Француз қожастығы: 1958-1995 жылдардағы бұрынғы француз колонияларының бірлестігі

Кіріспе

1958–1995 жылдарғы бұрынғы француз отарларының қауымдастығы. Француз қауымдастығы – 1958 жылдың қазанында Франция мен оның Африкадағы қалған отарлары арасында құрылған конституциялық ұйым. Ол кезде отарсыздану процесі жүріп жатқан болатын. Бұл ұйым 1946 жылы отаршылдық империяны қайта ұйымдастырған Француз одағының орнын басты. Француз қауымдастығы ресми түрде 1995 жылға дейін болды, алайда Франция Парламенті оны ресми түрде таратып жіберді. Бірақ 1960 жылдың соңына қарай ол іс жүзінде тоқтатылды, осы уақытқа дейін Африка құрлығындағы барлық мүшелері тәуелсіздіктерін жариялап, одан шығып кеткен. Қауымдастықтың қысқа ғұмыр сүруіне себебі, Африкалық мүшелері оған тікелей қарсы болмаса да, белсенді қатысудан жаңылды. Теңдік сырттай сезілгенімен, қауымдастықтың конституциясы он екі африкалық мемлекеттің егемендігін шектеді және Францияның басымдығын нығайтты. Сыртқы саясат, қорғаныс, валюта, экономикалық саясат және шикізатты бақылау сияқты маңызды функциялар ортақ иелікте (бірлесіп жүзеге асырылатын) болды.

Өмірбаян

Бесінші республиканың конституциясы, Француздық қауымдастықты құрған, Алжир соғысының нәтижесі болды. 1946 жылғы Француз одағында француз колониялары деп есімделмеді, бірақ Франция метрополиясы, теңіз арты департаменттері және теңіз арты территориялары бір Француз одағын, немесе жалғыз Францияны құрады. Іс жүзінде, колониялардың билігі шектеулі болды, барлық билік француз Парламентіне шоғырландырылған. 1956 жылдың 31 қаңтарында қабылдаған заң жүйені өзгертіп, ассимиляцияны емес, автономияны қолдады, территорияларға өздерінің жергілікті басқаруларын дамытуға және соңында тәуелсіздік алуға мүмкіндік берді. Бұл Алжирдің тәуелсіздігіне байланысты алаңдаушылықты басуға бағытталған әрекет болды. Бұл көзқарас жаңа конституцияда көрініс тапты, ол теңіз арты территорияларына толық тәуелсіздік сұрау құқығын берді. 1958 жылдың 28 қыркүйегінде Француз одағының барлық территорияларында референдум өтті, және жаңа конституция барлық территорияларда, Француз Гвинеясынан басқа, жалпы сайлау құқығымен мақұлданды, ол толық тәуелсіздікке дауыс берді. Осы жаңа конституция бойынша Француз одағы Француз қауымдастығымен алмастырылды, ал Франция енді өз билігін өзі жүргізетін мемлекеттер федерациясы болды. Комор аралдары, Француз Полинезиясы, Француз Сомалисі, Жаңа Каледония және Сент-Пьер және Микелон теңіз арты территориялары өздерінің мәртебесін сақтап қалуды жөн көрді, ал Чад, Француз Дагомеясы, Француз Суданы, Кот-д’Ивуар, Мадагаскар, Мавритания, Орта Конго, Нигер, Сенегал, Убанги-Шари және Жоғарғы Вольта Француз қауымдастығының мемлекеттері болуды таңдады, олардың кейбіреулері бұл процесте аттарын өзгертті. Конституцияны қабылдаудан бас тартқан Француз Гвинеясы 1958 жылы тәуелсіздік алды. Президент де Голль француз мемлекеттік қызметкерлері мен техникалық мамандарды Гвинеядан дереу кетуге бұйырды. Француз қоныс аударушылары барлық құнды жабдықтарын алып кетті, француз мемлекеттік мұрағаттарын елге қайтарды, және ең бастысы, экономикалық байланыстар үзілді. Қиындықтарға қарамастан, Секу Туре: «Жылы кедейліктегі еркіндік, құлдықтағы байлықтан артық» деді.

