Кіріспе

Әли ибн Әби Талибтің ұлы (680 жылы қайтыс болды)

Әли ибн Әби Талибтің ұлы, Әл-Аббас ибн Әли ибн Әби Талиб (ٱلْعَبَّاس ٱبْن عَلِيّ ٱبْن أَبِي طَالِب, 15 мамыр 647 – 10 қазан 680 ж.), сондай-ақ Әбу әл-Фадл (أَبُو ٱلْفَضْل) деп белгілі, сүннит исламның төртінші халифасы және шиит исламның алғашқы имамы Әли ибн Әби Талибтің ұлы болды. Оның анасы Фатима бинт Хизам, көбінесе Умм әл-Банин (أُمّ ٱلْبَنِين) деп аталады. Әббас 61 жылдың 10 мухаррам күні (680 жылдың 10 қазаны) Кербела шайқасында өзінің жартылай бауыры Хусейн ибн Әлидің туын көтеріп, Умайя халифасы Язид ибн Муавияның әскеріне қарсы шайқасты. Ол Мұхаммед пайғамбардың отбасының қоршаудағы шөлін басу үшін Евфрат өзенінен су әкелуге тырысқанда қаза тапты. Әббас Әлидің батылдығы мен қайсарлығын мұра еткені айтылады, және Хусейнды қорғаудағы оның иманы мен төзімділігі үшін шиит имамдары оны мақтады. Шиит мұсылмандары Әббасты батылдық пен өзінен жанын аямайтындық үлгісі деп есептейді. Кербеладағы Әббас (ғ.с.) қасиетті орны және оның жанындағы Хусейн мазары қажылыққа бару орындары болып табылады.

Атаулары

Әбу әл-Фадл – Аббастың әкесі. Оның тағы бір аталымы – Қамар Бәни Хашим. Аббас көбінесе бойы ұзын, келбетті деп сипатталады. Аббас әкесі Әли ибн Әбу Талибтің батылдығы мен қайсарлығын мұра еткені айтылады, ол әрқашан майданда жеңістің туын алып жүрген. Аббас парсы тілінде Шир-и Гази және Шир-и Аузан деп аталады. Кербела шайқасындағы рөлі үшін ол Алам д'ар деп, ал Ашура кешінде қоршауда қалған Әһл аль-Байттың шыдай алмас шөлін басу үшін Евфрат өзенінен су әкелуге жасаған әрекеті үшін әл-Саққа және Әбу әл-Қирба (қирба сөзі "су қабы" дегенді білдіреді) деп белгілі. Исламтанушы Ж. Кальмард Аббасты Әлидің үлкен ұлы және оның туын көтерген Мұхаммед ибн әл-Ханафийямен салыстырып, Аббас Хусейннің жанында сондай-ақ жауынгерлік міндеттерді атқарғанын айтады.

Туу және ерте өмір

Әббас Мәдинада Әли мен Фатима бинт Хизам ибн Халид ибн Рабианың, Бану Килаб тайпасынан шыққан әйелдің ұлы ретінде дүниеге келді. Әббастың үш толыққанды бауырлары болды: Абдалла, Жәфар және Усман. Олардың анасы Фатима осылайша Умм әл-Банин деп танылды. Әббастың бауырларының барлығы одан бұрын Кербела шайқасында қаза тапты. Кейбір дереккөздер оны әл-Аббас әл-Акбар деп атайды, осылайша Әлидің тағы бір ұлынан, әл-Аббас әл-Асғардан ажыратады. Әббастың туған күні туралы пікірлер қарама-қайшы. Сунни тарихшысы Ибн Садтың сөзіне қарағанда, ол 661 жылы Әли өлтірілген кезде әлі жасөспірімдікке жете қоймаған, ал басқалары Аббастың сол кезде отыз төрт жаста болғанын жазған. Шиит ғалымы Бахр әл-Улум 4 Шабан 26 (15 мамыр 647) күнін Әббастың туған күні деп хабарлайды. Әрине, Әббас туралы дереккөздердегі көптеген мәліметтер Кербела шайқасымен байланысты.

