Кіріспе

Стари Град ("Ескі қала") (итальянша: Cittavecchia немесе Cittavecchia di Lesina) – Хорватияның Далмация аймағындағы Хвар аралының солтүстік жағында орналасқан қала. Еуропадағы ең көне қалалардың бірі болып табылатын Стари Градтың ұзақ, қорғалған шығанақтың түбінде және өнімді егістік жерге жақын орналасуы оны адамдардың қоныстануы үшін әрқашан тартымды етіп келген. Стари Град – Сплит-Далмация облысының муниципалитеті. Стари Градтың ең көне бөлігі ЮНЕСКО-ның қорғауындағы Дүниежүзілік мұра тізіміне енген Стари Град жазығының құрамына кіреді, ал тұтас муниципалитет оны қоршаған буферлік аймақта жатыр.

Атауы

Стари Градты бастапқыда 384 жылы келген Парос аралынан грек қоныстанушылары Фарос (Φάρος) деп атаған. Фарос атауы грек аралының атымен өте ұқсас болғанымен, бұл атау аймақтың бұрынғы тұрғындарынан шыққан деген басқа да теория бар. Фарос колониясы құрылғаннан кейін бір жыл өткен соң, грек жазуларында (б.з.д. 384 – 383 жж.) және грек тарихшысы Диодор Сицилий (б.з.д. 80 – 29 жж.) мәлімдегендей, грек отарлаушылары мен жергілікті Хвар аралдықтары, либурниялықтар арасындағы қақтығыстар нәтижесінде үлкен теңіз шайқасы болды. Либурниялықтар өздерінің астанасы Идассадан (Задар) 10 000 сарбазбен, Иадасинойлар (Задар халқы) бастауымен теңізге шығып, Фаросты қоршауға алды. Иссада орналасқан Сиракуза флоты уақтылы хабардар болды, грек триремалары қоршау флотына шабуыл жасап, жеңіске жетті. Диодордың сөзіне сүйенсек, гректер 5000-нан астам адамды өлтіріп, 2000 тұтқынға алды, кемелерін басып алып не жойды, ал қару-жарақтарын құдайларына арнап өртеп жіберді. Бұл шайқас Адриатика теңізінің орталық бөлігіндегі либурниялықтардың маңызды стратегиялық бекіністерін жоғалтуға әкелді, нәтижесінде олар негізгі этникалық аймағы Либурнияға шегініп, Трюенттен басқа Италия жағалауын толығымен тастап кетті. Рим дәуірінде қала Фария деп аталды, кейіннен славян халқы оны Хвар деп атады. Аралдың әкімшілік орталығы оңтүстік жағалаудағы қазіргі Хвар қаласына көшірілген кезде, ескі қала жай ғана Стари Град (хорват тілінде "ескі қала" деген мағынада) деп аталды.

