Кіріспе

1884 жылы жазылған Жорис Карл Хьюсманстың кітабы, британдық Babyshambles тобының әніне ұқсас ("À rebours" – [а ʁ(ə). buʁ]; "Табиғатқа қарсы" немесе "Дәнге қарсы" деп аударылады) – француз жазушысы Жорис Карл Хьюсманстың 1884 жылғы романы. Романның басты кейіпкері – эксцентрикалық, усақ-түйекке көңіл жеткізетін, денсаулығы нашар эстет Жан де Эссенте. Аристократиялық әулеттің соңғы өкілі Де Эссенте 19 ғасырғы буржуазиялық қоғамды жек көріп, өзі құрған идеалды көркемдік әлемге бойұруға тырысады. Романның мазмұны негізінен невротикалық Де Эссентетің эстетикалық талғамдары, әдебиет, сурет және дін туралы ой-толғамдары, сонымен қатар жоғары сезімталдықпен қабылданатын сенсорлық тәжірибелердің тізімінен тұрады. "À rebours" романы символистік эстетикамен байланысты көптеген тақырыптарды қамтиды. Осы арқылы ол натурализмнен айырылып, "Декаденттік" әдебиеттің ең көрнекті үлгісіне айналды, Оскар Уайльдтың "Дориан Грейдің портреті" (1890) сияқты туындыларға ықпал етті. Романның 1903 жылғы басылымының алғы сөзінде Хьюсманс бір адамды бейнелеу туралы идеясы болғанын жазды: "оның қиялына бойдақтап, әсем қиялдардың иллюзияларында тығылатын, өз ғасырынан алыстап, жалғыз өмір сүретін, өткен шақтардың жағымды естеліктері мен қарапайым ортасында өмір сүретін адам. Әр тарау белгілі бір саланың мәніне, әртүрлі өнердің жетілуіне айналды; ол әшекейлер, хош иістер, діни және дүниелік әдебиет, дінсіз музыка мен қарапайым ән мәніне конденсирленді".

Өмірбаян

À rebours Хьюсманның мансабындағы шешімді кезең болды. Оның алғашқы туындылары табиғаттанушылық стильде жазылған, Париждегі жұмысшы және төменгі орта тап өмірінің ауыр еңбегі мен кедейлігін шынайы бейнелеген. Алайда, 1880-ші жылдардың басында Хьюсманс бұл көркем әдебиетке қатысты көзқарасты соқпаққа тірелген жол деп санады. Ол 1903 жылғы «À rebours» қайта басылымының алғы сөзінде былай деп жазды: «Бұл натурализмнің өркендеу кезеңі еді, бірақ бұл мектеп нақты сипатталған ортада шынайы кейіпкерлерді беру арқылы баға жетпес қызмет көрсетуі керек еді, бірақ ол ескі тақырыптарды қайталап, дамымай қалды. Ол қағидадан ешқандай ерекшелікке жол бермей, тек жалпы өмірді бейнелеумен шектелді және өмірге адал болу сылтауымен адамзаттың орташа деңгейіне жақын кейіпкерлер жасауға тырысты». Хьюсманс натуралистік стильдің кейбір ерекшеліктерін, мысалы, егжей-тегжейлі нақты деректерді пайдалануды сақтап қалды, бірақ оларды ерекше тұлғаның портретіне – басты кейіпкер Жан де Эссентеге қатысты қолданды. 1882 жылдың қараша айында Хьюсманс натуралистік мектептің жетекшісі Эмиль Золаға өзінің жазу стилін өзгерткенін және «жабайы және күңгірт қиялға» бет бұрғанын айтты. Алғашында «Seul» (Жалғыз) деп аталған бұл «қиял» «À rebours» болып айналды. Des Esseintes кейіпкері Хьюсманның өзіне де едәуір ұқсас, олардың талғамдары көп жағынан бірдей, бірақ Хьюсман өзінің шағын мемлекеттік қызметкерлік жалақысымен жоғары сыныптың батыры сияқты оларды толыққанды қанағаттандыра алмады. Жазушылар мен дэндилер Шарль Бодлер мен Жюль Барби д’Орвильдің де ықпалы болды, бірақ ең маңызды үлгі атақты аристократ-эстет Роберт де Монтескю болды, ол Марсель Прусттың «Уақыттың жоғалған іздері» романындағы Барон де Шарлюстің прототипі болды. Монтескюдің жиһаздары Де Эссенте үйіндегілерге өте ұқсас: 1883 жылы Монтескю Стефан Маллармеге [өзінің үйіне] қабылдады. Ақын үйге кешкі уақытта келді, жарық көзі – бірнеше шашыраған шамдар ғана еді, бірақ шамның жыпылықтығында Малларме есік қоңырауының ішінде ғибадатхана қоңырауы бар екенін, бір бөлме монастырь кешігіне, ал екіншісі яхта кабинасына ұқсас екенін байқады, үшінші бөлмеде Луи XV үлгісіндегі мінбар, үш-төрт собор орындары және алтарь қоршауының бөлігі орналасқан. Оған сондай-ақ, қар ақ аю терісіне көркем етіп қойылған шана, сәйкес түсті мұқабалары бар сирек кітаптар кітапханасы және алтын бояумен жабылған бақытсыз тасбақаның қалдықтары көрсетілді. Монтескюдің көп жылдардан кейін жазған естеліктерінде, осы ғажайыптарды көру Маллармені таң қалдырып, сөзсіз қалдырды. «Ол үнсіз қуанышпен кетіп қалды, – деп жазды Монтескю. – Сондықтан ол Әли Баба үңгірінде өткізген аз уақытында көргендерін Хьюсманға ең құрметті, жанашырлықпен және шын жүректен жақсы ниетпен жеткізгеніне күмәнім жоқ».

