Кіріспе

Даниялық суретші (1819–1903)

Питер Вильгельм Карл Кюн (30 наурыз 1819 – 11 мамыр 1903) – Данияның алтын ғасырынан кейін және жаңашылдыққа бет бұрылыстан бұрынғы ұлттық романтизм ағымының суретшісі. Ол көптеген әріптестерінен ондаған жылдарға артық өмір сүргенімен, дәстүрлі көзқарасын сақтап, замандас суретшілердің жаңа бағыттарын сынап тұрды. Кюн педагог ретінде де танылды, бірнеше баламалы өнер мектептерін ашты, оның ішінде Анна Анчер де оқыған әйелдерге арналған сурет салу мектебі болды.

Ерте өмір және білім

Кюн Копенгагенде Карл Готлиб Кюн мен оның әйелі Сара Мари отбасында дүниеге келді. Әкесі оның суретші болуына қарсы болғандықтан, алдымен оны кеңседе оқытуға жіберді; кейін келісім бойынша мысқа басып шығарушы Георг Хоффманмен оқуға рұқсат берді. Ол онда виньеткалар жасауды үйренді, бұл дағды кейіннен оған гравюра жасауды үйренгенде пайдалы болды. 1836 жылы Дания Корольдік Көркемсурет академиясында оқуға мүмкіндік алды. 1840 жылы Гипс модельдеу мектебіне, ал 1841 жылы Модельдеу мектебіне қабылданды, онда оған Дания сурет өнерінің Алтын ғасырының әкесі, профессор Кристер Вильгельм Экерсберг пен Й. Л. Лундтың классицизмі әсер етті. Академиядағы тағы бір оқытушы, сонымен қатар маңызды өнер сыншысы және тарихшы Нильс Лориц Хойен де оған ықпал етті, ол ерекше даниялық өнер мектебін қадағалауға шақырып, қолдау көрсетті. Н. Ф. С. Грунтвиг те оның ұлттық романтизмге бет бұруына шабыт берді. Ол 1843 жылы адам бейнесі үшін шағын күміс медаль жеңіп алды, бірақ пейзаж суретшісі болуға ниеттенді. Осы шамада Дания пейзаждары даниялық суретшілер үшін маңызды салаға айнала бастады. Кюн осы қозғалыстың бір бөлігіне айналып, өзінің алғашқы пейзажын – «Борнхольм жағажайы» (Et bornholmsk Strandparti) атты туындысын көрсетті, ол бұл аймақты бірнеше жыл бойы зерттеген еді. Бұл картина Дания Корольдік суреттер жинағы, қазіргі Дания Ұлттық галереясы сатып алып, кейін Орхус өнер мұражайына уақытша берді. 1845 жылы Кюн «Көктемгі пейзаж» (Landskab, hvori Foraaret karakteriseres) туындысы үшін Нойхаузен конкурсында (Neuhausenske Konkurs) жүлде алды.

Студенттердің шетелге саяхаттаулары

Бірнеше жыл бойы Ютландия мен Солтүстік Зеландияда пейзаждарды ұқыпты түрде салумен айналысқаннан кейін, ол саяхатқа арналған стипендия іздеуді бастады; оған 1848 жылы стипендия берілді. Дегенмен, ол 1848 жылғы Еуропа төңкерістеріне байланысты туған аласапырандықтан саяхатын 1850 жылдың көктеміне дейін кейінге шегерді, бұл Данияның 1849 жылғы 5 маусымда конституциялық монархияға айналуына әкелді. 1850 жылдың көктемінде ол Нидерланды мен Бельгия арқылы Парижге жетті, ал сол жылдың қыркүйегінде Италияға келді. Келесі жылы ол стипендиясын ұзартуға ие болды. Ол саяхаттаған елдердің пейзаждарын көбінесе тек шетелде саяхат кезінде ғана суреттеді.

