Кіріспе

Үндістанның Химачал Прадеш штатындағы аудан. Чхатисгарх штатындағы аудан.

Биласпур – Үндістанның Химачал Прадеш штатының ауданы. Оның орталығы Биласпур қаласы. Ауданның аумағы 1,167 км², халық саны 381,956 адамды құрайды. 2011 жылғы мәліметтер бойынша, Химачал Прадеш штатындағы (12 ауданның ішінде) Лахул мен Спити және Киннаурдан кейін халық саны ең аз үшінші аудан болып табылады. Ауданның маңызды нысаны – Сатледж өзенінде орналасқан Говинд Сагар көлі, ол Бхакра және Нангал бөгеті жобасы үшін су қоймасы қызметін атқарады.

Биласпур

Биласпур қаласы 20-ғасырдың ортасында Бхакра тоғаны салынғаннан кейін толығымен суға батуға тиіс болған ескі қаланың орнына жоспарлы түрде салынды. Ол Сатлуж өзенінің солтүстік-шығыс жағалауында, Шимладан 93 км, Киратпурдан 64 км және Пенджаб штатындағы Ропардан 95 км қашықтықта орналасқан. Чандигарх-Манали тас жолы Биласпур қаласынан өтеді, сондай-ақ Шимла мен Мандини Биласпур арқылы байланыстыратын тағы бір жол бар.

Сунхани

Қазіргі кезде Сунхани ауылы тарихи маңызы бар, себебі ол 1600 жылдардың басынан 1650 жылдарға дейін Биласпур мемлекетінің астанасы болған, содан кейін Биласпур қаласы құрылды. Сунхани Биласпурдан шамамен 25 км қашықтықта, Сир-хад өзенінің оң жағасында орналасқан. Чандель әулетінің дәстүрі бойынша, олар қайда барса да, қай жерге қоныстанса да, Нахар Сингх Джи (Нар Сингх Девта) құдайына арналған ғибадатхана салып, оған табынып, құлшылық ететін болған. Осылайша, олар Сунханиға көшіп келген кезде, Нарсингх Девта (олардың Истдев құдайы) ғибадатханасы салынған такурдуара салды. Такурдуара есіктерінде Гупта дәуірінің сәулеттік ерекшеліктері мен суреттері бар. Такурдуараның арт жағында әртүрлі қасиетті тұлғалардың мүсіндері бейнеленген көптеген жархоктар бар. Күнде де осы аймақтағы адамдар жаңа жиынды "Насраван" деп атап, құрбан етеді. Бұл жерде алғашқы құрбандық ретінде бұқа сүтінен жасалған май ұсынылады, және жаңа үйленген жұбайлар ырысқа шақырып, фикус (пырақ) ағашының айналасында жүреді. Жақын жерде Шитла Мата ғибадатханасы орналасқан.

Намхол

Намхол – Шимлаға қарайтын жол бойында, Биласпурдан шамамен 25 км қашықтықта орналасқан кішкентай қыстақ. Онда 1883 жылы Раджа Амар Чанд салған шағын такурдуара бар, ішінде Рама, Лакшман, Сита және Хануманның қоладан жасалған бейнелері сақталған. Әртүрлі дүкендер, орта мектеп, екі емхана (бір ветеринарлық, екіншісі азаматтық), полиция бекеті, бөлімше пошта кеңсесі және екі жағынан тік құлайтын бір төбе үстінде орналасқан демалыс үйі де бар.

Гервин

Гервин – Биласпур қаласынан шамамен 28 км қашықтықтағы Гамарвин аймағында орналасқан кішкентай елді мекен. Ол жыл сайын Бадра айында 8 күнге созылатын Гуга Науми фестивалімен әйгілі. Мұнда ғибадатхана, жоғары орта мектеп, медициналық пункт және бөлімше поштасы бар.

