.

Баян ибн Саман әл-Тамими

Баян ибн Саман (737 жылы қайтыс болды) – Баяния тобын құраған гулат ағымының жетекшісі.

әл-Мұғира ибн Саид

Әл-Мугира ибн Саид (737 жылы қайтыс болды), Мугирия тобы деп аталатын гулат ағымының басшысы, бесінші имам Мұхаммед әл-Бакирдің (677–732) ізбасары болған.

Әбу Мансур әл-Ижли

Әбу Мансур әл Ижли (шамамен 738–744 ж. қайтыс болған) – Мансурия тобы деп аталатын гулат ағымының жетекшісі, ол Омейяд әкімі Юсуф ибн Умар әл Тақафи тарапынан өлтірілді.

Абдулла ибн Харб

Абдулла ибн Харб (748-9 жылдары қайтыс болды) – Аббасид жақтасы Әбу Мұслим әл-Хурасанидің қолынан қаза тапқан Жанахия тобының басшысы.

Әбу әл-Хаттаб

Әбу әл-Хаттаб әл-Асади (755 жылы қайтыс болған) – хаттабия деп аталатын гулат ағымының басшысы, оны Аббасидтердің әкімі Иса ибн Мұса өлтірді. Бір кезде ол алтыншы имам Джафар әл-Садыққа (шамамен 700–765 жылдары өмір сүрген) ресми өкіл болды, бірақ Джафар оны шамамен 748 жылы жақтырмады.

әл-Мұфаддал ибн Омар әл-Жұфи

Әл-Муфаддал ибн Омар әл-Джуфи (799 жылға дейін қайтыс болған) Жафар әл-Садық пен оның ұлы Мұса әл-Қазимнің (799 жылы қайтыс болған) сенімді серігі болды және біраз уақыт Әбу әл-Хаттабтың соңынан ерді. Имамдық ересиографтар оны Муфаддалия аталған гулат ағымының жетекшісі деп есептеді, бірақ осы ағымның болғандығы нақты емес. Кейінгі авторлар оған көптеген маңызды гулат еңбектерін жатқызды (төменде қараңыз).

Ибн Нүсейр мен әл-Хәсиби

Ибн Нүсейр (868 жылдан кейін қайтыс болды) және әл Хасиби (969 жылы қайтыс болды) – бүгінгі күнге дейін сақталған жалғыз ғилат ағымы – нусейризмнің (қазіргі заманда алавизм деп аталады) құрылуындағы екі ең маңызды тұлға.