Кіріспе
Бангладеш Конституциясы (), ресми түрде Бангладеш Халық Республикасының Конституциясы () – Бангладештің жоғарғы заңы. Бұл құжат Бангладеш республикасын біртұтас, парламенттік демократия ретінде қалыптастырады, негізгі адам құқықтары мен бостандықтарын, тәуелсіз сот жүйесін, демократиялық жергілікті басқаруды және ұлттық бюрократияны бекітеді. Конституцияның төрт негізгі қағидасы – ұлтшылдық, социализм, демократия және секуляризм. Конституция заң үстемдігін, адам құқықтары мен бостандықтарын, саяси, экономикалық және әлеуметтік теңдік пен әділдікті барлық азаматтарына қамтамасыз ететін социалистік қоғам құруға бағытталған. Ол Бангладештің "адамзаттың прогрессивті мүдделеріне сәйкес халықаралық бейбітшілік пен ынтымақтастыққа үлес қосуға" міндеттейді. Конституция конституциялық үстемдікті орнықтырады, себебі ол Парламент емес, Конституциялық жиналыс тарапынан жасалған және Бангладеш халқы оны кіріспесінде қабылдаған. Парламент Конституцияның бөліктерін жоя алмайды, бұл Бангладесті ортақ құқық жүйесінің ажырамас бөлігіне айналдырады. Конституция сотқа жүктелетін тексеру құқығын да қолдайды. Ол Бангладештің Конституциялық жиналысы 1972 жылдың 4 қарашасында қабылдады және 1972 жылдың 16 желтоқсанында күшіне енді. Конституция елдегі негізгі басқару құралы ретінде Тәуелсіздік жариялауын алмастырды. Конституция Бангладештің Жеңіс күнінде, капитуляция туралы құжатқа қол қойылғаннан бір жыл өткен соң күшіне енді. 1940 жылғы Лахор резолюциясы, Бенгалияның бірінші премьер-министрі қолдаған, британ үкіметінен "(Британдық) Үндістанның Солтүстік-Батыс және Шығыс аймақтарын" "тәуелсіз мемлекеттер" құру үшін біріктіруді сұрады. Ол сондай-ақ "осы бірліктердегі және аймақтардағы азшылықтардың діни, мәдени, экономикалық, саяси, әкімшілік және басқа да құқықтарын қорғау үшін Конституцияда тиісті, тиімді және міндетті кепілдіктер қарастырылуы керек" деп жариялады. Резолюцияның мәртебесі тәуелсіздік тұрғысынан Пәкістанның Магна-картасына ұқсас. 1947 жылдың 20 маусымында Бенгал заң шығарушы жиналысы Бенгалдың бөлінуі мәселесін қарады. 126 дауысқа 90 дауыспен, егер Бенгал біріккен күйінде қалатын болса, ол Пәкістанның Конституциялық жиналысына қосылуы керек деп шешілді. Батыс Бенгалия заң шығарушыларының бөлек отырысында 58 дауысқа 21 қарсы дауыспен провинцияны бөлу және Батыс Бенгалияның Үндістанның Конституциялық жиналысына қосылуы керек деп шешім қабылданды. Шығыс Бенгалия заң шығарушыларының тағы бір бөлек отырысында Бенгалды бөлуге қарсы 35 дауысқа 106 дауыспен және егер Бенгал бөлінген жағдайда Шығыс Бенгалияның Пәкістанның Конституциялық жиналысына қосылуы керек деп 34 дауысқа 107 дауыспен шешім қабылданды. 1947 жылдың 6 шілдесінде Силхет референдумы Ассам провинциясынан Силхет бөлімін бөліп, Шығыс Бенгалияға қосуға дауыс берді. 1947 жылдың 11 тамызында Пәкістан Конституциялық жиналысының президенті Мұхаммед Әли Джинна жаңа мемлекетте діни азшылықтар дінге толық еркіндікке ие болады деп мәлімдеді.