Язидтің қосылуы

676 жылы Омейяд халифасы Муавия бұрынғы келісімдерді бұза отырып, өзінің ұлы Язидті мұрагері етіп тағайындады. Мұсылман тарихшылары Язидті исламдық нормаларды ашық бұзған, жаман мінезді адам ретінде жиі көрсетеді, және оның тағайындалуы сол кезде ислам пайғамбары Мұхаммедтің көрнекті серіктерінің ұлдарынан, Хусейн ибн Әли сияқтылар тарапынан қарсылыққа ұшырады. Муавияның өлімі мен 680 жылы Язидтің билікке келуімен, ол Медина әкіміне Хусейннен күшпен адалдық серт алуды бұйырды, ал Хусейн Язидті халиф деп мойындамас үшін дереу Меккеге бет бұрды. Оған Аббас тағы басқа туыстары да бірге еріп келді.

Кербелаға сапар

Куфалықтардан қолдау хаттарын алғаннан кейін, оның ниеттерін оның туысы Мұсыл ибн Ақил растаған соң, Хусейн 8 немесе 10 Дзүль-Хиджада (680 жылдың 10 немесе 12 қыркүйегінде) Мекеден Куфаға аз ғана туыстары мен қолдаушыларымен бірге аттанды. Хусейнге қатысты бір дерек оның ниетін Язидтің зұлымдығына қарсы күресу деп көрсетеді, тіпті бұл оның өміріне құрбан болса да, белгілі шиит ғалымы әл-Муфидтің Хусейннің өмірбаянында айтылғандай. Хусейн өзінің ағасы Ибн Ханафияға жазған өсиетінде, ол "бұрыққандық немесе зұлымдық" іздеу үшін емес, "жақсылыққа шақыру және жамандықтан тыю" үшін жолға шыққанын жазды. Дегенмен, Куфаға жол тартқанда Хусейннің шағын керуені Язид әскерімен тоқтатылып, 2 Мухаррам 61 (680 жылдың 2 қазаны) күні Кербаланың шөл даласына, су мен бекіністерден алыс жерге орналасуға мәжбүр болды. Куфаның жаңа әкімі Убайд Алла ибн Зияд Хусейннің елшісін өлтіріп, куфалық тайпа басшыларын қорқытқандықтан, куфалықтардан уәделенген қолдау келмеді.

Су тапшылығы

7 Мухаррамда Ибн Зыядтың бұйрығымен Омейяд қолбасшысы Умар ибн Сад Хусейннің Евфрат өзеніне жолын кесті. Дегенмен, Аббас және оның шамамен 50 серігі түнгі шабуылда Хусейннің лагеріне аз ғана су жеткізе алды. Осы әрекетке қарамастан, исламист Л. Вечча Валььери лагерь үш күн бойы сусыздан қиналды деп есептейді. Басқа да сарапшылардың арасында Д. Пино да лагерь қоршау кезінде сусыздақ пен аштықтан зардап шеккенін жазады, ал А. Хамдардың пікірі де соған жақын. Кербала ыстық шөлді климатта орналасқан.

Келіссөздер

Ибн Садқа Ибн Зыяд Хусейн Язидке адалдық серт бермесе, оны жібермеуді бұйырды. Хусейн Язидке бағынбады, бірақ Ибн Зыядпен Ибн Сад арқылы кері шегінуге және қан төгілуден сақтануға келісуге тырысты. Губернатор, алайда, мойын бұрмады және соңында Ибн Садқа Хусейн мен оның жақтастарын Язидке адалдық ант бермесе, соғысып, өлтіріп, мүсілін бұзуға бұйырды. Егер олар адалдық ант берсе, олардың тағдыры кейін шешілер еді.

