Махогони кемесі: Австралия жағалауындағы құпия қазбалар іздестіруі

Кіріспе

Болжам бойынша Австралияның ертедегі кеме апаты

Махагоний кемесі – Австралияның оңтүстік-батысындағы Виктория штатының Уоррнамбол қаласының батысындағы Армстронг шығанағы аймағындағы құмның астында жатыс деп саналатын ертедегі Австралия кемесінің апаты. Көптеген қазіргі есептерде ол испан немесе португалдық каравелла ретінде сипатталады, себебі бұл апат Кеннет МакИнтайрдың 1977 жылғы «Австралияның құпия ашылуы» кітабындағы Австралияның португалдықтар тарапынан ашылуы туралы теориямен байланысты болды. Соңғы зерттеулер бұл теорияға күмән келтіріп, басқа түсіндірмелер ұсынды. Жақын орналасқан Уоррнамболда үш Махагоний кемесі симпозиумы өткізілді: 1981, 1987 және 2005 жылдары. Олар көпшіліктің және ғалымдардың қызығушылығын қоздыды, сондай-ақ Маннинг Кларк, Барри Джонс, Кеннет МакИнтайр, Лоуренс Фицджеральд, Ян Маккиган, Билл Ричардсон, Эдмунд Гилл, Джек Лони және тағы да басқалардың қатысуын қамтамасыз етті.

Куәгерлердің мәліметтері

Мұндай апаттың болғанына нақты дәлелдер жоқ болса да, он тоғызыншы ғасырдағы осы реликвия туралы әңгімелер халық ауыз әдебиетінде және түрлі академиялық басылымдарда сақталған. 1980 және 1990 жылдары жазушылар Джек Лони мен Ян Маккиган апатқа куә болған деген XIX ғасырға жататын бірнеше адамның әңгімелерін жазды. Бұл әңгімелердің мәліметтері әртүрлі болғанымен, олар аймақта апат туралы берік халықтық дәстүрдің бар екенін көрсетеді. Ол, XIX ғасырдың соңында апатқа қызығушылықтың артуын атап өткенде, апатты зерттеулер көбінесе "дөңгелек сөздерге, кейде естігендерге, кейде оқып-жазуды білмейтін адамдардан, ал көбінесе қырық-елу жыл бұрынғы естеліктерге" негізделгенін айтты. 2005 жылы Мюррей Джонс апатқа куә болған XIX ғасырға жататын адамдардың әңгімелерін жинады, бірақ олар үш топқа бөлінгенін анықтады: бірі апатты теңізде болған деп айтса, екіншісі жағажайда, үшіншісі құм төбелерінде екенін мәлімдеді. Бұл Джонстың есептерде үш түрлі апат туралы айтылып жатқандығына қорытынды жасауына әкелді. Аймақтағы кеме апаты туралы ең алғашқы жазба 1847 жылы Портленд газетінде жарияланған мақалада келтірілген. Онда "Белфаст жағында, Уорнэмболдан шамамен екі шақырым жерде үш жүз тонналық кеме құм төбелеріне толыққандай лақтырылды" делінген. Мақалада апат 1841 жылы жағажайда шашылып жатқан француздық бұйымдардың табылуымен байланыстырылған. 1981 жылы жазушы Ян Маккиган аймақта 1841 жылғы француз кемесінің апатына қатысты қосымша дәлелдерді үкіметтік саршыншы C. J. Tyers-тің күнделігінен тапты. Тайерс апаттан қалған қалдықтардың (Гаврдегі Devot жасаған кеме компасы бар бөшкесі де бар) аймақта белгісіз француз кит аулаушысының жоғалып кеткенін көрсететінін жазды. Зерттеуші Дженни Уильямс Фосетт "1836 жылғы Хопкинс өзеніндегі оқиғаны" Махагони кемесі туралы әңгіменің негізін қалаушы миф ретінде сипаттайды. Дженни Фосеттің сөзіне қарағанда, Дандердейл Дэвид Ферманер берген әңгімені ғана қайталаған, ал ол өзі апатты көрмеген. Фосетт атап өткендей, капитан Миллс өзі көмілген апат туралы жазба қалдырмаған, бірақ ол оқиғаның әртүрлі нұсқаларында маңызды рөл атқарды. Фосетт сондай-ақ 1836 жылғы оқиғаға қатысқан деп мәлімдеген жергілікті кит аулаушы Хью Доннеллидің кеңінен сілтеме жасалған әңгімелерін жоққа шығарады. Фосетттің зерттеулері Доннеллидің 1843 жылға дейін бұл аймаққа келмегенін көрсетіп тұр. 1890 жылғы сәуір айында The Argus газетіне жазған хатында капитан Миллс апатты көргенін айтады, ал осы хатты газетке "Мельбурн қаласы, Куин көшесінде тұратын м. Дж. А. Лайнар" берген. Онда былай делінген: 1910 жылғы тағы бір хатта 1853 жылы кеме әлі де жақсы көрініп тұрған және оның ішіне кіруге болатын ферманы жалға алған жергілікті тұрғынның сөзі келтірілген. Оның орналасқан жері: Джонстың пікірінше, Порт-Фейридің капитаны Джон Мейсон алғаш рет кеменің кедр немесе магонь сияқты қара ағаштан жасалған деп сипаттаған. Бұл туралы ол 1876 жылғы 1 сәуірде Мельбурн Аргусына жазған хатында айтқан. Мейсон 1890 жылғы 1 қарашада The Australasian газетінде өз есебін түсіндіріп, кеменің қайдан шыққандығы туралы белгісіздік білдірді және ол оның магоньнан жасалған деп ойламайтынын айтты, алайда осы уақытқа дейін "Магонь кемесі" деген атау журналист Джон Стэнли Джеймстің (сонымен қатар "Вагабонд" деп те аталады) еңбегінің арқасында апат үшін танымал атауға айналды.