Қахлор бекінісі

Кахлур қамалы немесе Кот Кахлур, Панжаб шекарасынан Гангувалдан 3 км қашықтықта, Дар Наина Девиде орналасқан. Қамалдың шығу тегі белгісіз – оның негізі туралы бірнеше дәстүрлі әңгімелер бар, және олар оны кім салған, қашан салынған және аты қалай пайда болған деген мәселелерде келіспейді. Бір дерек бойынша, қамал Раджа Бир Чандқа тиесілі, ол Кахлур княздығының құрылтайшысы болған және шамамен 900 жылы өмір сүрген. Осы әңгімеде «Кахлур» атауы қамалдың құрылысына қатысқан Калу есімді гуджардан шыққан делінеді. Тағы бір дерек қамалдың құрылысын да, атын да Бир Чандтың алтыншы буын ұрпағы Раджа Кахал Чандқа жатқызады. М. Д. Мамгайн бұл мәліметті «күмәнді» деп санайды және Кахал Чанд қамалдың жөндеу жұмыстарына немесе кеңейтуіне қатысқан болуы мүмкін деп болжайды. Бүгінде Кахлур қамалы жақсы сақталған. Оның жоспары шаршы тәрізді, әр қабырғасы шамамен 30 метрге жетеді. Қабырғалары тастан қаланған, қалыңдығы 2 метр, ал биіктігі 30 метр. Қамал екі қабаттан тұрады, әр қабатының биіктігі 15 метрдей. Екінші қабатта еденнен 12 метр биіктікте, гарнизонға сыртқа қарауға және қажет болған жағдайда шабуылдаушыларға оқ атуға мүмкіндік беретін, кішкентай тесіктері бар терезелерге ұқсас құрылымдар болған. Қазір осы кеңістіктердің көпшілігі цемент немесе темір тормен жабылып қойылған. Екінші қабатта бастапқыда бір ғана зал болған, бірақ соңғы онжылдықтарда ол полицияның қару-жарақ қоймасына айналдырылып, полиция қызметкерлерін орналастыру үшін екі жағына 12 бөлме салынды. Сонымен қатар, жоғарғы қабатта Наина Девиге арналған, тастан жасалған бейнесі бар кішкентай ғибадатхана орналасқан.

Бахадурпур бекінісі

Бахадурпур тауының ең биік нүктесінде Бахадурпур бекінісі орналасқан. Бұл бекініс, таудың атына ие болған, Тепра ауылына жақын және Биласпур қаласынан шамамен 40 км қашықтықта жатыр. Бекініс пен 6 км төмендегі Намхол арасында есектің жолымен қатынас жасау мүмкін болған, дәстүрлі түрде осылай келіп-кеткен. Бекіністен айналасының керемет көрінісі ашылады: Шимла маңындағы таулар, Ропар жазығы, Наина Деви төбесі, Ратанпур және Фатепур бекіністері, сондай-ақ Сваргат осы биік тұрғыдан көрінеді. Бахадурпур бекінісін шамамен 1620 жылы Раджа Кешаб Чанд салған деген әңгіме бар. Оның қираған қалдықтары әлі де көрініп тұр, ал негізгі жоспары шеңбер пішіндес, қазір 1 метр биіктіктегі тас қабырғамен белгіленген. 6 метрлік бір бөлігінде қабырғаның әлдеқайда биік тұсы сақталған, оның биіктігі 15 метрге жетеді. Қабырғаның ішінде 3x3x6 метрлік резервуар орналасқан, ол гарнизон үшін су сақтауға арналған болуы мүмкін. Сонымен қатар, жақын маңда Раджа Бижай Чанд тұсында 1800 жылдардың соңында немесе 1900 жылдардың басында жазғы үй ретінде салынған бірнеше ғимараттардың қираған қалдықтары бар. Бұл ғимараттар 1947 жылы бұзылып, құрылыс материалдары сатылған. Ескі ғимараттар тұрған жерлерде әлі де тас үйінділері кездеседі.

