Кіріспе
Балалар мен жасөспірімдердегі психикалық ауруларды зерттеу
Балалар психопатологиясы – балалар мен жасөспірімдердегі психикалық ауруларды ғылыми тұрғыдан зерттеу саласы. Оппозициялық қарсылық тәртіпсіздігі, назар жетіспеуімен және гипербелсенділікпен байланысты бұзылыс, сондай-ақ аутизм спектрі бұзылысы – балалық шақта көбінесе алғаш рет анықталатын психопатологияның мысалдары. Балалар мен жасөспірімдермен жұмыс істейтін психикалық денсаулық сақтау мамандары даму психологиясы, балалардың клиникалық психологиясы және отбасылық жүйелер саласындағы зерттеулермен танысады. Балалар мен ересектердің психикалық ауруларының тізімдерін Дүниежүзілік денсаулық ұйымы (ДДҰ) жариялаған «Халықаралық аурулар жіктемесі және денсаулыққа қатысты проблемалар» (ICD-10) мен Америкалық психиатриялық қауымдастығы (АПА) жариялаған «Психикалық бұзылыстардың диагностикалық және статистикалық нұсқаулығы» (DSM-5) басылымдарында кездестіруге болады. Бұған қоса, нәрестелік және ерте балалық шақтағы психикалық денсаулық және даму бұзылыстарының диагностикалық жіктемесі (DC:0–3R) бес жасқа дейінгі балалардың психикалық денсаулығы мен даму бұзылыстарын бағалауда қолданылады.
Себептер
Бала психопатологиясының этиологиясы әр жағдайда әртүрлі болатын көптеген түсіндірмелерге ие. Балалардағы көптеген психопатологиялық бұзылыстар генетикалық және физиологиялық механизмдерді қамтиды, бірақ физикалық негіздері жоқ көптеген жағдайлар да бар. Деректердің көптеген көздерінен ақпарат жинау өте қажет. Балалардың психопатологиясын диагностикалау қиындық тудырады. Оған даму және контекст, дәстүрлі көздерден өзге, әсер етеді. Ата-аналармен мектеп және басқа да мәселелер туралы әңгімелесу жеткіліксіз. Мұғалімдердің баяндамалары немесе маманның тікелей бақылауы маңызды. (Автор: Роберт Б. Блум, Ph.D.) Физикалық немесе биологиялық механизмдерге байланысты бұзылуларды балаларда диагностикалау оңайырақ және көбінесе балалық шақта ертерек анықталады. Психопатия спектрде болатындықтан, бұзылудың алғашқы көріністері айқайық болуы мүмкін. Кейбір балаларда екі-үш жасында елеусіз белгілер байқалуы мүмкін, ал басқаларында симптомдар өмірде кейінірек көрінуі мүмкін. Кейбір жағдайларда екі жасқа дейін де белгілер пайда болуы мүмкін. Дегенмен, кейбір бұзылулар, механизмдеріне қарамастан, ересек жасқа дейін анықталмайды. Сондай-ақ, бұзылулардың бір-бірімен бірге болатындығына сенуге негіз бар, яғни бір бұзылу болса, екіншісі де жиі кездеседі.
