Кіріспе
Ерте шиит исламның саласы
Ғұлат (غُلَاة) – ерте шиит дінінің бір саласы. Бұл термин негізінен 8-ші және 9-шы ғасырлардағы Төменгі Месопотамиядағы Куфа қаласында қызмет еткен, бірақ кейде маңызды айырмашылықтарына қарамастан, бірнеше ортақ идеяларды ұстанған, жойылған шиит секталарын білдіреді. Ортақ идеялардың қатарында Имамдарға құдайлық сипат беру, жанның түрлі адам және адам емес денелерге көшуі (метемпсихоз), алғашқы «көлеңкелер» (азилла) туралы гностикалық жаратылыс мифі, олардың құрметтен құлауы нәтижесінде материалдық әлем пайда болды, сондай-ақ құпиялылықты сақтау және сырттан келгендерден жаңғыру ерекшеленеді. Басқа шиит және суннит мұсылмандары Мұхаммедтің (шамамен 570–632) және оның отбасын, әсіресе Әлиді (шамамен 600–661) және оның ұрпақтары – Имамдарды «артық» құрметтегені үшін оларды Ғұлат деп атады. Ғұлат идеялары кейде ежелгі гностиктердің идеяларымен салыстырылды, бірақ осы ұқсастықтың дәрежесі күмәнді. Ғұлат идеяларының кейбіреуі, мысалы, Имамның жасырынуы (ғайба) және қайта оралуы (ражъа) туралы ұғымдар он екі шиит дінінің дамуына әсер етті. Кейінгі исмаили шиит авторлары, мысалы, Джафар ибн Мансур әл-Яман (шамамен 957 жылы қайтыс болған) және Әбу Якуб әл-Сиджистани (971 жылдан кейін қайтыс болған) өз ілімдерін жаңарту үшін Ғұлат идеяларын бейімдеді. Бүгінгі күні әлі де бар Ғұлат сектасы – алавиттер, олар тарихи түрде негізін қалаушысы Ибн Нусейрдің (868 жылдан кейін қайтыс болған) есімімен «Нұсейрилер» деп белгілі болды. Ғұлат жазбаларының көп бөлігі бүгінгі күнге дейін сақталған. Бұрын ғалымдарға тек исмаилилікте сақталған кейбір еңбектер ғана қолжетімді болды, мысалы, 1936 жылы жарық көрген «Кітап анасы» (Umm al-Kitāb, 8-11 ғасырлар), 1960 жылы жарық көрген «Жеті және көлеңкелер кітабы» (Kitāb al-Haft wal-aẓilla, 8-11 ғасырлар) және 1995 жылы жарық көрген «Жол кітабы» (Kitāb al-Ṣirāṭ, шамамен 874–941 жылдар). Алайда, 2006 және 2013 жылдар аралығында алавиттік дәстүрде сақталған көптеген Ғұлат мәтіндері «Алавиттік мұралар сериясы» арқылы жарияланды.
The ghulāt (غُلَاة) were a branch of early Shiʿa. The term mainly refers to a wide variety of extinct Shiʿi sects active in 8th and 9th century Kufa in Lower Mesopotamia, and who despite their sometimes significant differences shared several common ideas. These common ideas included the attribution of a divine nature to the Imams, metempsychosis (the belief that souls can migrate between different human and non human bodies), a particular gnostic creation myth involving pre existent 'shadows' (aẓilla) whose fall from grace produced the material world, and an emphasis on secrecy and dissociation from outsiders. They were named ghulāt by other Shiʿi and Sunni Muslims for their purportedly "exaggerated" veneration of Muhammad (c. 570–632) and his family, most notably Ali (c. 600–661) and his descendants, the Imams. The ideas of the ghulāt have at times been compared to those of the late antique gnostics, but the extent of this similarity has also been questioned. Some ghulāt ideas, such as the notion of the Occultation (ghayba) and return ([[Raj'a) of the Imam, have been influential in the development of Twelver Shi'ism. Later Ismaʿili Shiʿi authors such as Ja'far ibn Mansur al Yaman (died c. 957) and Abu Ya'qub al Sijistani (died after 971) also adapted ghulāt ideas to reformulate their own doctrines. The only ghulāt sect still in existence today are the Alawites, historically known as 'Nusayris' after their founder Ibn Nusayr (died after 868). A relatively large number of ghulāt writings have survived to this day. Previously, only some works preserved in Ismaʿilism were available to scholars such as the Umm al Kitāb "Mother of the Book", which was published in 1936 (8th–11th centuries), the Kitāb al Haft wal aẓilla "Book of the Seven and the Shadows" published in 1960 (8th–11th centuries), and the Kitāb al Ṣirāṭ "Book of the Path" published in 1995 (c. 874–941). However, between 2006 and 2013 numerous ghulāt texts that have been preserved in the Alawite tradition were published in the Alawite Heritage Series.