Сариун бекінісі

Қазір қираған Сариун бекінісі Сариун жотасында, Тиуннің шығысында және Биласпурдан шамамен 58 км қашықтықта орналасқан. Дәстүр бойынша, оны Сукет мемлекетінің билеушісі салған, ал кейін Биласпур билеушілері оны басып алған. 1800 жыл шамасында, Биласпур раджасы Махан Чанд жас болғанда және регенттік үкімдігі астында, Сариун бекінісі (Тиунмен бірге) Кангра раджасы тарапынан басып алынды. Бекіністің негізгі жоспары тіктөртбұрышты, тастан салынған, қабырғалары 12 метр биіктікте және 1 метр қалыңдықта. Ауданның басқа бекіністеріндей, қабырғаларда гарнизонның шабуылдаушыларға оқ атуы үшін тесіктер бар. Басты қақпа батысқа қарап тұр. Қабырғалардың ішіндегі аумақтың бір бөлігінде шамамен 15 бөлменің іздері сақталған.

Тюн бекінісі

Тиун бекінісі Биласпурдан 55 км, Гумарвиннен 110 км қашықтықта орналасқан. Бекіністің жасы белгісіз, оны қай патшаға жатқызуға ешқандай дәстүрлі айғақ жоқ. Оның салынуы 1142 Викрами жылы, яғни шамамен 1085 жылға дейін соғылуы мүмкін: бекіністің ішкі қабырғасындағы қысқа жазуда 1142 саны кездеседі, М.Д. Мамгайн бұл бекініс сол жылы салынған болуы мүмкін деп есептейді. Дегенмен, бекініс көне және қазір қираған күйде. Ол шамамен 400 м ені және 200 м тереңдігі бар үлкен тікбұрышты құрылымнан тұрады. Шатыры сақталмаған. Қабырғаларының биіктігі 2-ден 10 метрге дейін жетеді. 2 метрлік қабырғалар бекіністің артқы жағында, жердің табиғи түрде биік болатын жерінде орналасқан; құрылысшылар үстіне қысқа қабырға қосып берген. Қабырғалар негізінде шамамен 1 метр қалыңдығынан бастап, жоғары қарай 0,5 метрге дейін тарайды. Кахлур бекінісі сияқты, Тиун бекінісінің қабырғаларында да гарнизонның көруі және оқ атуы үшін тесіктер бар. Кіреберіс қақпасы бекіністің батыс жағында орналасқан, оның биіктігі 3 м, ені 5,5 м. Бектің ішкі бөлігі бұрын бірнеше бөлмеге бөлінген болуы мүмкін, бірақ қабырғалары құлап, олардан ешқандай із қалмаған. Шамамен 2 метрлік қабырғалары және 10 метрлік биіктігі бар төртбұрышты құрылым түрме ретінде пайдаланылған болуы мүмкін. Аңыз бойынша, Раджа Харак Чандтың туысы Тиун бекінісінде, бірақ міндетті түрде осы құрылымда емес, тұтқынға алынған. Сонымен қатар, тасқа қазылған екі үлкен шұңқыр бар, олар қазір көбінесе топыраққа көмілген, бұл гарнизонның астық сақтау орны болған болуы мүмкін. Әрбір шұңқырда 3000 кг астық сақтауға жететін орын бар, яғни жалпы сыйымдылығы 6000 кг. Жаңбыр суын жинауға арналған екі үлкен резервуар да бар. Сонымен қатар, бекініс кешенінде екі ғибадатхана орналасқан. Олардың бірі әйел құдайына арналған және әлі де пайдаланылуда. Екіншісі Шиваға арналған, қазір қираған.