Стресс
Ата-ана мен бала арасындағы эмоционалдық стресс немесе жарақат баланың психопатологиясына себеп болуы мүмкін. Алғаш рет нәрестелерде көрінетін, ата-ана мен бала арасындағы стрестің түбіндегі айырылысқа қатысты алаңдаушылық, балаларда болашақ аурулардың негізін қалауы мүмкін. Ана мен баланың стресі арасында тікелей байланыс бар, бұл жасөспірім кезеңінде де ескеріледі. Анасы жоқ жағдайда, балаға күтім жасайтын кез келген адам "аналық" қарым-қатынас ретінде қарастырылуы мүмкін. Анығында, бала негізгі күтушімен байланыс орнатады және күтушінің кейбір мінез-құлқылық ерекшеліктерін көрсетуі мүмкін. Raposa және әріптестері (2011) жүктілік кезеңінен бастап бес жасқа дейінгі және он бес-жиырма жас аралығындағы балаларды зерттеуде бала мен ана арасындағы психопатологияның әсерін, сондай-ақ ананың стресі балаға ғана емес, баланың стресі анаға қалай әсер ететінін зерттеді. Дәстүрлі түрде, босанғаннан кейінгі депрессияға ұшыраған аналардың балаларында ертерек және кейінірек даму кезеңдерінде психикалық аурулардың пайда болуына себеп болуы мүмкін деп есептелді. Алайда, бұл байланыстың тек аналық депрессияның баланың психопатологиясына әсері ғана емес, сонымен қатар баланың психопатологиясы аналық депрессияға да әсер ететіні анықталды. Психопатологияға бейім балалар аналарымен қарым-қатынаста жоғары деңгейде стресс тудыруы мүмкін, ал психопатологиясы бар аналар балаларымен қарым-қатынаста жоғары деңгейде стресс тудыруы мүмкін. Баланың психопатологиясы ата-ананың стрессін тудырады, бұл баланың психопатологиясының ауырлығын арттыруы мүмкін. Бұл факторлар бірлесіп қарым-қатынасты күшейтеді, нәтижесінде ана мен балада депрессия, ЖҚСҚ (гиперактивтілік және назар жетіспеушілік синдромы), қарсылық мінез-құлқы, оқу қиындықтары және жалпы дамудың бұзылуы сияқты жағдайлардың деңгейі жоғарылайды. Осы зерттеудің мазмұны мен қорытындысы төменде келтірілген: ""Баламен байланысты стресті қарастырғанда, баланың бұрынғы психикалық денсаулық диагноздарының саны аналар үшін жедел стресс факторларының жоғары санын және ана мен бала арасындағы 15 жастағы қарым-қатынастағы созылмалы стресті болжады. 15 жастағы ана мен бала арасындағы стрестің жоғары деңгейі аналардың 20 жасқа толғанда депрессия деңгейінің жоғары болатынын болжады. Бұл шағын зерттеу болды, сондықтан, әсіресе үлкен қыз балалар, әке-шешелік қарым-қатынастар, әке-ананың балаға қатысты стрестік қарым-қатынастары және/немесе бала жетім қалған жағдайда немесе биологиялық ата-анасы тәрбиелемеген жағдайда күтушінің балаға қатысты стрестік қарым-қатынастарын зерттеу қажет. Осылайша, отбасылық және қоршаған ортаның патологиясының баланың дамуына тигізетін әсері туралы нақты қорытындыға келу үшін бала-ата стрестік модельді құруға болады.""
""In looking at child related stress, the number of past child mental health diagnoses significantly predicted a higher number of acute stressors for mothers as well as more chronic stress in the mother child relationship at age 15. These increased levels of maternal stress and mother child relationship stress at age 15 then predicted higher levels of maternal depression when the youth were 20 years old. This was a small study, and more research needs to be done especially with older female children, paternal relationships, maternal paternal child stress relationships, and/or caregiver child stress relationships if the child is orphaned or not being raised by the biological parent to reach a conclusive child parent stress model on the effects of familial and environmental pathology on the child's development.
Тендерлік
Баланың ата-аналық стрессі мен дамуы – бала психопатологиясының этиологиясының бір ғана гипотезасы. Басқа мамандар бала психопатологиясының дамуында балалық темперамент маңызды рөл атқарады деп санайды. Бала психопатологиясына бейімділік жоғары деңгейде болса, күш-жігерді бақылау деңгейі төмен, ал эмоционалдылық және невротизм деңгейі жоғары болады. Ата-ананың ажырасуы балалық депрессия мен басқа да психопатологиялық бұзылыстардың себебі болуы мүмкін. Бұл, әсіресе, ажырасу ұзаққа созылса және бір ата-ана екіншісін жамандаса, орын алады. Дегенмен, ажырасу психопатологиялық бұзылыстарға әкеледі деп айтуға болмайды, себебі темперамент, жарақат, өмірдегі басқа да жағымсыз оқиғалар (мысалы, өлім, үйді күрт көшіру, физикалық немесе сексуалдық зорлық-зомбылық), генетика, орта және тәрбие сияқты факторлар да бұзылыстың пайда болуымен байланысты. Зерттеулер балаға қатыгездікпен