The Constitution of Bangladesh ( — ), officially the Constitution of the People's Republic of Bangladesh ( — ) is the supreme law of Bangladesh. The document provides the framework that demarcates the Bangladeshi republic with a unitary, parliamentary democracy, that enshrines fundamental human rights and freedoms, an independent judiciary, democratic local government and a national bureaucracy. The four fundamental principles of the Constitution are nationalism, socialism, democracy and secularism. The Constitution endeavors to create a socialist society in which the rule of law, fundamental human rights and freedom, equality and justice, political, economic and social, is secured for all its citizens. It commits Bangladesh to "contribute to international peace and co operation in keeping with the progressive aspirations of mankind". It invokes constitutional supremacy, as opposed to legislative supremacy since it was created by a constituent assembly not Parliament and was adopted by the people of Bangladesh in its preamble. Parliament cannot quash parts of the Constitution. which makes Bangladesh an integral part of the common law world. Judicial review is also supported by the Constitution. It was adopted by the Constituent Assembly of Bangladesh on 4 November 1972 and became effective on 16 December 1972. The Constitution replaced the Proclamation of Independence as the country's fundamental instrument of government. The Constitution became effective on Bangladesh's Victory Day, precisely one year after the signing of the Instrument of Surrender. The 1940 Lahore Resolution, supported by the first Prime Minister of Bengal, asked the British government that "the North Western and Eastern Zones of (British) India should be grouped to constitute ‘independent states’". It further proclaimed "that adequate, effective and mandatory safeguards should be specifically provided in the Constitution for minorities in these units and in the regions for the protection of their religious, cultural, economic, political, administrative and other rights". The resolution's status is akin to the magna carta in Pakistan, in terms of the concept of independence. On 20 June 1947, the Bengal Legislative Assembly voted on the partition of Bengal. It was decided by 126 votes to 90 that, if Bengal remained united, it should join the Constituent Assembly of Pakistan. At a separate meeting of legislators from West Bengal, it was decided by 58 votes to 21 that the province should be partitioned and that West Bengal should join the Constituent Assembly of India. At another separate meeting of legislators from East Bengal, it was decided by 106 votes to 35 that Bengal should not be partitioned and 107 votes to 34 that East Bengal should join the Constituent Assembly of Pakistan if Bengal was partitioned. On 6 July 1947, the Sylhet referendum voted to partition Sylhet Division from Assam Province and merge it into East Bengal. On 11 August 1947, Muhammad Ali Jinnah, the president of the Constituent Assembly of Pakistan, declared that religious minorities would enjoy full freedom of religion in the emergent new state.
Пәкістанмен одақ
1947 жылғы Үндістан Тәуелсіздігі заңының 8-тармағы 1935 жылғы Үндістан Үкіметі заңының белгілі бір түзетулермен және бейімделулермен Пакистан Доминионының ауыспалы кезеңдегі жұмыс істейтін Конституциясы болатынын қарастырды. Пакистанның Конституциялық Ассамблеясы 79 мүшеден тұрды, олардың 44-і Шығыс Бенгалиядан, 22-сі Батыс Пенджабтан, 5-і Синдтен, 3-і Солтүстік-Батыс Шекаралық провинциядан, 1-і Белучистаннан және 4-і қосылған княздық мемлекеттерден болды. Бенгал тілі қозғалысы және бөлек сайлау жүйесін жалпыға бірдей сайлау құқығымен алмастыру талаптары Шығыс Бенгалиядағы маңызды мәселелер еді. Алғашқы Конституциялық Ассамблея 1954 жылы генерал-губернатор тарапынан таратылды. Бұл Пакистан Федерациясы мен Маулви Тамизуддин Хан арасындағы сот процесіне әкелді, онда Федералды сот генерал-губернатордың шешімін қолдады, бірақ судья А.