Бахрету бекінісі

Қазір қираған Бахрету қамалы Кот-Дхар жотасында орналасқан, және осы жотаның аты қамалдан қойылған. Ол Бахрету ауылының жанындағы төбеде, Чангар Талайдан 3 км жоғары және Гамарвин қаласынан 34 км қашықтықта орналасқан. Бұл жерден Гобинд Сагар көлі мен айналасындағы төбелердің әсем көрінісі ашылады. Ачар Сингхтің сөзіне сүйенсек, Бахрету қамалы 1355-1406 жылдар аралығында Қахлур раджасы болған Раттан Чанд тұсында салынған. Қазір тек шашыраңқы қалдықтары ғана сақталған. Олардың негізінде қамалдың жоспары тіктөртбұрыш тәрізді, шамамен 100 м х 50 м болған. Сыртқы қабырғалары, кейбір жерлерде әлі де көрініп тұр, балғамен кестеленген тастан тұрғызылған. Олардың биіктігі шамамен 20 метр, қалыңдығы 1 метрге жуық, және жоғары қарай тарылып тұрған. Ішкі кеңістік әртүрлі бөлмелерге бөлінген, олардың шамамен 15-ін анықтауға болады. Бір бөлменің қабырғалары ерекше биік, 10-12 метрге жетеді. Есіктер ұзын тас плиталармен белгіленген. Сонымен қатар, қазір үйінділердің астында көміліп қалған екі жер асты қуысы бар, олар гарнизон үшін астық сақтауға пайдаланылған болуы мүмкін. Су резервуары да болған дегенді айтады. Әрі, Ашта Бхужа ("сегіз қолды") құдайының екі мүсіні және басқа да қасиетті бейнелер бар шағын ғибадатхана да бар. Қазір қамал ішінде піпал ағашы (Ficus religiosa) да өсіп тұр.

Басех бекінісі

Басех бекінісі Бахрету бекінісінен солтүстікке қарай 6 шақырым жерде орналасқан. Бахрету бекінісі сияқты, Басех бекінісі де Раджа Ратан Чандқа жатқызылады. Ол шамамен 200x45 метр көлемдегі тікбұрышты аумақтан тұрады, ол шамамен бір метр қалыңдықтағы биік қабырғалармен үш жеке қоршауға бөлінген. Қоршаулардың бірінде бөлмелерге бөлінетін қабырғалардың іздері бар. Басқа Биласпури бекіністері сияқты, Басех бекінісінде де гарнизон пайдалануы үшін жаңбыр суын сақтауға арналған резервуар бар.

Фатепур бекінісі

Фатхпур қамалы Биласпур қаласынан 45 шақырым, ал Сваргаттан 3 шақырым қашықтықтағы төбеде салынған. Бұл қамал ежелгі Биласпури княздығының шекарасына жақын орналасқан және стратегиялық маңызға ие шекаралық позицияны бақылау үшін тұрғызылған. Жергілікті әңгімелерге сәйкес, бұл қамал сонымен қатар тарихи түрде жергілікті халықтың паналауына арналған бекініс ретінде пайдаланылған. Қамал қашан салынғаны белгісіз. Қазір ол қирап, құлаған қабырғалары көбінесе тас үйінділерінен тұрады. Қамалдың пішіні шаршы болған болуы мүмкін, әр қабырғасы шамамен 60 метрге жетеді. Оның қабырғаларының 6 метрдей кішкентай бөлігі сақталған; осыдан қамал қабырғаларының биіктігі шамамен 25 метр, ал қалыңдығы 2 метр болғанын көруге болады. Аймақтағы басқа да қамалдардағыдай, осы қамалдың қабырғаларында да күзетшілердің сыртқа қарауына және шабуылдаушыларға оқ атуына мүмкіндік беретін көз тесіктері бар. Бұрын мұнда су резервуары болған болуы мүмкін, бірақ қазір ол қираған жердің астында жатыр. Жергілікті әңгімелерде негізгі қамалдың сыртында 7 бекінілген пост болғаны айтылады; олардың барлығы қазір олардың орнын көрсететін тас үйінділерінен ғана тұрады.

Ратханпур бекінісі

Ратанпур қамалы, сондай-ақ Ратангарх (немесе "Руттунгурх") деп те аталады, Биласпур қаласынан шамамен 27 км қашықтықта, Биласпур-Киратпур тас жолының жанында орналасқан. Ол Хуи және Джамли ауылдарының жанындағы төбеде тұр. Тарихи тұрғыдан қарағанда, ол Ратанпур парғанасының құрамына кірген. Қашан салынғаны белгісіз. 1810 жылдардағы ағылшын-непал соғысында белсенділік болды, кейін 1880 жылдары Раджа Амар Чанд тұсында жөнделген, бірақ қазіргі күні жағдайы нашар.