Ұлттық романтикалық пейзаждық сурет

1851 жылғы маусымда Данияға оралғаннан кейін, ол табиғаттан тікелей очерктер салуға қайта көшті. Нильс Лориц Хойен Киннен сатып алған картиналар оның стилінің жақсы дамығанын көрсетеді. Оның пейзаж салу шеберлігі жылдар бойы артып, 1858 жылы салған «Таарбек маңындағы жағалау көрінісі» (Kystparti ved Taarbæk) және «Бйергелиде маңындағы жазық жер көрінісі» (Udsigt over det flade Land ved Bjærgelide) сияқты қысқы көріністерде айқын байқалады. Бұл картинадағы Ютландияның жазық далалары сол кезде кең таралған тақырып емес еді. Ол басқа суретшілерге осы ерекше даниялық пейзажды бейнелеуге жаңа мүмкіндіктер ашты. 1863 жылдан кейін ол Данияның кеш жазғы кештерінің ерекше жарығында көптеген көріністерді суреттеді. Олардың ішінде 1863 жылы салған атмосфералық «Ауыл шетінде күн батқаннан кейін» (Efter solnedgang i udkanten af en landsby) және 1874 жылы салған «Химмельбьерг маңындағы кешкі жаз» (Sildig Sommeraften ved Himmelbjærget) картиналары бар. Бұл екі картина да Ұлттық өнер мұражайының қорында сақталады. Ол Силькеборг маңында көптеген пейзаждарды суреттеді және 1873 жылдан бастап Данияның ең биік нүктелерінің бірі – Химмельбьергте жаздарын өткізді. Осы аймақта Кин бұрынғыдай студияда емес, ашық ауада сурет салу тәжірибесін бастаған болуы мүмкін.

Графикалық жұмыстар

Ол 1853 жылы Даниялық гравюрашылар одағының (Den danske Radeerforening) құрылуының негізгі қозғаушы күштерінің бірі болды. Сол жылдың 11 қыркүйегінде Паулин Петрин Лейснерге үйленді.

Академиядағы интернационализмге қарсылық және қақтығыстар

1850-ші жылдардан бастап Сурет салу мектебінде де, Суретшілік мектебінде де сабақ берді. 1870 жылы Өнер академиясының мүшесі болды. Ол Шарлоттенборгтағы 1873-1888 жылдардағы көрме комитетінің және Париждегі 1877-1878 жылдардағы Дүниежүзілік көрмедегі көрме комитетінің мүшесі болды. 1866 және 1874 жылдары Швецияға, 1873 және 1874 жылдары Норвегияға, 1877 жылы Скагенге сапар шекті. Ұлттық суретші ретінде, оларды «жарық суретшілер» деп атағандықтан, ол Академияға мүшеліктен алынып тасталды және өзінің суреттерін Гаммель-Страндтағы ықпалды «Кунстфорнинген» қауымдастығына сата алмады. Францияға білім алу үшін баруды таңдаған жас даниялық суретшілерге әсер ететін және Дания өнеріне француздық оқытудың әсерін күшейткен интернационализмнің өсуіне қарсылық ретінде Кин 1876 жылы Парижге бір жұмыс жіберді. Бұл жұмыс Данияның ұлттық өнерін және Экерсберг мектебін қорғауға арналған болатын. Ол 1878 жылы Парижге барып, өзінің жұмыстары Дүниежүзілік көрмеде көрсетілді. 1882 жылы Педер Северин Кройер мен Теодор Филипсеннің туындыларына наразылық білдіріп, Академиядан кетті. Оның жұмыстары 1882 жылы Венада өткен алғашқы халықаралық көркемсурет көрмесінде көрсетілді. Кин 1887 жылы Академияның толық құрамына мүше болып сайланды.

Баламалы сурет салу мектептері

1871-1879 жылдар аралығында Кюнн студиясы жас, қанағаттанбаған суретшілер мен Академия студенттерінің тобы жиналатын орынға айналды, олар «Хулеакадемиет» (The Den Academy) деп аталды. Бұл 1882 жылы Суретшілердің тәуелсіз студиялық мектептерінің (Kunstnernes Frie Studieskoler) құрылуына соқтырды. Онда Николин Таксен және Маргрете Бэкер Велхавен де болды.

Жеке өмір

Оның ұлы Свенд Карл 1862 жылы дүниеге келді, ол үміткерлі пейзаж және интерьер суретшісі болған, бірақ 1890 жылы қайтыс болды. 1894 жылы оның әйелі қайтыс болды. Ол 1900 жылы Париж көрмесінде қола медаль жеңіп алды. 1903 жылдың 11 мамырында Фредериксберг қаласында 84 жасында дүние салды.

Ұзақ өмірдің жемісі

Кин жаңа көзқарас сақтап, бұрынғыдан гөрі көбірек табиғи пейзаждарды бейнеледі. Бұл пейзаждар мұқият зерттеулерге негізделген және ашық ауада сурет салу арқылы қол жеткізілген жаңалыққа толы болды. Ол туған жерінің пейзаждарын ерекше атап, мақтан тұтты, әсіресе Йутландиядағы үйіне жақын ауылды зерттеді. Ол замананың ықпалына ілесіп, оны суреттерінде көрсетті, ал орта жастағы ұлттық романтизм оның көптеген пейзаж туындыларында маңызды орын алды. Ол көптеген жас суретшілерге әсер етті. Педер Северин Кройер оны 1898 жылы суреттеген. Оның замандас даниялық пейзаж суретшілері Йохан Томас Лундбю және П. С. Сковгаард болды.