The constitution of the Fifth Republic, which created the French Community, was a consequence of the Algerian War. Under the 1946 French Union there was said to be no French colonies, but metropolitan France, the overseas departments, and the overseas territories would instead constitute a single French Union, or just one France. In reality, the colonies had little power, with all power remaining centralized in the French Parliament. On 31 January 1956, an enabling law changed the system, abandoning assimilation in favor of autonomy, to allow territories to develop their own local government and eventually gain their independence. This was an attempt to quell the concerns over Algerian independence. This attitude was manifest in the new constitution, which provided for the right of the overseas territories to request complete independence. On 28 September 1958 a referendum was held throughout the French Union and the new constitution was approved, by universal suffrage, in all of the territories except French Guinea, which voted instead for the option of complete independence. Under this new constitution, the French Union was replaced by the French Community and France was now a federation of states with their own self government. The overseas territories of the Comoro Islands, French Polynesia, French Somaliland, New Caledonia, and St Pierre and Miquelon opted to maintain their status, while Chad, French Dahomey, French Sudan, Ivory Coast, Madagascar, Mauritania, Middle Congo, Niger, Senegal, Ubangi Shari, and Upper Volta chose to become states of the French Community, some of them changing their names in the process. French Guinea, which refused the Constitution, became independent in 1958. President De Gaulle reacted by ordering French civil servants and technicians to leave Guinea immediately. The French settlers took with them all their valuable equipment, repatriated the French sovereign archives and, above all, economic ties were severed. Despite the difficulties, Sékou Touré affirms "rather freedom in poverty than wealth in slavery".

Мекемелер

Конституцияның 91-бабы Қоғамдастық институттарының 1959 жылғы 4 сәуірге дейін құрылуы тиіс екенін белгіледі. Олар былай болды:

Қоғамдастықтың президенті – Франция Республикасының президенті. Мүше мемлекеттер де оның сайлануына қатысты және ол әр мемлекетте жоғары комиссар арқылы өкілдік етті. 1958 жылы президент де Голль барлық мемлекеттерде абсолютті көпшілік дауыспен сайланды. Франциядағы автономияны нығайту мақсатында де Голль колонияларға автономия берді, осылайша олар қоғамдастықта қалуына мүмкіндік жасады. Қоғамдастықтың Атқарушы Кеңесі жылына бірнеше рет президенттің шақыруымен, оның төрағалығымен, мемлекеттердің бірінің астанасында жиналатын. Оның құрамына әртүрлі мемлекеттердің үкімет басшылары мен ортақ мәселелерге жауапты министрлер кірді. Қоғам Сенаты жергілікті ассамблеялардың мүшелерінен құралды, олар мемлекеттің халқына пропорционалды түрде тағайындалды. Бұл орган функционалдық тұрғыдан әлсіз болды және екі сессия өткізгеннен кейін 1961 жылдың наурыз айында таратылды. Президент тағайындаған жеті судьядан тұратын Қоғамдастық төрелік соты мүше мемлекеттер арасындағы дауларды шешуге қатысты. Франция «өзінің колонияларының колониясы» болғысы келмегендіктен, Африка елдері көпшілік дауыс беру блогын құрамады және дауыс беру құқығын алу үшін француздық партиялармен функционалдық тұрғыдан бірігуге міндетті болды.

Операция

Бастапқыда Communauté мүше мемлекеттер мен француз үкіметінің тығыз ынтымақтастығы күтілді. Франция үкіметі барлық мемлекеттерде қауіпсіздікке және белгілі бір деңгейде полициялық бақылауға жауапты болды. Континенттік антиколониалдық күштер үшін олардың қатысуын білдірген бірнеше африкалық президенттер Францияның алғашқы ядролық сынағы "Gerboise Bleue" кезінде 1960 жылдың 4 ақпанында Орталық Алжирдегі Сахара шөліндегі Реган қаласының жанында болды.