While there is no conclusive evidence such a wreck exists today, nineteenth century accounts of the relic persist both in popular folklore and in publications of varying academic rigour. In the 1980s and 1990s, writers Jack Loney and Ian McKiggan documented the accounts of a number of purported nineteenth century eyewitnesses to the wreck. While these were of varying degrees of detail, they indicate a strong local tradition about the wreck in the area. Commenting on the surge of interest in the wreck that appeared at the end of the nineteenth century, Loney observed that research on the wreck was often based around "loosely written words, sometimes presented from hearsay, sometimes from people who could barely read or write, and in most cases from some recalling memories forty or fifty years old." In 2005, Murray Johns also documented the nineteenth century eyewitnesses to the wreck, but found they fell into three distinct groups – those who placed the wreck in the sea, a second group who said it was on the beach, a third group who identified it as high up in the sand dunes. This has led Johns to conclude the accounts were describing three separate wrecks. The earliest documented account of a wreck in the area was carried by a Portland newspaper article of 1847 which described "a wreck, about two miles on the Belfast side of Warrnambool of a three hundred ton vessel thrown completely into the [sand] hummocks". The article went on to connect the wreck to the 1841 discovery of a number of articles of French manufacture found strewed along the beach. In 1981, writer Ian McKiggan also found further evidence of an 1841 French shipwreck in the area in the journal of Government Surveyor C. J. Tyers. Tyers wrote that the wreckage (including a keg containing a boat compass by maker Devot of Havre) indicated an unknown French whaler had been lost in the area. Researcher Jenny Williams Fawcett describes the "1836 Hopkins River Incident" as a foundation myth of the Mahogany Ship story. According to Jenny Fawcett, Dunderdale was merely repeating an account provided by David Fermaner, who also had not seen the wreck. As Fawcett notes, Captain Mills never wrote of a buried wreck himself, although he was central to various tellings of the story. Fawcett also dismisses the widely cited accounts of local whaler Hugh Donnelly, who claimed to have been a part of the 1836 incident. Fawcett's research indicates Donnelly did not actually arrive in the area until 1843. A letter to the editor of The Argus in April, 1890, quotes 'a sight bearing' of the wreck taken by Captain Mills, and supplied to the writer by 'Mr. J. A. Lynar, of Queen street, Melbourne'. It reads:

Another letter, from 1910, quoted a resident who rented a farm in the area in 1853 when the ship was said to be still readily visible and he could 'ride into its interior'. His location was:

In the opinion of Johns, Captain John Mason of Port Fairy was the first to describe the ship as being constructed of a dark timber which had the appearance of cedar or mahogany, in a letter to the Melbourne Argus on 1 April 1876. Mason clarified his account in The Australasian on 1 November 1890, expressing uncertainty about the provenance of the ship and stating that he did not think it was made of mahogany, however, by this time the title Mahogany Ship had already become the popular name for the wreck, thanks to the work of journalist John Stanley James (also known as "The Vagabond").

Ауа-райының қирағанын іздеу

1890 жылдардың басында Уорнэмбол мұражайының кураторы Джозеф Арчибальд оқиғалар туралы мәліметтерді жинауға және апатқа жергілікті халықтың қызығушылығын арттыруға тырысты. 2000 жылы құм төбелерде екі метрлік еуропалық ақ еменнен жасалған бөлік табылды. Бірақ оның пішіні мен күйі, оның "Фоллс оф Хэлладейл" желкенді кемесімен тасымалданған ақ еменнен жасалған жүктің бір бөлігі болғанын көрсетеді, бұл кеме 20 ғасырдың басында Питерборо қаласының жанында құлаған.

Магоганий кемесі туралы теориялар

XIX ғасырдың соңында жазылған көптеген есептерде "Махагони кемесі" испан кемесі деп сипатталған. Жергілікті жазушы және антиквар Джек Лонидің айтуынша, испандық байланысты қолдайтын бірнеше теориялар ұсынылған. Бір теория бойынша, кеме 1595 жылы Перуден шыққан "Санта Изабел" галеоны болған. Екінші теория бойынша, апатқа ұшыраған кеме бұрынғы испандық "Санта-Анна" кемесі болған. Бұл анық қате, өйткені "Санта-Анна" 1811 жылы Тимор бұғазында құлаған. Бүгінде кең таралған теория бойынша, бұл кеме 1522 жылы апатқа ұшыраған португалдықтардың жоғалған кемесі. Кеннет Макинтайр бұл теорияны 1977 жылы португалдықтардың Австралияны ашқандығы туралы теориясының бір бөлігі ретінде ұсынды. Макинтайрдың сөзіне қарағанда, "Махагони кемесі" 1522 жылы Алтын аралдарды іздеу үшін Дәмдеуіш аралдарынан шыққан Кристовао де Мендоса басқаруымен құпия экспедицияның бір бөлігі болған. МакИнтайр құпия сақтаудың маңызды екенін айтты, себебі теңізшілер Тордесильяс шартына сәйкес испандық деп саналатын суларға енген. Ол Австралияның солтүстік жағалауын ашқаннан кейін, олар оны зерттеп, шығыс жағалауымен және Хоу мысығының айналасымен жүрген, содан кейін Воррнамболдағы каравельдердің бірі апатқа ұшыраған. Қалған кемелер кері оралып, Дәмдеуіш аралдарына, содан кейін Португалияға қайтқан. Мұндай сапардың карталары мен құжаттары Испанияға қарсылық тудырмау және оның немесе басқа елдердің назарынан табылған жерлерді жасыру үшін Португалияда құпия сақталған. МакИнтайр француздық Дипп мектебінің карталарында кездесетін Жаве-ла-Грандеге сілтемелерден басқа, түпнұсқа құжаттардың барлығы жоғалып кеткен немесе жойылған деп болжайды. Лоренс Фицджеральд 1984 жылы жарық көрген "Java La Grande" кітабында "Махагони кемесін" португалдық сапармен байланыстыратын МакИнтайрдың теориясын қолдады. Алайда, Питер Трикетттің 2007 жылы жарық көрген "Айғырдан тыс" кітабында МакИнтайрдың "Махагони кемесін" каравель ретінде түсіндіруіне сын айтылып, апат табылғанға дейін "барлық теориялар белгілі бір дәрежеде болжамдық болып қала береді" делінген. Боб Никсон (2001) және Мюррей Джонс (2005) екеуі де МакИнтайрдың "Махагони кемесі" туралы айтқандарына сын айтып, оның апатты каравель ретінде анықтауы және дәлелдерді таңдап, көшіруі арқылы оқиғаға шатақтық енгізгенін атап көрсетті. Ол сондай-ақ жергілікті аборигендердің "сары адамдар" бір кезде апаттан шыққан деген дәстүрі бар екенін айтты. Қытайлық тегі туралы пікірлер академиялық ортада қолдау таппады. Көптеген танымал тарихшылар бұл идеяны ең болмағанда қиял деп есептейді. 2005 жылы "The Age" газеті Канберралық математик Фрэнк Конингхэмнің 1980-ші жылдары британдық парламенттік құжаттар жинағында британдық биліктің "Португалия королінің Австралия жерін талап етуіне жол бермеу үшін апатты бөлшектегенін" көрсететін құжатты көргенін хабарлады. Алайда, Сидней археологы Денис Гояк та бұл талапты зерттеп, британдық парламенттік құжаттарды іздеді. Ол мұндай құжатты таба алмады және оның хабарланғандай бар екендігіне күмән келтіреді. Мюррей Джонстың теориясы бойынша, "Махагони кемесі" - аяқталмаған кеме, оны, мүмкін, Тасманиядан қашқан сотталғандар салған. Ол олардың 1813 жылы жақын маңдағы апатқа ұшыраған немесе жағаға тірелген "Юнити" шхунасымен келген болуы мүмкін деп санайды. Оның пікірінше, бұл теория аймақтағы әртүрлі жерлердегі бірнеше белгісіз апаттар туралы он тоғызыншы ғасырдағы қайта-қайта айтылған сілтемелерді түсіндіреді. Бұл сондай-ақ Жаңа Оңтүстік Уэльстің солтүстігінен табылған ағаш (онда "Юнити" салынған) және он тоғызыншы ғасырдағы "Махагони кемесінің" қарапайым құрылыс екендігі туралы сипаттамаларды түсіндіреді. Бұл романға сілтеме апаттың таралған бейнесін насихаттауға қаншалықты көмектескені белгісіз. Мюррей Джонс бұл жазбада Портленд шығанағындағы "Салли Энн" кемесінің жақсы құжатталған апатына сілтеме жасалғанын айтады. Ол сондай-ақ Томас Кларктың 1860 жылғы "Махагони кемесі" картинасында "Салли Энн" бейнеленгенін, картинаның атауы кейінірек қабылданғандығын айтады. Джеймс Брэдлидің 1997 жылы жарық көрген "Wrack" романы "Махагони кемесінен" шабыттанған апатты кісі өлтіру құпиясының фоны ретінде пайдаланады.