Р. Корнелиус қарсы дауыс берді. Ассамблеяны тарату Пакистандағы демократияға соққан алғашқы ауыр соққылардың бірі болды. Ларма барлық азаматтарды бенгалдықтар деп белгілеу бенгал емес қауымдастықтарға, оның ішінде оның өзінің Чакма этностық тобына да қатысты кемсітушілік екенін мәлімдеді. Үшінші оқылым 4 қарашада басталды, ол Конституциялық заңға 65 түзетуті мақұлдады және 4 қарашада Конституцияны қабылдады. Конституция 1972 жылдың 16 желтоқсанында күшіне енді. Вестминстер үлгісіндегі саяси жүйе құрылды. Ол ұлтшылдық, социализм, демократия және секуляризмді республиканың негізгі принциптері ретінде жариялады. Сөз бостандығы, дін бостандығы, қозғалыс бостандығы, жиналыс бостандығы, білім алу құқығы және денсаулық сақтау құқығы сияқты негізгі адам құқықтары жарияланды. Конституцияға түзетулер енгізу үшін парламент дауысының үштен екі бөлігі қажет болды. 1973 жылғы жалпы сайлауда жеңіске жеткеннен кейін Авами лигасы үкіметі Конституциялық ережелер мен принциптерді жиі бұзды. Үкіметке бенгал және ағылшын тіліндегі газеттерді қоса алғанда, Бангладеш баспасөзінен қатты сын айтылды. Конституцияны қорғау үшін Азаматтық бостандықтар және құқықтық көмек комитеті құрылды. Авами лигасы 1973 және 1975 жылдар аралығында үш Конституциялық түзетуді қабылдады. Ең радикалды түзету 1975 жылдың қаңтарында жасалды. Ол бір партиялық мемлекет және президенттік үкіметті енгізді, сонымен қатар сот билігінің тәуелсіздігін шектеді. Конституциялық билік 1975 жылдың 15 тамызында президент Шейх Мүжибур Рахманның қазасы және әскери жағдайдың жариялануымен тоқтатылды. Бас әскери жағдай әкімшісі 1975 және 1979 жылдар аралығында Конституцияға түзетулер енгізген бірқатар жарлықтарды шығарды. Осы жарлықтардың көп бөлігі генерал-лейтенант Зиаур Рахманға байланысты. Бұл жарлықтардың ең маңыздысы азаматтықты Бангладештік деп анықтау болды; басқа жарлықтарға діни сілтемелер және даулы Индемнити ордонансы кірді. 1979 жылы әскери жағдай алынып тасталды, көппартиялық саясат қайта жаңғыртылды және Конституциялық билік қайта орнатылды. 1979 жылғы Бесінші түзету әскери жағдай органдарының барлық жарлықтарын бекітті. Атқарушы президенттік 1982 жылға дейін сақталды.
І бөлім: Республика
Бангладештің унитарлық республика екенін мәлімдейді. Республиканың аумағын белгілейді. Ислам дінін мемлекеттік дін деп жариялайды, бірақ барлық діндерге тең мәртебе және тең құқықтарды кепілдік береді. Бангла тілін мемлекеттік тіл деп жариялайды. Республиканың ұлттық әнұранын, ұлттық туын және ұлттық нышанын анықтайды. Даканы ұлттық астана деп жариялайды. Азаматтыққа қатысты талаптарды белгілейді. Барлық билік халықтан шығатынын және осы билікті жүзеге асыру Конституцияның құзыретімен жүзеге асырылатынын мәлімдейді. Конституция Бангладештің жоғары заңы екенін және Конституцияға қайшы келетін кез келген заңдар күшсіз және әсері жоқ екенін жариялайды. 7А-бап Конституцияның тоқтатылуына немесе жойылуына тыйым салады. Конституцияның белгілі бір бөліктеріне өзгеріс енгізуге болмайтынын айтады.
ІІ бөлім: Мемлекеттік саясаттың негізгі қағидалары
Ұлттық ұлтшылдық, социализм, демократия және секуляризм мемлекеттік саясаттың негізгі принциптері болып табылады. Білім беру тегін және міндетті болады деп мәлімдейді. Қоршаған ортаны қорғауға және жақсартуға тырысады. Республика барлық азаматтарға тең мүмкіндіктерді қамтамасыз ететінін айтады. Әйелдердің өмірдің барлық салаларында тең мүмкіндіктерге қол жеткізуі және қатысуы үшін күш жұмсалады. Сот және атқару билігінің арасындағы биліктің бөлінуін жариялайды. Халықтың мәдени дәстүрлері мен мұрасын сақтауға шаралар қабылданады. Ұлттық ескерткіштерді қорғау қамтамасыз етіледі. Республика халықаралық бейбітшілікті нығайтуға және әлемдегі әділетсіздікке ұшыраған халықтарды қолдауға ұмтылады.