Шығу тегі (680700)
Шиит исламы сияқты, гулаттың бастауы VII ғасырдың соңында Әли ұрпақтарының біреуін билікке әкелу үшін Омейяд халифатына қарсы күрескен Әли жақтас қозғалыстарда жатыр. Гүләт терминінің ең ерте кездескен қолданылуы 680–692 жылдардағы Екінші фитнаның бір бөлігі болған Әлидің ұлы Мұхаммед ибн әл-Ханафийяның атынан Омейяларға қарсы көтерілістің басшысы Мұхтар әл-Тақафидің ізбасарлары туралы бірнеше хабарламада кездеседі. Бұл ақпараттарға сәйкес, әл-Тақафидің кейбір ізбасарлары болашақ оқиғалар туралы пайғамбарлық айтқан күрәзіктерді (كُهَّان) тыңдау үшін әртүрлі Куфа әйелдерінің үйлерінде тұрақты кездесулер ұйымдастырды. Бұл кездесулерге қатысқан ізбасарларды әл-Тақафидің басқа ізбасарлары гулат деп айыптады. Араб тіліндегі "ғала" етістігі, "асыра сікіру", "қажет шекараны бұзу" деген мағынаны білдіреді, ол кезде "исламдық емес" деп саналатын іс-әрекеттерді айыптау үшін кеңінен қолданылған, оған жоғарыдан көру (кахана) кіруі мүмкін. Бірақ бұл жерде бұл терминді қолдану оны меңзеп тұрған жоқ, өйткені әл-Тақафи өзі жиі жоғарыдан көрумен айналысты және оны барлық ізбасарлары құрметтеді. Керісінше, әл-Тақафидің ізбасарларының бұл кіші тобы үшін гхулат термині қолданылуының себебі, көбірек, Құранның гхала сөзін қолдануына байланысты болуы мүмкін ("асыра сікіру"). Бұл сөз Құранда екі рет, "Ниса" (4:171) және "әл-Маида" (5:77) сүрәлерінде кездеседі. 5:72. "Алла – Мәриямның ұлы Мәсіх" дегендер, әлбетте, сенімсіздікке ұшырады. 5:73. "Алла – үштің үшіншісі" дегендер, әлбетте, сенімсіздікке ұшырады. Бір Құдайдан басқа ешбір құдай жоқ. 5:75. Мәсіх (Иса) Мәриям ұлы – тек бір елші ғана. Одан бұрын да көптеген елшілер өткен. Оның анасы да шыншыл еді. Екеуі де тамақ жеді. 5:76. (Мұхаммед Ғ.С.): "Алладан басқа, өздеріңе пайда не зиян келтіре алмайтындарға құлшылық етесіңдер ме? Шын мәнінде, Алла – Естіретін, Білуші." 5:77. "Кітап иелері! Діндеріңде шектен тыс асыра сікіруден сақтаныңдар және бұрын адасқан, көптеген адамдарды адастырған және тура жолдан тайып кеткен халықтың құмарлықтарына ілеспеңдер." Бұл жердегі "Кітап иелері" христиандарға сілтеме жасайды, олар пайғамбар Исаға құдай мәртебесін бергені үшін айыпталады. Ол – Құдайдың "ұлы" емес, барлық кәдімгі адамдар сияқты "тамақ жейтін" "жөн ғана елші" еді. 5:72 және басқа да аяттарда "Алла – Мәсіх, Мәриямның ұлы" деген христиандық мәлімдеме және "Алла – үштің үшіншісі" деген мәлімдеме (Исаның Құдаймен бір тәндік екендігіне сенетін Үштікке сілтеме) "сенімсіздік" деп сипатталады. Құрандағы "асыра сікіру" ұғымы екі жағдайда да пайғамбардың мәртебесін адамнан артық етуін "асыра сікіру" дегенді білдіреді. Әл-Тақафидің Куфа үйлерінде жиналған ізбасарларын да Исаның емес, Әлидің мәртебесін асыра сікіргені үшін әріптестері айыптап отырған сияқты. Куфада бұрыннан бар болған қозғалысты Сабайия деп атаған, оның аты Оңтүстік Арабияның яһудилерінен Абдалла