қарау психопатологияның түрлі формаларына қауіптің артуына себеп болатынын көрсетті, себебі ол қауіп-қатерге сезімталдықты арттырады, сыйақыға жауап беру қабілетін төмендетеді және эмоцияны тану мен түсінуде кемшіліктерге әкеледі. Психопаттар халықтың шамамен 30% -ында эмпатияның төмендеуі, тәуекелге ұмтылу және жоғары өзімдік сананың түрлі деңгейлерін байқауға болады. "Бала психопатологиясының этиологиясында темпераменттің рөлі" атты еңбекте Вази мен Дадд (2001) бала психопатологиясының этиологиясы үшін модель ұсынды: психопатологиялық бұзылыстардың дамуына келесі төрт фактор маңызды: 1) биологиялық факторлар: гормондар, генетика, нейротрансмиттерлер; 2) психологиялық факторлар: өзімдік сана, қиындықтарды жеңу дағдылары, танымдық мәселелер; 3) әлеуметтік факторлар: отбасы тәрбиесі, жағымсыз оқу тәжірибесі және стресс; 4) баланың темпераменті. Неврологиялық зерттеулер, психологиялық бағалаулар, отбасылық медициналық тарихты қарастыру және баланы күнделікті жағдайда бақылау арқылы дәрігер психопатологиялық бұзылыстың этиологиясын анықтауға көмектеседі, бұл балаға терапия, дәрі-дәрмектер, әлеуметтік дағдыларды оқыту және өмір салтын өзгерту арқылы симптомдардан арылуға көмектеседі. Балалардың ұйқы бұзылыстары, құрбылармен және ересектермен агрессия, түнгі қорқыныштар, жоғары деңгейдегі алаңдаушылық, антиәлеуметтік мінез-құлық, депрессия белгілері, жабық мінез, сезімталдық және балалық дамуға сәйкес келмейтін бүлікшіл мінез-құлық. Агрессия бес жасқа дейінгі балаларда көрінеді, ал ата-ана мен бала арасындағы ертедегі стресс және агрессия агрессияның көрінуімен байланысты. Балалардың агрессиясы құрбылармен қарым-қатынаста қиындықтарға, бейімделуде және қиындықтарды жеңуде қиындықтарға әкеледі. Жағдайды дұрыс шеше алмайтын және эмоцияларын білдіре алмайтын балалар жасөспірімдік және ересек жасқа психопатологиялық бұзылыстарға, зорлық-зомбылыққа және антиәлеуметтік мінез-құлыққа бейім болады. Мұндай балаларда көрінетін агрессия және қиындықтармен күресу қабілетінің төмендігі эмоционалдық тұрақсыздық пен психопатологиялық бұзылыстардың пайда болуына себеп болады.
Корпус каллозумның агенезі және этиологиясы
Корпус каллозумның (ACC) агенезі балалардағы әлеуметтік және мінез-құлық проблемаларының жиілігін анықтау үшін қолданылады, оның таралу деңгейі шамамен 2-3% құрайды. Агенез мидағы кемістік ретінде сипатталады, онда корпус каллозумды құрайтын 200 миллион аксон толығымен жоқ немесе ішінара жоғалған. Көп жағдайда алдыңғы комиссура сақталады, бұл бір ми жартышарынан екіншісіне ақпарат беруге мүмкіндік береді. Балалардың интеллект деңгейі қалыпты. Екі-бес жас аралығындағы кішкентай балаларда корпус каллозумның агенезі ұйқыда проблемалар тудырады. Ұйқы балалардың дамуы үшін маңызды, ал ұйқының жетіспеуі психопатологиялық бұзылыстардың пайда болуына жағдай жасайды. Алты-он бір жас аралығындағы балаларда Агенез әлеуметтік функция, ойлау, назар және соматикалық шағымдармен байланысты проблемалардың көрінісін көрсетті. Аутизммен ауыратын балалармен салыстырғанда, Агенезі бар балалар алаңдаушылық, депрессия, назар, бұрмаланған ойлар және әлеуметтік функция сияқты көптеген көрсеткіштер бойынша аз кемістіктерді көрсетті. Дегенмен, Агенезі бар балалардың шағын бөлігі әлеуметтік байланыс және қарым-қатынас саласында аутизм диагнозына алып келуі мүмкін белгілерді көрсетті, бірақ олар аутизмнің қайталама және шектеулі мінез-құлқындағы бірдей белгілерін көрсетпейді. Агенезден туындаған қиындықтар балалардың психопатологиялық бұзылыстарының этиологиясына, мысалы, депрессия немесе АДГҚ (ADHD) әкелуі мүмкін, сондай-ақ болашақта жасөспірім шағында психологиялық бұзылыстарға алып келуі мүмкін аутизмге ұқсас көптеген бұзылыстарды тудыруы мүмкін. Балалар психопатологиясының этиологиясы көп факторлы жол. Диагноз қойғанға дейін көптеген факторларды ескеру қажет. Баланың генетикасы, ортасы, темпераменті, анамнезі, отбасылық анамнезі, симптомдардың таралуы және нейроанатомиялық құрылымдар – психопатологиялық бұзылысқа ұшыраған баланы диагностикалау кезінде қарастырылуы тиіс факторлар. Бұрыс емдеу баланың басқаша пайда бола алмайтын басқа бұзылыстардың пайда болуына әкелуі мүмкін. Психопатологиялық бұзылыстардың жүздеген себептері бар, олардың әрқайсысы бала дамуының әртүрлі кезеңдерінде және сатыларында көрініс береді және травма мен стресс нәтижесінде пайда болуы мүмкін. Кейбір бұзылыстар балада бастапқыда бұзылысты тудырған стресс, депрессия немесе жарақат қайта пайда болуы мүмкін.