III бөлім: Негізгі құқықтар
Конституцияның негізгі құқықтарымен қайшы келетін барлық заңдар жарамсыз деп жарияланады. Заң алдындағы теңдік принципін бекітеді. Дін, нәсіл, әлеуметтік топ, жыныс немесе туған жеріне қарай кемсітуге тыйым салынады. Мемлекеттік қызметке үміткерлердің тең мүмкіндіктерге ие болуын қамтамасыз етеді. Республика азаматтарына Президенттің алдын ала келісімінсіз шетелдік атақтар, наградалар, құрмет белгілері немесе ордендер алуға тыйым салынады. Заң қорғауының барлық азаматтардың бұзылмас құқығы екендігі жарияланады. Ешбір адамның өмірінен және жеке бостандығынан айырылмайды. Ұсталғандардың құқықтарын қорғайды. Күркіреу еңбегіне тыйым салады. Сот процесі мен жазалау кезінде адамдарды қорғау шараларын қарастырады. Қозғалыс еркіндігін; жиналыс еркіндігін; ұйымдасу еркіндігін; ой, сана және сөз еркіндігін; кәсіп таңдау еркіндігін; және дін еркіндігін бекітеді. Барлық азаматтардың мүлікке ие болу құқығы бар. Барлық азаматтардың өз үйлері мен байланыс құралдарын қорғауға құқығы бар. Жоғарғы Сот Конституцияның негізгі құқықтарын сақтауды қамтамасыз етеді деп жариялайды. Жеке тұлғаларға залапты өтеу беру құқығын сақтайды.
I тарау: Президент
Бангладеш Республикасының мемлекет басшысы Президент болатынын жариялайды. Президентті "Жатия Сангсад" мүшелері сайлайтынын айтады. Президент тек Премьер-министрдің кеңесімен әрекет етеді, Премьер-министрді және Бас судьяны тағайындаудан басқа. Президенттің жасы 35-ке толған болуы керек және Парламент мүшесі болып сайлануға құқылы болуы тиіс. Президентке кешірім беруге, сотталған адамдардың жазаларын жеңілдетуге немесе тоқтатуға құқық беріледі. Президент қызметке екі 5 жылдық мерзімге ғана сайлана алады, бұл мерзімдер қатарынан болса да, болмаса да. Президент отставкаға кеткісі келген жағдайда, спикерге қолмен жазылған хат жолдауы керек. Президентті импичмент жасау және қызметтен шеттету тәртібін көрсетеді. Президенттің денсаулығының нашарлауына байланысты қызметтен босату тәртібін анықтайды. Президент болмаған жағдайда, оның міндеттерін спикер атқарады.
ІІ тарау: Премьер-министр мен Үкімет
Республикада Премьер-Министр басқаратын Министрлер кабинеті болуы тиіс деп белгілейді. Республиканың атқару билігі Премьер-Министр тарапынан немесе оның өкілеттігімен жүзеге асырылады. Министрлер кабинетіне тағайындауларды Премьер-Министр анықтайды және Президент жасап бекітеді. Министрлер кабинетінің кемінде тоғызданы бір бөлігі Парламент мүшелері болуы тиіс. Президент "Жатия Сангсадтың" сеніміне ие болып көрінетін Парламент мүшесін Премьер-Министр етіп тағайындайды. Премьер-Министр лауазымы төмендегі жағдайларда бос орынға шығады: Президентке отставкасын ұсынса; Парламент мүшесі болмай қалса немесе "Жатия Сангсад" мүшелерінің көпшілігінің сенімін жоғалтса. Премьер-Министрдің өкілеттік мерзімі шектелмеген. Басқа министрлердің қызмет мерзімін анықтайды.
III тарау: Жергілікті басқару
Республиканың әрбір әкімшілік бірлігінде демократиялық жолмен сайланған жергілікті өзін-өзі басқару органы құрылады. Жергілікті өзін-өзі басқару органының өкілеттіктері Парламент тарапынан беріледі.
IV тарау: Қорғаныс қызметтері
Президент Бангладештің Қарулы Күштерінің Бас қолбасшысы болып жарияланады. Осындай өкілеттіктерді пайдалану заңмен анықталады. Парламент қорғаныс күштерін реттеуді, оның ішінде қорғаныс күштерін ұстауды, шен беруді, қорғаныс күштерінің бас штабтарының бастықтарын тағайындауды, тәртіпті және қорғаныс күштеріне қатысты басқа да мәселелерді заңмен қамтамасыз етеді. Соғыс жариялау құқығын Парламентке қалдырады.