Қалпына келтіру және таратылу

Мемлекеттер арасында, Қоғамдастық бастапқыда тек 1959 жылы ғана жұмыс істеді, онда атқарушы кеңестің алты отырысы әртүрлі астаналарда өтті. Желтоқсан айында Дакарда өткен алтыншы сессиядан кейін Президент де Голль Малидің ұлттық егемендікке деген талабына келісті, осылайша 1960 жылы барлық мемлекеттердің тәуелсіздік алу процесі басталды. 1960 жылғы 4 маусымда 85 және 86-баптар Конституциялық заң № 60-525 арқылы өзгертілді, бұл мүше мемлекеттерге Қоғамдастықтың мүшелігін сақтап немесе сақтамай толық тәуелсіздік алуға мүмкіндік берді. Бұл түзету сондай-ақ, толық тәуелсіздік алған мемлекетке өз тәуелсіздігінен айрылмастан Қоғамдастыққа қосылуға рұқсат берді. 1961 жылға қарай, Орталық Африка Республикасы, Чад, Конго, Габон, Мадагаскар Республикасы және Сенегал ғана Қоғамдастық құрамында қалды. Конституциялық органдардың қызметі тоқтатылды және "қоғамдастық президенті" термині ресми мәлімдемелерден жоғалып кетті. Қоғамдастық мүше мемлекеттері мен одан шыққан мемлекеттер арасындағы жалғыз айырмашылық – бұрынғыларының Париждегі дипломатиялық өкілдерінің "жоғары комиссар", ал соңғыларының "елші" атағы болды. Алайда, екінші атау барлық жағдайларда ешқандай ажыратусыз қолданылатын болды. Француздық Қоғамдастық 1960 жылдардың басында институт ретінде дерлік тоқтатылғанмен, қалған мүшелері ресми түрде шыққан жоқ және тиісті баптар 1995 жылғы 4 тамыздағы Конституциялық заң № 95-880 арқылы жойылғанға дейін француз Конституциясынан алынбады.

1958 жыл

28 қыркүйек – Франция одағында Бесінші Республиканың жобаланған конституциясы бойынша референдум өтті. Ол Француз Гвинеясынан басқа барлық территорияларда мақұлданды, ал ол территорияда үлкен көпшілік толық тәуелсіздікті таңдады. Тәуелсіздік үшін үгіт науқанын Секү Туре және оның Гвинея демократиялық партиясы/Африка демократиялық жиналысы жүргізді. 2 қазан – Француз Гвинеясы тәуелсіздік алып, Гвинея Республикасы болып қайта аталды. 4 қазан – Бесінші Республиканың конституциясы күшіне енді. 14 қазан – Мадагаскар Мадагаскар Республикасы ретінде Қоғамдастық құрамындағы автономиялы мемлекетке айналды. 24 қараша – Француз Суданы Судан Республикасы ретінде Қоғамдастық құрамындағы автономиялы мемлекетке айналды. 28 қараша – Чад, Габон, Орта Конго (Конго Республикасы ретінде) және Мавритания (Мавритания Ислам Республикасы ретінде) Қоғамдастық құрамындағы автономиялы мемлекеттерге айналды. Дакар – федералды астана.

1960 жыл

1 қаңтар – Француз Камеруні Камерун Республикасы ретінде толық тәуелсіздік алады және Қоғамдастықтан шығады. 22 желтоқсан – Комор аралдарына толық ішкі автономия берілді.

1962 жылдан бастап

1962 жылдың 3 шілдесі – Алжир Франциядан толық тәуелсіздік алды, Қоғамдастықтан тыс. 1976 жылдың 19 шілдесі – Сент-Пьер және Микелон Францияның теңізден тыс департаментіне айналды. 1976 жылдың 24 желтоқсаны – Майот Францияның аумақтық бірлестігі мәртебесін алды. 1977 жылдың 27 маусымы – Француз Афар және Исса аймағы толық тәуелсіздікке ие болды, Қоғамдастықтан тыс, және Джибути Республикасы болып қайта аталды. 1985 жылдың 11 маусымы – Сент-Пьер және Микелон арнайы мәртебеге ие аумақтық бірлестікке айналды, жергілікті билік салық салу, кедендік ресімдеу, қала құрылысы және кемелерді тіркеу салаларына жауапкершілік алды. 1995 жылдың 4 тамызы – 95-880 нөміріндегі Конституциялық заң Франция Конституциясының Қоғамдастыққа қатысты ережелерін күштен шығарып, қауымдастық ресми түрде таратылды.