Кіріспе

Гертруда – Уильям Шекспирдің «Гамлет» пьесасында Гертруда – Гамлеттің анасы және Дания патшайымы. Оның Гамлетпен қарым-қатынасы қып-қызыл, себебі ол күйеуі өлтірілген соң, оның інісі Клавдийге үйленгеніне наразы. Гертруда күйеуінің жақындағы қазасынан кейін Клавдийге үйленуіне ешқандай өкініш білдірмейді, ал Гамлет Клавдийге қызғаныш сезімдерін көрсетуге бастайды. Гамлеттің сөзіне қарағанда, ол күйеуінің қайтысынан көп өтпей Клавдийге үйленген. Оның аты 12 ғасырдың соңында Дания патшайымы болған Бавариялық Гертрудадан шыққан болуы мүмкін.

Пьесадағы рөлі

Гертруда алғаш рет 1-ші актінің 2-ші сахнасында көрінеді, ол Гамлетке әкесінің қазасына байланысты көңіл көтеріп, Виттенбергтегі оқуға қайтпай, үйде қалуын өтінеді. Оның оған деген алалақаны екінші актіде де жалғасады, ол Розенкранц пен Гильденстернді Гамлеттің рухын көтеру үшін Клавдий патшаға қолдау көрсету арқылы жібереді. Сонымен қатар, Гамлеттің кенеттен ақылдан адасуын Офелияның бас тартуына (Полоний ойлағандай) емес, оның әкесі, Гамлет патшаның өліміне және Клавдийге шапшаң үйленуіне байланысты деп санайды: "Бұл себептің өзі деп күмәнданамын; әкесінің өлімі және біздің асығыс некеміз". Үшінші актіде ол Розенкранц пен Гильденстерннің оны қуантуға жасаған әрекеттері туралы есепті мұқият тыңдайды және патша мен Полонийдің Гамлетті Офелиямен сөйлескенде жасырын жерден бақылау жоспарын қолдайды, оның қатысуы оны емдеуге көмектеседі деп үміттенеді. Келесі актіде Гертруда Клавдийге Полонийдің өлтірілуі туралы хабарлайды, Гамлеттің шынымен де ақылдан адасқанын сенімді түрде айтады. Ол Офелияның ән салып, ақылсыздықпен әрекет ететінін көріп, шын ниетпен аянып, сүйіспеншілік көрсетеді. Офелияны жерлегенде, ол жас әйелдің өз ұлына үйленетініне үміттенгенін айтады: "Сен Гамлетімнің әйелі боласың деп армандаған едім". Гамлет пайда болып, Лаертпен күрескенде, оны тоқтатуды және оны ұстап тұруды сұрайды, ол қазір ақылдан адасқан болуы мүмкін, бірақ бұл жағдай тез жақсарады деп ойлайды. Пьесаның басында Гертруда күйеуімен ұлынан гөрі жақын болады; алайда, жасырын сахнадан кейін жағдай өзгеріп кетеді. Соңғы сахнада Гертруда Гамлеттің Лаертпен шайқас кезінде шаршағанын байқайды және оның маңдайынан терді сүртіп беруді ұсынады. Ол патшаның тілегіне қарсы, патшаның Гамлетке арнаған уытты тостағаннан ішіп, ауыр қиналып, айқайлап құлайды. Басқа кейіпкерлердің патшайымға деген көзқарасы көбінесе теріс. Гамлетке бұрынғы күйеуінің көрінісі пайда болғанда, ол оны "сырттай ізгі патшайым" деп сипаттайды, бірақ Гамлетке онымен бетпе-бет келмеуді және оның үкімін аспанға қалдыруды бұйырады. Алайда, оның тірі кездегі махаббаты адал болған, Гамлет әкесі "оның бетіне тым қатты тисе", табиғат күштерін тоқтатар еді деп айтады. Гамлет оны әйелдердің әлсіздігінің символы ретінде көреді (бұл Офелиямен қарым-қатынасына әсер етеді) және оның қаншалықты тез (бір айдан кем) қайтадан тұрмысқа шыққаны туралы ойларымен үнемі күйзеледі.