ибн Сабаның атына берілген, ол кейбір мәліметтер бойынша Әлидің өлмегенін және оған қарсы шыққандарға кек алу үшін қайтып келетінін (раджа) айтты. Сабиияның қалдықтары әл-Тақафидің кезінде әлі де болғандықтан және топтың гүлаттар жиналған деп айыпталған үйінде Куфа әйелдерінің бірі сабиияға тиесілі болғандықтан, бұл топтың да сабиияға тиесілі болуы мүмкін. Мұхтар әл-Тақафи 687 жылы қайтыс болғаннан кейін оның қозғалысы кейде Сабайия деп аталады. Ал Тақафи қозғалысы қолдаған Алид Мұхаммед ибн әл-Ханафия да 700 жылы қайтыс болған кезде, оның ізбасарлары, Кайсания, ибн әл-Ханафия жасырынған (гаиба) деп мәлімдеді және ол Қиямет күніне дейін Мәһди ретінде оралып, әділеттілік пен туралықты орнатады. Осылайша, ең алғашқы қолданыста гүлат термині имамның екілік ілімін (гайба) және имамның оралуы (раджа) туралы ілімді үйреткен шиилерге қатысты, басқа мұсылмандар оны имамның мәртебесіне қатысты "асыра сікіру" ретінде қабылдады. Кейінгі дереккөздер осы ертедегі ғұлаттарға кейбір идеяларды, атап айтқанда, Әлидің толықтай құдайландыруын танымал бола бастады, бірақ бұл жағдайдың жақсы дәлелі жоқ. Керісінше, 8-ші / 9-шы ғасырдағы бұл идеяларды ең алғашқы ғұлаттарға жатқызу қажеттілігі, ықтимал, сабайия сияқты топтар дәстүрлі түрде ғұлаттар ретінде белгілі болған кезде, олардың жасыру және қайтару туралы негізгі идеялары он екі және исмаили шииттерінің стандартты қағидаларына айналған, сондықтан оларға басқа идеялар берілуі керек болды. Дегенмен, кейінгі ғұлаттар осы ерте топтардан пайда болған болуы мүмкін, кейде кейінірек идеялардың кейбір көріністерін табуға болады, мысалы, жаны ауысуға (метемпсихоз) деген сенім, ол 7-ғасырдың басында ғұлат басшыларына, мысалы, әйелдер Хинд бинт әл Мутакалифа немесе Лейла бинт Кумама әл Музани әйелдеріне жатқызылды. Бір маңызды айырмашылық – кейінгі топтармен салыстырғанда ертедегі гхулаттардың ұйымдастыруында әйелдердің басты рөлі, олар өз үйлерінде кездесулер ұйымдастырды және көбінесе шәкірттерді тәрбиелейтін ұстаздар болды. Бұл кейінгі гхулаттардың идеяларына қарама-қарсы келеді, олар әйелдерді рухани иерархияда жануарлар мен еркектер арасындағы мәртебеге орналастырды.
5:72. They certainly disbelieve, those who say, “Truly God is the Messiah, son of Mary.” [ ] 73. They certainly disbelieve, those who say, “Truly God is the third of three,” while there is no god save the one God. [ ] 5:75. The Messiah, son of Mary, was naught but a messenger—messengers have passed away before him. And his mother was truthful. Both of them ate food. [ ] 76. Say, “Do you worship, apart from God, that which has no power to benefit or harm you, when it is God Who is the Hearing, the Knowing?” 77. Say, “O People of the Book! Do not exaggerate in your religion beyond the truth, and follow not the caprices of a people who went astray before, and led many astray, and strayed from the right way.”
