Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қытай ақыны, саясаткер, философ және жазушы (989–1052)
Chinese poet, politician, philosopher and writer (989–1052)
Фан Чжуньян (5 қыркүйек 989 – 19 маусым 1052), әдепті аты Сивэнь (希文), Сун әулетінің қытай әскери стратегияшысы, философы, ақыны және саясаткері болған. Орталық үкіметте ондаған жылдар қызмет еткеннен кейін Фан бүкіл Сун империясының премьер-министрі немесе канцлері болып тағайындалды. Фанның философиялық, білім беру және саяси еңбектері бүгінгі күнге дейін әсерлі болып табылады, ал оның жазбалары қытай әдебиетінің маңызды бөлігі ретінде сақталады. Оның мемлекеттік қызметке қатысты көзқарасы ғалым-әкімдердің дұрыс ұстанымын көрсететін, көп айтылатын сөзінде бейнеленген: "Олар Көк астындағылардың барлық уайымын бірінші болып сезінді, ал қуанышын соңғы болып көрді".
Fan Zhongyan (5 September 989 – 19 June 1052), courtesy name Xiwen (希文), was a Chinese military strategist, philosopher, poet, and politician of the Song dynasty. After serving the central government for several decades, Fan was appointed Prime Minister or Chancellor over the entire Song empire. Fan's philosophical, educational and political contributions continue to be influential to this day, and his writings remain a core component of the Chinese literary canon. His attitude towards official service is encapsulated by his oft quoted line on the proper attitude of scholar officials: "They were the first to worry the worries of All under Heaven, and the last to enjoy its joys".
Ерте өмір
Фан Чжуньян Сучжоудың Ву округінің тұрғыны, Сю префектурасында (Жиансу провинциясы) мемлекеттік резиденцияда дүниеге келген. Оның әкесі Фан Ён түрлі жерлерде үкімет қызметкері болып қызмет атқарған және Фан Чжуньян дүниеге келгеннен кейін бір жыл өткен соң Сюй префектурасында қайтыс болған. Фан Чжуньянның анасы Си ханым Сучжоуға оралып, күйеуін Фан әулетінің ата-бабаларының жерлеу орнында, Тяньпин тауында жерледі. Екі жылдан кейін кедейлікке тап болғандықтан Си ханым Ву округінің мемлекеттік қызметкері Жу Вэньханға (朱文翰) қайтадан үйленді. Фан Чжуньянның есімі кейін Чжу Юе (朱說) болып өзгертілді. Фан Чжуньян әкесі Чжу және анасы Си ханыммен бірге Чжуның үкіметтік қызмет атқаратын жерлеріне көшіп өтті. Фан әрқашан әкесі Чжудың мейірімділігіне ризашылық білдіріп, өте табысты болғаннан кейін Чжу отбасына жақсылық жасауға тырысты. Фан Чжуньян жас кезінде Чанбай тауындағы Цзюань ғибадатханасында білім алған. Ол күн сайын азын-аулақ тамақпен қиын жағдайда өмір сүрді, бірақ білім алуда табандылық танытты. Чанбай округіндегі барлық кітаптарды оқып бітірді. Фан Чжуньян ересек болғанда Фан әулетінен екенін кездейсоқ білгеннен кейін анасы Си ханыммен қоштасты. Ол қазіргі Шанси провинциясына сапар шегіп, даосистік діни қызметкер Чжоу Дэбао, Цюй Иньюань және Ван Чжу сияқты зиялылармен танысты. Бұл тәжірибе Фанның әлемге деген көзқарасын кеңейтті. 1011 жылы Фан қазіргі төрт үлкен университетке ұқсас төрт үлкен институттың (四大書院) басшысы Йиньтиан институтында (應天書院, қазіргі Хэнань Шанцзянь 河南商丘) оқуды бастады. Ол қарапайым өмір салған және өте жақсы оқыған. Бірнеше жылдан кейін ол түрлі классикалық шығармаларды меңгеріп, жомарт және жауапты мемлекеттік қызметкер болуды армандады. 1015 жылы ол Императорлық емтиханды сәтті тапсырып, Джинси атағын алды, содан кейін Фан тегін қайта пайдаланып, анасын қайтадан күтімге алды.