Емдеу
АҚШ-та екі жастан сегіз жасқа дейінгі балалардың шамамен алтыдан бірінде психопатологиялық ауру бар деп есептеледі. Осы жастағы ұл балаларында қыз балаларына қарағанда ауру диагнозы қою ықтималдығы жоғары. Тоғыз жастан он жеті жасқа дейінгі балалардың кем дегенде бес баланың біреуінде диагноз қойылған ауру бар, бірақ олардың үштен бірі ғана ауруларына ем алады. Балалардағы алаңдаушылық және депрессиялық бұзылыстар, байқалатын болсын, байқалмасын, ересек жастағы ұқсас эпизодтардың белгісі болып табылады. Әдетте, балалық шақта бастан өткергенге ұқсас үлкен стресс ересек жаста алаңдаушылықты немесе депрессияны тудырады. Көп мақсаттылық – екі баланың бірдей стрестік оқиғаға өте әртүрлі реакция жасай алатынын және әртүрлі проблемалық мінез-құлық түрлерін көрсете алатынын білдіретін идея. Психопатологиялық бұзылыстар өте жағдайға байланысты, сондықтан балаға психопатологиялық симптомдарды жеңілдету үшін ең жақсы емдеу түрін таңдау үшін баланың, генетиканың, қоршаған ортаның, стресс факторының және басқа да көптеген факторларды ескеру қажет. Көптеген балалық психопатологиялық бұзылулар педиатр немесе психиатр тағайындаған бақылаудағы дәрілермен емделеді. Мектепке психологтар мен дәрігерлер келіп, баланы мұқият тексергеннен кейін, оған дәрі-дәрмек тағайындалады. Пациентке ең қолайлысын табу үшін бірнеше дәрілік препараттарды сынақтан өткізу қажет болуы мүмкін, өйткені олардың көпшілігі ауыздың құрғауы немесе өзін-өзі өлтіру туралы ойлар сияқты ыңғайсыз және жағымсыз жанама әсерлерге әкелуі мүмкін. Дәрігердің таңдауына көптеген дәрілер жатады: психостимуляторлар, бета-блокаторлар, антипсихотикалық препараттар, литий, альфа-2 агонисттері, дәстүрлі антипсихотиктер, ССРИ және құрылымды көңіл-күйді тұрақтандырғыштар. Дегенмен, оны емдеу үшін қолданылатын дәрілерді, әсіресе колледж жасындағы студенттер арасында, жиі қолдану байқалады. Риталин, амфетамин сияқты психостимуляторлар, амфетаминмен байланысты стимуляторлар (мысалы, Аддералл) және Веллбутрин сияқты антидепрессанттар АДҚС-ны емдеуде сәтті қолданылды. Көптеген емдеу опциялары психотерапия немесе әлеуметтік дағдыларды үйрету сияқты мінез-құлықпен емдеумен үйлесімді. Литий биполярлық бұзылысты емдеуде өте тиімді, өйткені ол маниялық және депрессиялық күйде де әсер етеді, ал созылмалы емдеу кезінде қайталанудың алдын алуға көмектеседі. Сонымен қатар, литиймен емдеу барлық жұртшылықтың, оның ішінде ауыз суында литий тұздарының деңгейі жоғары жалпы халықтың өзін-өзі өлтіруін едәуір азайтады. Литий – өзін-өзі өлтіруді азайтуға әсер ететін жалғыз препарат, сонымен қатар бұл емдеу әсері басқа себептердің шешілуіне тәуелсіз, сондықтан ол әлі де байқалады, мысалы, ауыр депрессияға шалдыққан науқастарда. Бұл әсерлер суицидке байланысты, әсіресе жоғары тәуекелге ұшыраған BPD пациенттерде байқалады; литиймен емделуді сәтті орындаған BPD пациенттерде суицидтер саны литиймен емделмегендерге қарағанда көп болады, және бұл BPD пациенттер литийді нұсқау бойынша