The "People of the Book" mentioned here refers to Christians, who are castigated for ascribing a divine status to the prophet Jesus. He was not a "child" of God, but "only a messenger" who like all normal human beings "ate food". The Christian claim that "God is the Messiah, son of Mary" is characterized in 5:72 and other verses as 'disbelief', as is the claim that "God is the third of three" (a reference to the Trinity, in which Jesus is believed to be consubstantial with the Godhead). The Quranic concept of 'exaggeration' in both cases refers to 'exaggerating' the status of a prophet as being more than human. It seems probable that the followers of al Thaqafi who gathered in the Kufan houses were likewise denounced by their colleagues for having exaggerated the status not of Jesus, but of Ali. There had been an earlier movement in Kufa called the Sabāʾiyya, named after the South Arabian Jewish convert Abd Allah ibn Saba', who according to some reports had insisted that Ali was not dead and would return (rajʿa) to seek revenge upon those that opposed him. Since remnants of the Sabāʾiyya still existed in the time of al Thaqafi, and since one of the Kufan women at whose house the group denounced as ghulāt gathered belonged to the Sabāʾiyya, it may well be that this group also belonged to the Sabāʾiyya. After Mukhtar al Thaqafi died in 687, his movement sometimes came to be referred to as the Sabāʾiyya, and when Muhammad ibn al Hanafiyya, the Alid whom al Thaqafi's movement had supported, also died in 700, his followers, the [[Kaysaniyya, claimed that ibn al Hanafiyya had gone into hiding (ghayba), and that he would return before the Day of Judgment as the Mahdi to establish a state of righteousness and justice. It thus appears that in its earliest usage, the term ghulāt referred to those Shi'a who taught the dual doctrine of the Occultation (ghayba) and return (rajʿa) of the Imam, which other Muslims perceived as an 'exaggerated' view of the Imam's status. Later sources would also attribute to these earliest ghulāt some of the ideas for which the later ghulāt would become known, most notably the outright divinization of Ali, but there is no good evidence that this was the case. Rather, the 8th /9th century need to attribute these ideas to the earliest ghulāt probably arose from the fact that, while groups like the Sabāʾiyya had traditionally been known as ghulāt, their actual core ideas of occultation and return had become standard tenets of Twelver and Isma'ili Shi'ism, and so other ideas needed to be ascribed to them to justify the ghulāt label. Nevertheless, the later ghulāt did probably originate from these early groups, and some glimpses of later ideas may sometimes be found, for example the belief in metempsychosis, which was attributed to early 7th century ghulāt leaders such as the women Hind bint al Mutakallifa or Layla bint Qumama al Muzaniyya. One important difference with the later groups is the prominent role played by women, who organized the early ghulāt meetings in their houses and who often acted as teachers, upholding a circle of disciples. This stands in stark contrast to the ideas of the later ghulāt, who ranked women between the status of animals and men in their spiritual hierarchy.
Баян ибн Саман әл-Тамими
Баян ибн Саман (737 жылы қайтыс болды) – Баяния тобын құраған гулат ағымының жетекшісі.
әл-Мұғира ибн Саид
Әл-Мугира ибн Саид (737 жылы қайтыс болды), Мугирия тобы деп аталатын гулат ағымының басшысы, бесінші имам Мұхаммед әл-Бакирдің (677–732) ізбасары болған.
Әбу Мансур әл-Ижли
Әбу Мансур әл Ижли (шамамен 738–744 ж. қайтыс болған) – Мансурия тобы деп аталатын гулат ағымының жетекшісі, ол Омейяд әкімі Юсуф ибн Умар әл Тақафи тарапынан өлтірілді.
Абдулла ибн Харб
Абдулла ибн Харб (748-9 жылдары қайтыс болды) – Аббасид жақтасы Әбу Мұслим әл-Хурасанидің қолынан қаза тапқан Жанахия тобының басшысы.
Әбу әл-Хаттаб
Әбу әл-Хаттаб әл-Асади (755 жылы қайтыс болған) – хаттабия деп аталатын гулат ағымының басшысы, оны Аббасидтердің әкімі Иса ибн Мұса өлтірді. Бір кезде ол алтыншы имам Джафар әл-Садыққа (шамамен 700–765 жылдары өмір сүрген) ресми өкіл болды, бірақ Джафар оны шамамен 748 жылы жақтырмады.
әл-Мұфаддал ибн Омар әл-Жұфи
Әл-Муфаддал ибн Омар әл-Джуфи (799 жылға дейін қайтыс болған) Жафар әл-Садық пен оның ұлы Мұса әл-Қазимнің (799 жылы қайтыс болған) сенімді серігі болды және біраз уақыт Әбу әл-Хаттабтың соңынан ерді. Имамдық ересиографтар оны Муфаддалия аталған гулат ағымының жетекшісі деп есептеді, бірақ осы ағымның болғандығы нақты емес. Кейінгі авторлар оған көптеген маңызды гулат еңбектерін жатқызды (төменде қараңыз).
Ибн Нүсейр мен әл-Хәсиби
Ибн Нүсейр (868 жылдан кейін қайтыс болды) және әл Хасиби (969 жылы қайтыс болды) – бүгінгі күнге дейін сақталған жалғыз ғилат ағымы – нусейризмнің (қазіргі заманда алавизм деп аталады) құрылуындағы екі ең маңызды тұлға.