Fan Zhongyan, from Wu County of Suzhou, was born in Xu Prefecture (of Jiangsu Province) at a government residence. His father Fan Yong had been serving as an official of the government at different locations, and died in Xu Prefecture the subsequent year after Fan Zhongyan was born. Fan Zhongyan's mother Lady Xie returned to Suzhou and buried her husband at Fàn Clan's ancestral burial ground Tianping Mountain. Two years later, due to poverty, Lady Xie remarried Zhu Wenhan (朱文翰), a government official at the Wu County. Fan Zhongyan's name was subsequently changed to Zhu Yue (朱說). Fan Zhongyan moved with step father Zhu and mother Lady Xie to different places where Zhu took governmental posts. Always feeling grateful to step father Zhu's kindness, Fan tried to pay back to Zhu's family after becoming very successful. Fan Zhongyan studied in residence at Changbai Mountain Jiuquan Temple as a young boy. It's said he lived in hardship with little food everyday, but persisted on learning. He read almost all the books available at Changbai county. After learning his Fan family origin as a young adult by accident, Fan Zhongyan bid farewell to his mother Lady Xie. He traveled far to today's Shanxi province and befriended Taoist priests Zhou Debao, Qu Yingyuan, and other intellectuals such as Wang Zhu. The experience broadened Fan's views about the world. In year 1011, Fan started schooling at the Yingtian Institute (應天書院, in today's Henan Shangqiu 河南商丘), the head of the Big Four Institutes (四大書院, similar to today's big four universities). He lived an austere lifestyle and studied very hard. After several years, he had mastered different classics , and established his aspiration of being generous and responsible official. In 1015, he successfully passed the Imperial Examination and became a Jinshi, after which he returned to using the Fan surname and received his mother again to provide for her.
Ерте мансап
1020 жылдары Фан түрлі аймақтық лауазымдарда қызмет етті, оның ішінде Цзицин армиясының (қазіргі Бочжоу, Анхуй) судьясы және Тайчжоудағы тұз қоймасының инспекторы болды. Кейін ол Шыңхуа округінің (қазіргі жағалаудағы Цзянсу) округ әкімі болды, онда әріптесі және досы Тенг Зонглянгпен бірге жағалау округтерінде бірнеше бөгеттер салуға кірісті. Бұл жоба аяқталғаннан кейін көп ұзамай Фанның анасы қайтыс болды және ол анасының қайтысына байланысты лауазымынан кетіп, аза тұтты. 1030 жылдары Фан Кайфэннің префекті болып тағайындалды. Ол онда жас Оуян Сюны шәкірттікке алды, бұл одақ он жылдан кейін өте маңызды рөл атқарды. Бірақ, Сун мемлекетінің бас кеңесшісін, лауазымды адамдардың жоғарылату және төмендету критерийлерін реформалау туралы ұсыныс жасағанда сынға алғаннан кейін, ол аймақтық басқаруға төмендетілді. 1038 жылы Ли Юаньхао көтерілісіне байланысты, императорлық сарай Фанды Хан Цимен бірге Шанси провинциясына қорғанысты тексеруге жіберді, олар көтерілісті тоқтатуға тиімді көмек көрсетті. 1040 жылы Ляо және Батыс Ся Сун мемлекетінің солтүстік шекарасына қайтадан қауіп төндіргенде Фан қайтадан шақырылды. Ұзақ жылдар бойы күшті қорғанысты жақтаған Фан солтүстік қауіп-қатерге қарсы шаралар әзірлеу үшін қайта оралды.
In the 1020s, Fan served a variety of regional posts, including as magistrate for the Jiqing Army (in modern day Bozhou, Anhui), and as a salt store inspector in Taizhou. He then became the county magistrate of Xinghua County (in modern day coastal Jiangsu), where with his colleague and friend Teng Zongliang he engaged in a series of dyke building activities along the coastal counties. Not long after the completion of this project, Fan's mother died and he resigned his post for filial mourning. In the 1030s, Fan served as the prefect of Kaifeng. While there, he took on a young Ouyang Xiu as a disciple; a partnership that would become very important a decade later. However, after criticizing the Chief Councillor of the Song state when he submitted a proposal to reform criteria used in the advancement and demotion of officials, he was demoted to regional government. In 1038, faced with the revolt of Li Yuanhao, the court dispatched Fan along with Han Qi to Shanxi, to inspect the defences; they rendered effective support to end the revolt. Fan was recalled in 1040 when the Liao and Western Xia once again threatened Song borders from the north. Fan, who had long favored a strong defense, was brought back to devise a response to the northern threat.