In many of the accounts written in the late 19th century, the Mahogany Ship was described as Spanish. According to local writer and antiquarian Jack Loney, several theories supporting the Spanish connection were advanced. One theory was that the ship was the galleon "Santa Ysabel", which had sailed from Peru in 1595. A second theory was that the wreck was the ex Spanish ship Santa Anna. This is clearly incorrect as Santa Anna wrecked in 1811 in the Straits of Timor. Today, a popular theory suggests that the vessel is a missing ship of voyage of Portuguese exploration, wrecked in 1522. Kenneth McIntyre advanced this theory in 1977, as part of his theory of Portuguese discovery of Australia. According to McIntyre the Mahogany Ship was part of a secret expedition, under Cristóvão de Mendonça, that set out from the Spice Islands in 1522 to look for the Isles of Gold. McIntyre argued secrecy would have been essential because the mariners were entering waters deemed Spanish under the Treaty of Tordesillas. He suggested that, after discovering the north coast of Australia, they followed and chartered it and continued down the east coast and around Cape Howe, before one of the caravels was wrecked at Warrnambool. The other ships turned back and returned to the Spice Islands and then Portugal. Maps and documents of such a voyage were kept locked away in Portugal so as to avoid antagonising Spain and to keep the discoveries from her or other nations. McIntyre suggested that all of the original documents have since been lost or destroyed, except for references to Jave la Grande, which appear on the French Dieppe school of maps. Lawrence Fitzgerald also supported McIntyre's theory connecting the Mahogany ship to a Portuguese voyage in his 1984 book, Java La Grande. However, Peter Trickett's 2007 book on the theory of Portuguese discovery of Australia, Beyond Capricorn, found fault with McIntyre's interpretation of the Mahogany ship as a caravel, and noted that until the wreck is found, "all theories must remain to some degree speculative." Bob Nixon (2001) and Murray Johns (2005) have both criticised McIntyre's account for adding confusion to the story of the Mahogany ship through his identification of the wreck as a caravel and his selection and transcription of evidence. He also cited claims that local Aborigines had a tradition that "yellow men" had at one time come from the wreck. The claims of Chinese origin have not been well received in academic circles. Many notable historians have dismissed the notion as fanciful at best. In 2005, The Age newspaper reported Canberra mathematician Frank Coningham's claim that in the 1980s he had seen a document in a collection of British Parliamentary Papers showing British authorities "dismantled the wreck to prevent an Australian land claim by the King of Portugal." However, Sydney archaeologist Denis Gojak has also investigated the claim and searched British Parliamentary papers. He has been unable to find such a document and doubts its existence as reported. Murray Johns' theory is that the Mahogany Ship was an incomplete vessel probably built by escaped Tasmanian convicts. He argues they may have arrived on the schooner Unity in 1813, which was wrecked or beached nearby. In his view, this theory explains the repeated nineteenth century references to several unidentified wrecks in different locations in the area. It also accounts for the finds of wood from northern New South Wales (where the Unity had been built), and the nineteenth century descriptions of the Mahogany Ship as crude construction. To what extent the reference in this novel helped to promote the popular image of the wreck is uncertain. Murray Johns believes the footnote is a reference to the well documented wreck of the cedar built Schooner Sally Ann in Portland Bay. He also argues Thomas Clark's 1860 "Mahogany Ship" painting shows the Sally Ann, the painting's title being adopted later. Wrack, (1997), the first novel by Australian writer James Bradley, uses a wreck inspired by the Mahogany Ship as background to a murder mystery.