Чанджиар (яғни Джангиар) бекінісі

Бартиннен шамамен 6 км және Биласпурдан 20 км қашықтықта бұрынғы бекініс орны бар. Бастапқыда Шатипур деп аталған (яғни Биласпурдың "кеудесіндегі" бекініс), ол 1795 жылы Кангра раджасы Биласпур княздығын басып алғанда салынған. Қазір бұл бекініс жоқ, оның қалдықтары да көрінбейді.

Басқа жерлер

Аухардың Такурдуарасы (Биласпур ауданының ортасында). Бұл Биласпур княстығының маңызды қаласы болған. Оның маңыздылығын ескеріп, Рани Наггар Деи Аухардың Такурдуарасын салдырды. Ол сондай-ақ, «чатавайн» деп аталатын шатыры бар су резервуарын және саяхатшылардың тоқтауы үшін қаравансарай салды. Такурдуарада «Шалиграм» және «Нарсингха» бейнелері орнатылған. Ғибадатхананың қабырғаларында көптеген фрескалар бар. Тіл және мәдениет департаменті Такурдуараны жөндеуге қаржылай көмек көрсетті. Бхакра тоғаны (Нангал қаласынан 14 шақырым жердегі Найна Деви кіші ауданында). Әлемдегі ең биік тік бөгет туристік қызығушылық тудыратын орындардың арасында ерекше орын алады. Бұл тоғанды салу идеясын сол кездегі Пенджабның лейтенант-губернаторы сэр Луис Дейн ойластырды, ол Сунниден Биласпурға, содан кейін Ропарға сапар шекті. Құрылыс құнының тым жоғары болуына байланысты жоба ілгерілемеді. 1938-1939 жылдары Пенджаб штатының Рохтак және Хисар аудандарында ауыр құрғақшылық болды, нәтижесінде көптеген адамдар мен мал қырылды. Жоба тағы да ұсынылды, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыс салдарынан іске аспады. Тәуелсіздік алғаннан кейін 1948 жылдың наурыз айында ғана жұмыс басталды. 1955 жылдың 17 қарашасында, тарихи күнде, болашақ премьер-министр Джавахарлал Неру тоғанның негізіне бірінші бетон қапшығын салды. Тоғанның құрылысы 1962 жылдың қазан айында аяқталды. Тоғанның биіктігі 226 метр, жоғарғы бөлігінің ұзындығы 518 метр, ені 9 метр. Төменгі бөлігіндегі ұзындығы 99 метр, ені 402 метр. Жобаның аты Гималайдың төменгі сілемдерінде орналасқан Бхакра және Нангал ауылдарынан алынған. Қандрour көпірі (Биласпурдан 8 шақырым жерде, №8 ұлттық тас жолында). Сатлуж өзені арқылы салынған бұл көпірдің құрылысы 1959 жылдың сәуір айында басталды және 1965 жылы аяқталды. Құрылыстың жалпы құны 2 812 998 рупийді құрады. Көпірдің ұзындығы шамамен 280 метр, ені шамамен жеті метр, ал ең төменгі өзен төсегінен биіктігі шамамен 80 метр. Бұл бір кезде Азиядағы ең биік көпір болған. Ол Биласпурдың Гумарвин қаласы мен Хамирпур ауданы арасындағы байланысты қамтамасыз етеді және керемет инженерлік жетістік болып табылады. Көпірді тіреп тұратын тіректер ішкі қуыс. Көпірді 1965 жылы сол кездегі көлік министрі Ш. Радж Бахадур ашты.

Еңбек ұйымдары

Біласпур қаласында Біласпур Маздор одағы, Химачал мемлекеттік көлік жұмысшылары одағы және Розин және Турпентин фабрикасы жұмысшылары одағы сияқты бірнеше еңбек ұйымдарының бас кеңсесі орналасқан. Біласпур Маздор одағы, Химачал мемлекеттік көлік жұмысшылары одағы және Нангал Бхакра Мазур Сангх – Бхакра тоғанымен байланысты еңбек мәселелерімен айналысатын үш ұйым. Сондай-ақ, 1975 жылы ауданда жол салумен айналысатын құрылыс жұмыскерлерінің ресми емес, еркін және бейресми одақ құрғаны анықталды.