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Эпиграф – Ян ван Руйсброктың («Таңғажайып Руйсброк») 14 ғасырдағы фламанд мистигінен алынған цитата: Мен уақыт шегінен тыс қуанамын, тіпті әлем менің қуанышымнан қозғалып, оның түсініксіздігінде мен не айтқанымды түсінбесе де. Жан де Эссенте – бір кездегі қуатты және мақтан тұтқан ақсүйектер әулетінің соңғы өкілі. Ол Парижде өте төмендеген өмір сүрді, бұл оны адам қоғамына деген жиреншікке толы қалдырды. Де Эссенте кітапханасында жаңа ғана пайда болған Символист қозғалысының авторлары – Пол Верлен, Тристан Корбьер және Стефан Малларме, сондай-ақ ортодоксты емес католик жазушылары Огюст Вилье де Л’Иль-Адам мен Барби д’Оревиллидің декаденттік туындылары бар. Католик әдебиеті ішінде Де Эссенте Эрнест Хеллоның еңбектеріне қызығушылық танытады. Ақырында, оның түнгі уақыттағы әдеттері мен ерекше диетасы денсаулығына зиян келтіріп, оны Парижге қайта оралуға немесе өмірінен айырылуға мәжбүр етеді. Кітаптың соңғы жолдарында ол адам қоғамына оралуын дінге сенбеуші адамның дінді қабылдауға тырысуымен салыстырады.