Халық саны

Стари-Град муниципалитетінде 2781 адам тұрады (2011 жылғы халық санағы), оның 1885-і қаланың өзінде. Муниципалитет құрамына тағы төрт елді мекен кіреді: Дол (311 адам), Рудина (70 адам), Стари-Градқа жақын Selca (17 адам) және Врбанж (498 адам). Бұл елді мекен Стари-Град шығанағының төменгі жағында орналасқан, портқа қарап тұрған солтүстік және оңтүстік төбелердегі екі бекініспен (Главица және Пуркин Кук) қорғалған. 384 жылға дейін қала Егей теңізіндегі Парос аралынан келген ежелгі гректермен негізделген. Олар жаңа қонысына Фарос (ΦΑΡΟΣ) деген ат берді, ол өз ақшасын соғуға рұхсат етілген тәуелсіз мемлекет болды. Жақын жазықтар тік бұрыштармен жолдармен жоспарланған және стандартты өлшемдегі егістік жерлерге бөлінген. Бүгінде Стари-Град жазығы Жерорта теңізі аймағындағы ежелгі грек шаруашылығының ең жақсы сақталған мысалы болып табылады. 250–231 жылдары билік құрған Иллирия патшасы Агрон Адриатика теңізіндегі көптеген қалаларды бағындырып, Фаросқа иллириялық билігін орнатты. 218 жылы римдіктер Екінші Иллирия соғысында Фаростағы иллириялық әскерді жеңіп, қаланы қиратты, бірақ ол иллириялықтардың бақылауында қалды. Үшінші Иллирия соғысында Гентидің жеңілісінен кейін 168 жылы қала римдіктердің толық бақылауына көшті. Б.з.д. 2 ғасырға жататын жазуда Фариандардың Грек аралы Паросқа және Дельфидегі оракулға жасаған сапары туралы айтылады. Онда Рим сенаты мен халқының Фарос қаласына ата-бабаларынан бері жақсы ниетпен және мейірімділікпен қарағаны көрсетілген. Жазықтағы тағы бір жазулар, мозаикалар, қабір тастары, тас бедерлер, әдемі керамика, зергерлік бұйымдар, монеталар, вилла рустикалар ежелгі Рим қаласының және оның айналасындағы өмірдің тарихын айтады. Бірінші шіркеу 5 ғасырда қаланың оңтүстік-шығыс бұрышында, қала қабырғаларына жақын, бұрынғы грек үйінің орнында салынды. 6 ғасырда сол жерде солтүстік-оңтүстік бағыттағы екі бөлімі бар және Әулие Мария мен Әулие Иоаннға арналған баптистериясы бар жаңа шіркеу салынды. 7 ғасырда, Рим провинциясы Далмацияның астанасы Салона құлағаннан кейін, оның көптеген тұрғындары Фарияға және жақын аралдардағы басқа римдік қалаларға паналады, бұл туралы тарихшы Сплит архидиаконы Томас (1200–1268) өзінің "Historia Salonitana" еңбегінде жазған. Римдік Фария 8 ғасырдың басында славяндар басып алды. Осы кезде қала бүгінгі таныс атын – Хвар алды (F әрпі ескі славян әліпбиіне кірмейді). 10 ғасырда Хвар Нарентиннің билігіне көшті. Материктегі Омиштен келген қарақшылар жағалаудағы елді мекендерге шабуыл жасады, ал тау етегінде Дол, Врбанж және Питве сияқты жаңа ауылдар пайда болды. 1278 жылы Хвар халқы Венеция Республикасының қорғауына өтті. Келісімшарттың шарты бойынша олар Венеция флоты үшін қолайлы база ретінде аралдың оңтүстік жағындағы елді мекенді кеңейтуге міндеттенді. Осы жерде қазіргі Хвар қаласы орналасқан. Стари-Градтың ескі қаласы, сондай-ақ "Ескі Хвар" деп те аталады, аралдың ең тығыз қоныстанған бөлігінің орталығы болып қала берді, ол ауыл шаруашылығы жазығын қоршап тұрған аймақ. 16 ғасырда қалаға түріктер шабуыл жасады, алғашқы шабуылды тойтарды, бірақ 1571 жылы жеңіліп, қаланың көп бөлігі өртенді. Осы жеңілістен кейін Стари-Град қирағаннан қайта жаңартылды. 17 және 18 ғасырларда теңіз саудасы қайтадан гүлденді. Ескі жағалау (Стара Рива) кеңейтілді және қала үлкен сәулеттік және қалалық өзгерістерге ұшырады, нәтижесінде бүгін көріп отырған қала құрылымы қалыптасты. 1797 жылы Наполеон Венеция Республикасын құлатты, ал Хвар қысқа уақытқа Австрия империясының құрамына кірді. Француздар Австрияны басып алғаннан кейін, олар Стари-Град қаласына автономиялы провинция мәртебесін берді. Наполеон империясының құлдырауымен Стари-Град Австрия-Венгрия империясының құрамына кіретін Далмация патшалығының бөлігіне айналды. 19 ғасыр бейбіт және аралдың баршасы үшін өркендеу кезеңі болды. Алайда, филлоксераның пайда болуы аралдың жүзімдіктерін жойды, ал қаланың желкенді кемелері жаңа бу кемелерімен бәсекелесе алмады. Көптеген адамдар жаңа өмір бастау үшін басқа жерлерге көшіп кетті. Бүгінде Стари-Град қайтадан жаңаруда, бұл жолы туризмге басты назар аударылуда.

Стари-Град шығанақтары

Стари-Град шығанағының екі жағында көптеген шағын шығанақтар бар. Ең ірілерінің бірі – солтүстік жағында орналасқан Тиха шығанағы. Тиха кеме тіреуге өте ыңғайлы, себебі ол қауіпсіз және барлық желден қорғалған (Тиха аталымы «тыныш» немесе «жайлы» дегенді білдіреді). Завала шығанағы Тихадан сәл кішкентай, бірақ сондай ақ тыныш, тіреуге жеткілікті орын бар. Стари-Град шығанағының екінші жағы (оңтүстік жағы) биікке көтеріліп, жағажайдан бірнеше метр қашықтықтағы төбелермен кішкентай шығанақтарды ұсынады. Грейсице – осындай шығанақтардың бірі, оның жағажайы шақба тастармен жабылған, ал бірнеше метр жоғарыда қалың қарағай орманы орналасқан. Оңтүстік жағында, қалаға жақын жерде, Maslinica сияқты бірнеше әдемі құмды жағажайлар бар. Сонымен қатар, Аркада шығанағын атап өткен жөн, ол сол аттас қонақ үйдің төменінде, солтүстік жағында орналасқан, тіреуге қолайлы тыныш кеңістікке ие.