V тарау: Бас прокурор
Президент Жоғарғы Сот судьясы лауазымына лайықты адамды Бас прокурор етіп тағайындайды. Бас прокурор өкілдік функцияларын атқару кезінде Республиканың кез келген сотының отырыстарына қатысуға құқылы.
І тарау: Парламент
Республиканың заң шығару өкілеттігі бар Ұлт Палатасы деп аталатын Бангладеш Парламенті болатынын жариялайды. Парламент 300 тікелей сайланатын мүшеден тұрады, ал 50 орын әйелдерге эксклюзивті түрде беріледі және пропорционалды негізде бөлінеді. Парламент депутаты болуға құқығы бар адам 25 жасқа толған Бангладеш азаматы болуы тиіс. Сондай-ақ, Парламентке сайлаудан адамды шеттету тәртібін анықтайды. Парламент депутатының өкіметтен бас тарту тәртібі белгіленеді. Парламентке 90 күн қатарынан қатыспаған Парламент мүшесі өзінің орнынан айырылады. Парламент мүшелері еңбекақы алуға құқылы. Парламент депутаттары ант бергенге дейін дауыс берген немесе өз орындарына отырған жағдайда жазаланады. Парламентке өз партиясынан кеткен немесе өз партиясына қарсы дауыс берген депутат өзінің орнынан айырылады. Кандидаттарға бірнеше сайлау округтерінде сайлауға қатысуға рұқсат етіледі, бірақ егер бір кандидат бірден көп сайлау округтерінде жеңіске жетсе, ол барлық орындардан біреуін босатуға міндетті. Парламентті шақыру, оның жұмысын тоқтату және тарату Президенттің құзырында. Парламент бес жылдық мерзімге сайланады. Жалпы сайлаудан кейінгі Парламенттің бірінші сессиясының басталуында және жыл сайын Парламенттің бірінші сессиясының басталуында Президент Парламент алдында сөз сөйлейді. Министрлер Парламент отырысына сөз сөйлеуге және оған қатысуға құқылы, бірақ дауыс беруге тек Парламент мүшесі болған Министрлердің ғана құқығы бар. Парламент жалпы сайлаудан кейінгі алғашқы отырысында өз мүшелерінен спикер мен вице-спикерді сайлайды. Дауыс беруде теңдік болған жағдайда, төрағалық етушінің дауыс беруге құқығы жоқ деп белгіленеді. Парламент кворумы 60 мүшеден тұрады. Парламент өз мүшелерінен тұрақты комитеттерді тағайындайды. Омбудсмен институтын құру қарастырылады. Парламент мүшелері парламенттік иммунитетпен қорғалады. Парламенттің өз хатшылығы болады.
II тарау: Заңнамалық және қаржылық рәсімдер
Заң жобасының Парламент актісіне айналуы үшін заңнамалық процедураны сипаттайды. Заң жобасының Парламент актісіне айналуы үшін Президенттің қолдауы қажет екенін көрсетеді. Егер Президент заң жобасын алғаннан кейін он бес күн ішінде қолдау көрсетпесе, ол қолдау көрсеткені деп есептеледі және заң күшіне енеді. Ақша жобаларына қатысты заңнамалық процедураны сипаттайды. Ақша жобаларын тек Президент ұсынуымен ғана енгізуге болады. Салықтар Парламент актісінің негізінде ғана салынады және жиналады. Барлық мемлекеттік кірістер, қарыздарды өтеуден түскендері қоса алғанда, Бірыңғай қорға (Консолидацияланған қор) түседі. Басқа барлық мемлекеттік кірістер Республиканың мемлекеттік есебіне түсуі тиіс. Мемлекеттік қаражатты сақтау, оларды Бірыңғай қорға салу және одан алу Парламент актісімен реттеледі. Республиканың мемлекеттік қазынасына түсетін кірістерді көрсетеді. Әр қаржы жылы үшін жылдық қаржылық мәлімдеме Парламентке ұсынылуы керек. Бірыңғай қордың шығыстарын анықтайды. Жылдық қаржылық мәлімдемеге қатысты процедураны сипаттайды. Үкімет шығындарын қаржыландыру үшін Бірыңғай қордан қаражат бөлу туралы заңнама көзделген. Егер бір қаржы жылында жұмсауға бекітілген сома жеткіліксіз болса, қосымша және артық қаражаттарды пайдалану мүмкіндігі қарастырылады. Бірыңғай қорға қатысты Парламенттің өкілеттіктерін анықтайды.