Қабылдау және ықпал

Гюйсманс романының көпшілік пен сыншылар арасында сәтсіздікке ұшырайтынын болжады: «Бұл жылдың ең үлкен фиаскосы болады, бірақ мен мүлдем қамқор емеспін! Бұл бұрын-соңды ешкім жасаған емес нәрсе, мен айтқым келген нәрсені айтқан болармын». Алайда, 1884 жылғы мамыр айында жарық көрген бұл кітап үлкен резонанс тудырды. Көптеген сыншылар наразылық білдірсе де, ол эстетикалық көзқарастағы жас буын мен жазушыларға ұнады. Ричард Эллман Оскар Уайльдтың өмірбаянында кітаптың әсерін былай сипаттайды: Уистлер келесі күні Хьюсмансты «тамаша» кітабы үшін құттықтауға асықты. Сол кезде Уайльдпен жақын қарым-қатынаста болған Бурже оны жоғары бағалады; Пол Валери оны өзінің «Киелі кітабы және жатын бөлмесіндегі кітабы» деп атады, ал Уайльд үшін де осылай болды. Ол «Morning News» газетіне: «Хьюсманстың соңғы кітабы – мен көрген ең жақсы кітаптардың бірі» деді. Кітап декаденцияның нұсқаулығы ретінде кеңінен танылды. Уайльд әлеуметтік нормалармен бетпе-бет келгенде, тіпті атауымен де оларға қарсы тұрған кітапқа тап болды. Көптеген адамдар «À rebours» романының Оскар Уайльдтың «Дориан Грейдің портреті» романындағы Дориан Грейдің құлдырауына себеп болған «улы француз романы» екеніне сенеді. Эльманн Гюйсманс романының «Дориан Грей» романына шабыттандырғаны туралы мәселеге қатысты былай жазады: Уайльд кітаптың атын атамайды, бірақ сотта ол бұл кітаптың Гюйсманстың «À rebours» романы болғанын немесе оған жақын екенін мойындады. Ол бір корреспондентке «À rebours» романы бойынша «фантастикалық вариация» жасағанын және бір күні оны жазып қоятынын жазды. «Дориан Грей» романындағы нақты тарауларға жасалған сілтемелер қасақана дұрыс емес. Қазіргі таңда «À rebours» романы «гей әдебиетінің» қалыптасуындағы маңызды қадам деп есептеледі. «À rebours» романы 1895 жылы Оскар Уайльдтың сотында маңызды дәлел ретінде танылды. Прокурор оны «содомиттік» кітап деп атады. Бұл кітап Золаны қорқытты, ол оның натурализмге «ауыр соққы» бергенін ойлады. Зола, Гюйсманстың бұрынғы ұстазы, кітапты жылы қабылдамады. Гюйсманс бастапқыда кітап әлі де натуралистік стильде екенін және Де Эссентестің пікірлері мен талғамдары оның өздері емес екенін айтып, оны жайластыруға тырысты. Алайда, шілдеде кездескенде Зола Гюйсмансқа кітаптың «натурализмге ауыр соққы болғанын» айтты және оны «мектепті адастырғаны» және «осындай кітаппен [өзінің] қайығын өртеп жібергені» үшін айыптады, сондай-ақ «осы жанрда әдебиеттің ешқандай түрі мүмкін емес» екенін мәлімдеді. Ол баяу-баяу натуралистерден алыстағанда, Гюйсманс өзінің романында еңбегін мақтаған символист және католик жазушыларының арасында жаңа достар тапты. Стефан Малларме «Prose pour Des Esseintes» атты құрметті жауап хат жазды, ол 1885 жылғы 1 қаңтарда «La Revue indépendante» журналында жарияланды. Бұл өлең «Мальларме шығармаларының ең құпиясы» деп сипатталды. Өлеңнің алғашқы шумағы оның мәнін береді: Гипербола! Жадымнан жеңіспен тұрып, бүгін темір кітапқа оранған сиқырлы сөздерді өсіре алмайсың ба? (Дональд Дэвидің аудармасы) Католик жазушысы Леон Блой романды мақтап, Гюйсмансты «бұрынғы натуралист, бірақ қазір ең жоғары мистикаға қабілетті идеалист және [көкжегілдір немесе маскүнем] Золадан осыншалықты алыс, егер планетааралық кеңістіктер кенеттен олардың арасында жиналған болса» деп сипаттады. Өзінің шолуында Барби д’Оревильли Гюйсмансты Бодлермен салыстырып, былай деді: «Мен Бодлерге «Жұрттың гүлдерінен» кейін сізге тек пистолеттің тұмсығы мен Кресттің табаны арасында таңдау қалады. Бірақ «À rebours» романының авторы да осындай шешім қабылдай ма?» Оның болжамы ақыр соңында шындыққа айналды, өйткені Гюйсманс 1890 жылдары католиктік дінге кірді.