қабылдағанда жалғасады. Сонымен қатар, литий агрессивті және/немесе антиәлеуметтік мінез-құлықты азайтуға тиімді; өзін-өзі өлтірудегідей, бұл әсер жалпы және барлық жұқпалы ауруларға ұшыраған халықтарда кездеседі, бірақ әсері АДҚС сияқты ауруларға бейімделген науқастарда үлкен. Нәтижесінде литий сонымен бірге АДС-пен ауыратын (БДС-пен бірге жиі кездесетін) БДС-пен ауыратын пациенттерде антиәлеуметтік мінез-құлықты емдеуде өте тиімді болып көрінеді. Алайда, бұл емнің әсері BPD ауруларының бастапқы емдеуінің жеткіліксіздігіне байланысты болуы мүмкін екендігіне күмән келтіріледі. Психостимулятор дәрілер, мысалы метилфенидат және амфетаминнің қоспасы, АДҚС үшін жалғыз алтын стандартты емдеу әдісі болып табылады, олар АДҚС-мен ауыратын пациенттердің көпшілігі үшін қауіпсіз және өте тиімді; алайда, өкінішке орай, психостимуляторларды пайдалану (немесе теріс пайдалану) – бұл BPD пациенттерінде (гипо)маниялық эпизодтардың пайда болуының белгілі бір тәуекел факторы. (Шын мәнінде, тіпті BPD жоқ адамдарда да бұл дәрілер манияға ұқсас күйлерді туғыза алады, тіпті оларды басқаша сезінбейтіндерде де, бірақ мұндай жағдайлар АДҚС-ны емдеуге арналған терапиялық дозаларда өте сирек кездеседі.) Нәтижесінде, дәрігерлер бұл дәрілерді BPD ауруларына жазып беруге асықпайды, ал оларды жазып берген жағдайда, олар пациенттің дозасын жоғарылата беруге асықпауы мүмкін, өйткені олар әдеттегідей, (гипо)манияны тудырмау қаупіне қарсы. Сонымен, АДҚС-мен байланысты антиәлеуметтік мінез-құлықтар, пациент АДҚС емдеуін алып тұрған кезде де жалғасатын және литиймен келесі емдеумен шешілетін, жай ғана АДҚС симптомдарының жеткіліксіз бақылануын көрсетеді, және литийдің БДС-пен бірге АДҚС-ға шалдыққан пациенттердегі "емдеуге жатпайтын" антиәлеуметтік мінез-құлықты емдеуде ерекше тиімділігі емес. Қалай болғанда да, литийдің АДҚС-ны емдеудегі тиімділігіне ешқандай дәлел жоқ; оның жалғыз байқалған пайдасы – агрессивті/антиәлеуметтік мінез-құлықты азайту, ол литий қабылдаған кез келген адамда байқалады және АДҚС-қа тән емес, және осы симптомдарды жай ғана АДҚС-қа арналған алтын стандартты емдеудің жеткілікті деңгейде тағайындалуын қамтамасыз ету арқылы жақсырақ бақылауға болады. Литийдің механизмі GSK 3-тің тежелуін қамтиды, ол NMDA рецепторларындағы глутаматқа қарсы әрекет етеді, бұл литийді нейропротекторлық препарат етеді. Дәрі биполярлық симптомдарды, агрессияны және тітіркенуді жеңілдетеді. Литийдің көптеген, көптеген жанама әсерлері бар және дәрінің уыттылығын тексеру үшін апта сайын қан тапсыру қажет. Жасқанақтың иондық каналдарына әсер ететін, GABA тежегіш нейротрансмиссиясын және сонымен қатар қозушы глутамат трансмиссиясын тежейтін препараттар балалардың психопатологиялық ауруларын емдеуде өте тиімді болып көрсетілді. Фармацевтикалық компаниялар жаңа препараттар жасау және нарықтағыларды жақсарту үстінде, осылайша жас балаларда және жасөспірімдердің даму кезеңінде қысқа мерзімді және ұзақ мерзімді жағымсыз әсерлерден сақтануға көмектеседі.