Түсіндірме

Пьеса барысында Гертруданың психологиялық жағдайын түсінуге көптеген әрекеттер жасалды. Ол өлімі алдында ешқандай күнәсін мойындамағандықтан, күйеуін өлтіруге қатыспағанын айтуға болады. Дегенмен, Гертруданың кінәлі екенін көрсететін басқа да факторлар бар. Анасына қайта-қайта жасалған қауіп-қорқытуларға жауап келмеген соң, Гамлет Гертруданың нағыз мінезін айна орнату арқылы анықтауға тырысады, сол кезде ол кісі өлтірушінің бейнесін көрсетеді: 1919 жылғы «Гамлет және оның проблемалары» атты мақаласында Т.С. Элиот Гамлеттің ішкі тартыстың басты себебі – Гертруданың күнәлі мінез-құлқы деп санайды. Ол: «Шекспирдің «Гамлет» пьесасы анасының кінәсі ұлына қалай әсер ететіні туралы» дейді. 1924 жылы әлеуметтік реформатор Лили Буффум Чейс Уайман «Данияның Гертрудасы: Түсіндірмелі роман» атты зерттеу жариялады, бұл Гертруданың өмірге және пьесадағы оқиғаларға деген жеке көзқарасын беруге жасалған алғашқы тытыру болды. Уайман «өзін-өзі құрбан ететін анаға сенушіліктің» XIX ғасырдағы культын ашық түрде сынап, оның еркек сыншылар мен Гертруда рөлін ойнаған актрисалардың пьесаны түсінуіне тигізген әсерін қатаң сынады. 1940 жылдары психоаналитик және Фрейдтің өмірбаяуын жазған Эрнест Джонс Фрейдтің идеяларын «Гамлет және Эдип» (1949) атты кітабында аяқталған эсселер сериясына дамытты. Джонстың психоаналитикалық тәсілінің ықпалымен бірнеше қойылымдарда Гамлет анасымен жеке бөлмеде кездесетін «жабық сахна» жыныстық контексте бейнеленді. Осы тұжырымдама бойынша, Гамлет анасының Клавдиймен «туысқандық» қарым-қатынасынан жиренеді, сонымен бірге оны өлтіруден қорқады, себебі бұл оның анасының жатын-бөлмесіне жол ашар еді. Кэролин Хейлбрунның 1957 жылғы «Гамлеттің анасы» атты мақаласы Гертруданы қорғап, мәтінде Гертруда Клавдийдің король Гамлетті улағанын білгендігіне ешқандай меңзеу жоқ деп дәлелдейді. Бұл талдау көптеген феминистік сыншылар тарапынан қолдау тапты. Хейлбрунның пікірінше, ерлер ғасырлар бойы Гертруданы дұрыс түсінбеді, олар пьесаның мәтініне емес, Гамлеттің оның туралы айтқан сөздеріне сенді. Осы көзқарас бойынша, Гертруданың сатқындық жасағанын көрсететін нақты дәлел жоқ: ол жай ғана күйеуінің өліміне бейімделіп, мемлекеттің мүддесі үшін әрекет етеді.

Өнер көрсетулер

Әйелдерге сахнада актриса ретінде көрінуге шамамен 1660 жылға дейін дерлік толық тыйым салынды, ал Елизавета және Якоб дәуірлерінде тек ұлдардан тұратын труппалар пайда болды. Шындығында, олар "Гамлетте" атақты айтылады, онда саяхаттап жүрген актерлер тобы "кішкентай көздер" (жетілмеген бүркіттер) труппасымен бәсекелестікке байланысты қаланы тастап кетеді. Айлин Герли Лоренс Оливьедің "Гамлетінде" Гертруда рөлін сомдады. Гленн Клоуз Франко Зефиреллидің "Гамлетінде" Мел Гибсонның Гамлетіне қарсы Гертруда рөлін ойнады. Джули Кристи Кеннет Брананың "Гамлетінде" Гертруда рөлінде пайда болды. Актерлік шеберлік бойынша классикалық біліміне қарамастан, бұл оның Шекспирге алғашқы қадамы болды. Майкл Алмериданың модернизацияланған "Гамлетінде" Этан Хоук Гамлетті киностудент ретінде ойнаса, Дайан Венера "Дания Корпорациясының" бұрынғы және қазіргі бас директорларының әйелі, Гертруда рөлін ойнайды. Блэр Браун 2000 жылғы телеверсияда Гамлет рөлінде ойнады. 2009 жылғы Дэвид Теннант ойнаған бейімделуде Гертруда рөлін Пенни Дауни сомдады. Райан Имхоффтың Чикагодағы "Гамлет жобасы" қойылымында Гертруда рөлін Анжела Моррис ойнады. Табу 2014 жылғы "Хайдер" фильмінде, "Гамлеттің" Боливудтық бейімделуінде Гертруда рөлін, оның аты – Газала болды. Хайнер Мюллердің "Гамлет машинасы" пьесасында Гертруда Гамлетті "туған әйел" деп атайды. Наоми Уоттс Клэр Маккартидің 2018 жылғы "Офелиясында" Гертруда рөлінде.

Әсерлер

Джон Апдайктың "Гертруда мен Клаудиус" романы пьесадағы оқиғаларға арналған шағын тарих ретінде қызмет етеді. Онда Гертруданың Гамлет патшаға үйленуінен бастап, Клавдиймен болған қарым-қатынасы мен оның қылмыстық салдарына дейін, пьесаның басталысына дейінгі кезең суреттеледі. Гертруда Говард Баркердің "Гертруда – Шырылдау" пьесасында да кейіпкер ретінде пайда болады, онда "Гамлет" пьесасының кейіпкерлері қолданылады. "Гамлет" Шекспирдің пьесаларын әйел жазушылардың өңдеуіне қатысты " салыстырмалы түрде шағын рөл" атқарды. Маргарет Атвудтың 1992 жылғы "Жақсы сүйектер" әңгімелер жинағындағы "Гертруда жауап береді" атты туындысында, басты кейіпкер ұлын Ескі Гамлеттің өлтірілуіне қатысты шындыққа баулиды: "Бұл Клавдий емес, жаным, мен едім!" "Гамлет" сюжеттік элементтерін қамтитын FX телеарнасының "Sons of Anarchy" сериалындағы Гемма Теллер Морроу кейіпкері патшайым Гертруданың ықпалында болады және оның көптеген қасиеттерін бөліседі.