III тарау: Жарлыққа құқық беру
Жатия Сангсад таратылған жағдайда және шұғыл шара қажет болса, Президент жарлықтар шығаруға не жариялауға құқылы.
I тарау: Жоғарғы Сот
Жоғарғы Соттың Апелляциялық бөлімнен және Жоғары Сот бөлімшенің құрамында болуы жарияланады. Президент Бас судьяны және басқа судьяларды тағайындайды. Бас судья мен басқа судьялар сот функцияларын орындауда тәуелсіздікке ие болады. Бас судья мен басқа судьяларды тағайындау рәсімі белгіленеді. Судья Бангладеш азаматы болуы керек, кем дегенде он жыл Жоғарғы Сотта адвокат ретінде жұмыс істеген немесе Бангладеште он жыл сот қызметін атқарған болуы тиіс. Судьялар алпыс жеті жасқа толғанға дейін қызмет ете алады. Парламент депутаттарының үштен екісінің қолдауымен қабылданған қаулыға сәйкес Президент судьяларды қызметтен босата алады. Бас судьяны уақытша тағайындау ережелері қарастырылады. Президент білікті тұлғаларды екі жылдан аспайтын мерзімге қосымша судьялар ретінде тағайындауға құқылы. Судьялар зейнетке шыққаннан кейін немесе қызметтен босатылғаннан кейін Республикаға қызмет етуде табыс әкелетін лауазымдарды атқаруға тыйым салынады. Жоғарғы Соттың орналасқан жері – Дака қаласы. Жоғары Сот бөлімшесінің қарауына тиіс мәселелер белгіленеді. Жоғары Сот бөлімшесіне белгілі бір бұйрықтар мен нұсқаулар беру өкілеттігі беріледі. Апелляциялық бөлімнің құзыреті анықталады. Апелляциялық бөлімге нұсқаулар, бұйрықтар, қаулылар немесе сот шешімдері шығару өкілеттігі беріледі. Апелляциялық бөлім өзі шығарған шешімдер мен бұйрықтарды қайта қарау құқығына ие. Егер Президент маңызды құқықтық мәселе туындаған деп санайтын жағдайда, Жоғарғы Сот өз пікірін Президентке ұсынуы мүмкін. Жоғарғы Соттың әр бөлімшесінің және басқа бағынышты соттардың жұмысын реттейтін ережелерді қабылдау құқығы бар. Жоғарғы Сот сот істерін жүргізетін сот болып табылады. Жоғарғы Сот өзіне бағынышты барлық соттар мен трибуналдардың жұмысын қадағалайды. Бағынышты соттардан Жоғары Сот бөлімшесіне істерді беру тәртібі сипатталады. Апелляциялық және Жоғары Сот бөлімдері бекіткен заңдар Республиканың барлық бағынышты соттары үшін міндетті болып табылады. Жоғарғы Сот қызметкерлерін тағайындау рәсімі айқындалады.
II тарау: Төменгі соттар
Республика аумағында төменгі соттарды құруды қамтамасыз етеді. Сот қызметіне немесе сот функцияларын жүзеге асыратын судьялар лауазымдарына адамдарды тағайындау Президенттің құзыретінде болады. Төменгі соттардың бақылауы мен тәртібі Президентке жүктеледі және Жоғарғы Сотпен кеңесе отырып іске асырылады. Сот қызметінде жұмыс істейтін барлық адамдар мен судьялар сот функцияларын орындау кезінде тәуелсіздікке ие болады.
III тарау: Әкімшілік соттар
Парламентке бір немесе бірнеше әкімшілік трибунал құру құқығы беріледі.