Соңғы оқиғалар

1992 жылы Виктория штатының үкіметі сол кемені табатын болса, 250 000 австралиялық доллары сыйлық ретінде ұсынды, бірақ 1993 жылы ақша берілмей, ұсыныстан бас тартты. 1999 жылдың шілдесінде кеме апатын іздеуші Дес Уильямс кеме көрінген деген аймақтағы құмды төбелердің астынан көмілген ағаш сынықтарын тапты. Олардың ақ емен екені анықталды, ол Америка Құрама Штаттары мен Еуропада «кеме жасауға жиі қолданылатын ағаш» саналды және Солтүстік жарты шардан келсе де, бұл басқа кеме апатынан болуы мүмкін. 1999 жылдың соңында және 2004 жылы 10 метрге дейін тереңдікке жететін ауыр бұрғылау машиналарын пайдалана отырып, сол аймақта қайтадан кең ауқымды іздеу жұмыстары жүргізілді. 2011 жылы Роб Симпсон кемені табу үшін ескі жазбаларды, әсіресе Александр Роллоның 19 ғасырдағы іздеу экспедициясы туралы мәліметтерді пайдаланды. Ол Google Earth қолданып, әуе археологиясы әдістерін қолданып, «координаттар мен кеменің шамалы көрінетін контуры арасында анық сәйкестік бар сияқты» деген қорытындыға келді. Бүгінде келушілер жиі «Махагони кемесі» жолымен жүреді, ол Варранмбул мен Порт-Фейри арасындағы жағалау бойынан өтеді және Махагони кемесі болуы мүмкін деген жерлерден өтеді. Қазіргі зерттеушілерді ең қызықтыратын аймақ – Горман жолынан (бұрынғы Лейн) шығысқа қарай және Деннингтонға жақын Леви нүктесінен батысқа қарай орналасқан Армстронг шығанағы. 2011 жылы Порт-Фейриде Махагони кемесінен шабыттанған «Notorious» атты каравельдің көшірмесі іске қосылды.