Балаларда жиі кездесетін психологиялық бұзылуларды психотерапиялық емдеу
Балаларда жиі кездесетін психикалық бұзылуларға депрессия, даусыздану және мінез-құлық бұзылуы жатады. Депрессиямен ауыратын жасөспірімдерге антидепрессанттарды когнитивті-мінездік немесе интерперсоналдық психотерапиямен бірге қолдану ұсынылады. Ал, 12 жасқа дейінгі балаларда антидепрессанттардың тиімділігін дәлелдейтін жеткілікті мәлімет жоқ, сондықтан ата-аналарға бағытталған оқыту және когнитивті-мінездік психотерапия ұсынылады. Даусыздану синдромы бар балалар мен жасөспірімдерге когнитивті-мінездік терапия, экспозицияға негізделген тәсілдермен бірге, ең ұсынылатын және дәлелді емдеу болып табылады. Зерттеулер мінез-құлық бұзылыстары немесе бұзылушылық мінез-құлықтары бар балалар мен жасөспірімдердің психотерапиядан, әсіресе мінездік компоненттері мен ата-аналардың қатысуын қамтитын психотерапиядан пайда көретінін көрсетеді.
Бала психопатологиясының болашағы
Бала психопатологиясының этиологиясы мен емдеуінің болашағы екі жолмен дамиды. Көптеген мамандар балалардың көпшілігіндегі бұзылыстарға тиісті ем көрсетілмейді деп келіседі, ем алатындардың саны бар болғаны 5-15% құрайды, көптеген балалар көмексіз қалды. Дәрігерлер де осы пікірде: балаларда осы бұзылыстарды анықтап, дұрыс емдеу қана емес, сонымен қатар, диагноз қою деңгейіне жетпеген, бірақ бұзылыстың белгілерін көрсетіп жатқан балалар да аурудың дамуын болдырмау үшін ем мен терапия алуы керек. Психопатологиялық бұзылудың ең аз белгілері болған жағдайда да балаларды емдеу арқылы, олардың әріптестерімен, отбасымен және ұстаздарымен қарым-қатынасы жақсарып, сондай-ақ мектептегі үлгерімі, психикалық денсаулығы мен жеке дамуына оң әсер етеді. Көптеген дәрігерлер ең тиімді алдын алу және көмек баланың үйінен және мектебінен басталуы керек, дәрігерлер мен психологтарға жүгіну алдында.
Теория және зерттеулер
АҚШ-тағы қазіргі үрдіс – бала психопатологиясын даму психопатологиясы деп аталатын жүйелік көзқарас арқылы түсіну. Соңғы кезде психологиялық ауруларды қарым-қатынас тұрғысынан қарастыруға және нейробиологияға да назар аударылуда. Тіркелу теориясын қолдайтын мамандар, баланың ерте жастағы байланыс тәжірибесінің бейімделу стратегияларын қалыптастыруға немесе кейіннен психикалық денсаулыққа қатысты бұзылыстарға алып келетін жарамсыз мінез-құлыққа негіз салуға мүмкіндік беретінін айтады. Бала психопатологиясы саласындағы зерттеу және клиникалық жұмыстар негізінен бірнеше бағытқа бөлінеді: этиология, эпидемиология, диагноз қою, бағалау және емдеу. Ата-аналар балаларымен басқа ересектерге қарағанда көбірек уақыт өткізетіндіктен, сенімді ақпарат көзі саналады. Баланың психопатологиясы ата-ананың мінез-құлқымен байланысты болуы мүмкін. Клиникалық дәрігерлер мен зерттеушілер балалардың өздерінен алатын мәліметтерде қиындықтарға тап болып, ақпарат алу үшін ересектерге сенеді.
Балалық психопатологияны ерте анықтау және алдын алу
Балалардың қалыптасу кезеңінде психопатологияның белгілерін анықтау уақтылы араласу үшін өте маңызды. Ерте араласу бағдарламалары психикалық денсаулық бұзылыстарының пайда болуын немесе күшеюін болдырмау үшін тәуекел факторларын азайтуға және қорғаныш факторларын нығайтуға бағытталған. Бұл алдын алу шаралары балаларға когнитивті-мінездік терапиядан әлеуметтік дағдыларды оқытуға дейін жете алады. Симптомдарды ерте тану және жою ұзақ мерзімді нәтижелерді едәуір жақсарта алады, ауырлығын азайтуға және тіпті кейбір бұзылыстардың толыққанды дамуына кедерес келтіруге мүмкіндік береді.