VII бөлім: Сайлаулар
Бас сайлау комиссары төрағалық ететін Бангладеш сайлау комиссиясын құруға қатысты ережелерді қамтиды. Сайлау комиссиясының функцияларын анықтайды. Сайлау комиссиясының штаттарын тағайындау рәсімін көрсетеді. Әр сайлау округі үшін бір ғана сайлау тізімі болуы керек. Сайлаушы ретінде тіркелу үшін адам Бангладеш азаматы болуы және 18 жасқа толған болуы шарт. Жалпы сайлауды өткізу кестесін белгілейді. Парламент уақыт өте келе сайлау округтерінің шекараларын белгілеуді, сайлау тізімін дайындауды немесе сайлау өткізуді реттейтін заңдар қабылдауға құқылы. Республикадағы соттар сайлау заңдарының немесе сайлаудың заңдылығын тексеруге тыйым салады. Республиканың барлық атқарушы органдары сайлау комиссиясының функцияларын орындауына көмектесуге міндетті екенін көрсетеді.
VIII бөлім: Бас бақылаушы және бас аудитор
Бангладештің Бақылаушы және есептөр жөніндегі бас аудиторының құрылуын қамтамасыз етеді. Бас аудитордың функциялары мен міндеттерін айқындайды. Бас аудитордың қызмет мерзімін көрсетеді. Бас аудитордың міндетін уақытша атқарушысын тағайындау рәсімін белгілейді. Республиканың мемлекеттік есептері Бас аудитор белгілеген тәртіппен сақталады деп күндіздікке жазады. Бас аудитордың есептері Парламент қарауына ұсынылады деп мәлімдейді.
Дінге деген еркіндік
Дін еркіндігі Бангладеш Конституциясының маңызды қағидаларының бірі болып табылады. 12-бап зайырлылықты, дінаралық қарым-қатынастағы шиеленістерді жоюды көздейді және дінді саяси мақсаттарда пайдалануға, сондай-ақ нақты бір дінді ұстанатындарды кемсітуге немесе қуғындауға тыйым салады. 41-бап діни еркіндікті қоғамдық тәртіпке, заңға және моральдық нормаларға бағынады; ол әрбір азаматқа кез келген дінді қабылдауға, өкілдік етуге немесе таратуға құқық береді; әрбір діни қауымдастық немесе діни ағым өз діни мекемелерін құруға, сақтауға және басқаруға құқылы; сондай-ақ, ешбір білім беру мекеменінде оқылатын адамнан өз дінінен өзге діннің діни сабақтарын алуға, діни рәсімдерге қатысуға немесе оларды тамашалауға талап етілмейді. Үкіметтер, әдетте, діни бостандықты қолдап, құрметтейді.
Сот прецеденті
Конституцияның 111-бабы сот шешіміне бағыну қағидасын жариялайды. Бұл бапқа сәйкес, Бангладеш Жоғарғы Сотының, оның Апелляциялық бөлімі мен Жоғарғы Сот бөлімшесінің қабылдаған заңдары барлық төменгі соттар үшін міндетті болып табылады.
Соттың бақылауы
Конституцияда сотқа шақыру туралы тікелей айтылмаған, бірақ 102-бап заңдарды, мемлекеттік органдардың іс-әрекеттері мен саясатын, сондай-ақ төменгі соттардың іс жүргізуін қарау үшін Жоғары соттың қарамағына шағымдар беруге мүмкіндік береді. 7(2), 26, 44(1) және 102-баптар сот бақылауы жүйесін жанама түрде қолдайды деп саналады. Осылайша, АҚШ Конституциясынан өзгеше, Бангладеш Конституциясында көпшілік пікіріне қарсы келетін қиындықтар жоқ.
Конституциялық реформа
Доктор Камал Хоссейн, "Бангладеш Конституциясының әкесі" деп сипатталатын, құжатты 21-ғасырдың құндылықтарын көрсететіндей реформалауды ынталы түрде қолдаған. Хоссейн әскери билік кезінде жасалған түзетулерді Конституцияның қағидаларын жойғанын айыптайды. Бұрынғы Бас сайлау комиссары А.Т.М. Шамсул Худа "тексеру және тепе-теңдік" пен биліктің бөлінуін қамтамасыз ету үшін Конституцияға түзету енгізуге шақырды.
Түзетулер
2023 жылға дейін Бангладеш Халық Республикасының Конституциясы 17 рет өзгертілді.