Цинли реформалары
Сун әулеті Ляо әулетіне Чаньюань шартында берілгенге ұқсас өтемақыны Батыс Сяға бергеннен кейін, Фан, конфуцийлік идеалдарды қолдайтындармен бірге, сарайда реформалар іздеді. Ол мемлекеттік басқарудың түрлі салаларын қамтитын он пункттен тұратын ұсыныс жасады, соның ішінде қабылдау жүйесін реформалау, сыбайлас жемқорлықты ұстап тұру үшін кішігірім жергілікті лауазымдарға жалақыны көбейту және лауазымдарға адамдарды қабілетіне қарай таңдауды қамтамасыз ету үшін демеушілік бағдарламаларын кеңейту. Бірақ ол енгізген көптеген реформалар консервативті министрлердің қарсылығына тап болды, олар жүйеге радикалды өзгерістердің қажеті жоқ деп есептеді (және мемлекеттік бюрократтар мансабының ортасында болатын өзгерістерден қорқыныш сезінді). 1045 жылы император Фан мен оның досы әрі әріптесі Уянг Сюиге фракция құрды деген айып тағылып, реформаларды күштен тоқтатты, бұл өздігінен бүлікшілдік деп есептелді. Фан Чжуньян Денчжоу префекті қызметіне жіберілді; ол сол жерде әйгілі Хуачжоу академиясын құрды. Дегенмен, оның басқаруға қатысты идеалистік көзқарасы кейінірек Ван Анши сияқты канцлерлерге де шабыт берді.
After the Song dynasty granted the Western Xia indemnities similar to those granted to the Liao dynasty in the Chanyuan Treaty, Fan, along with other advocates of Confucian ideals, sought reform at the court. He presented a ten point proposal covering various aspects of government administration, including reforms to the recruitment system, higher pay for minor local officials to discourage corruption, and wider sponsorship programs to ensure that officials were drafted more on the basis of merit. However, many of the reforms that he introduced met with the opposition of conservative ministers who felt the system did not need drastic changes (and who felt threatened by the prospect of change halfway through their careers as state bureaucrats). The emperor rescinded the reforms in 1045, after Fan and his friend and colleague Ouyang Xiu had been charged with forming a faction, which was considered subversive by definition. Fan Zhongyan was relegated to the prefect of Dengzhou; there he established the influential Huazhou Academy. Nevertheless, his idealist approach to governance inspired others, like the later Chancellor Wang Anshi.
Білім беру реформалары
Фан 1040 жылдары білім беру реформасын бастады. Солтүстік Сун дәуірінің басында префектуралық мектептер мемлекет тарапынан назарсыз қалдырылып, бай демеушілердің жеке қаржысына тәуелді болды. Канцлер болған кезінде Фан Чжуньян Бес династия мен Он патшалық (907-960) кезеңінен бері пайдаланылмаған және тасталған барлық префектуралық мектептерді қалпына келтіру және қайта құру үшін мемлекеттік және жеке қаржыландыру көздерін қарастыратын жарлық шығарды. Фан округтік мектептерді де сол сияқты қалпына келтіруге тырысты, бірақ осы мақсатқа қаржыны қайдан алу керектігін нақты көрсетпеді, сондықтан бұл жарлық Соң императоры Хуйцзунгке дейін толыққанды күшіне енбеді. Фанның білім беруді мемлекеттік қаржыландыруға бағытталған саясаты мемлекеттік мектептердің дамуына жол ашты, олар жеке академияларды басып озды. Бұл үрдіс 13-шы ғасырдың ортасында Сун императоры Лицзонг тұсында ғана ресми түрде тоқтатылды.
Fan also began educational reforms in the 1040s. In the early Northern Song era, prefectural schools were neglected by the state and were left to the devices of wealthy patrons who provided private finances. While Chancellor, Fan Zhongyan issued an edict that provided government funding and private financing to restore and rebuild all prefectural schools that had fallen into disuse and abandoned since the Five Dynasties and Ten Kingdoms (907 960). Fan attempted to restore all county level schools in the same manner, but did not designate where funds for the effort would be formally acquired and the decree was not taken seriously until the later Emperor Huizong of Song who expanded the county level school system dramatically. Fan's trend of government funding for education set in motion the movement of public schools that eclipsed private academies, which would not be officially reversed until Emperor Lizong of Song in the mid 13th century.