Қауіпсіз өту

Бану Килаб тайпасының мүшесі ретінде, Омейяд сардары Шамир ибн Ди әл-Жаушан Ибн Зиядтан Аббас пен оның үш (толыққанды) бауырларына қауіпсіз өтуге кепілдік алды. Ертедегі тарихшы Әбу Михнафтың сөзіне қарағанда, Ибн Зиядтың қорғау хаты Аббас пен оның бауырларына жіберілді, бірақ олар оны қабылдамай, "Алланың қорғанысы Сумайя ұлының [Ибн Зиядтың] қорғанысынан артық" деді. Шамир бұл ұсынысты Аббас пен оның бауырларына шайқас алдында қайта жасады, бірақ олар мойын бұрмай, Хусейнге толық қолдау көрсетуге ант берді.

Тасуа

Ибн Сад Тасуа күні (Мұхаррам айының 9-ы) түстен кейінгі намазdan кейін шабуыл жасауға шешім қабылдады. Бірақ Омейя әскері жақындағанда, Хусейн Аббас пен бірнеше серіктерін жіберіп, Ибн Садқа келесі күнге дейін шайқасты кейінге қалдыруды сұрады. Содан кейін Хусейн өзінің ізбасарларына оның үшін өмірлерін қауіпке тікпеу үшін кетіп қалуға кеңес берді, ал Аббас өзінің қолдауын жаңартты, өмірде де, өлімде де ағасын іздейтінін айтты. Барлығы дерлік Хусейнмен соңына дейін бірге қалды. Хусейн мен оның серіктері сол түнді дұға мен Құран оқып өткізді, бұл туралы шиит ғалымы Ибн Таус және көптеген мақатил кітаптарында жазылған. Осы түні Зейнеб бинт Әли өзінің жартылай бауыры Аббасқа әкесінің Кербела үшін оның резервтік күш болуын, Хусейнге Әли Мұхаммедке болғандай болуын тілегенін еске салды. Аббас мұны растап, ант берді. Ибн Таусқа қарағанда, Аббас Тасуа күні су әкелуге тырысқанда қаза тапты, бірақ көптеген дәстүрлер оның өлімін Ашура күніне жатқызады.

Ашура

Ашура күнінің (10-мұхаррам) таңында Хусейн жеті жиырмадай адамынан тұратын қолдаушыларын жинап, Аббасты ту көтергіш етіп тағайындады, бұл оның серіктер арасындағы ерекше құрметті дәрежесін көрсетеді. Хусейн сосын жау қатарына жүзіп, Мұхаммедтің немересін өлтіруді неге халал деп есептейтіндерін сұрады. Омейяд әскерінің басшысы әл-Хурр ибн Язид әл-Тәмими осы сөзден кейін Хусейннің жағына өтті. Омейяд әскері лагерьге жебелерді жаудырып, таңнан күн батқанға дейін жалғасқан, жекелеген айқастар, шайқастар, шабуылдар мен кері шегінулерден тұратын шайқасты бастады. Бірде Аббас жаудың атты әскерімен қоршалып қалған серіктерін құтқаруға көмектесті. Бірақ, орташа күнге қарай серіктерінің барлығы қаза болып, олардан кейін Бану Хашимдер де шейіт болды.

Өлім

Сунни тарихшылары әл-Табари мен әл-Баладури өз еңбектерінде Аббастың қазасының егжей-тегжейін айтпайды. Дегенмен, Вексия Валььери оның қазасы туралы риуаяттар болғанын, және оларды әл-Муфид жеткізгенін айтады, яғни Аббас пен Хусейн шайқастың соңғы эпизодында Евфратқа жетуге тырысқанда ажырасып қалған, ал Аббас соңына дейін батыл күрескен. Шиа ғалымы Ибн Таус және басқалар тағы бір мәлім етуде: Хусейннің шөлдеген балаларының даусынан мазасыздыққа түскен Аббас Ашура күнінің алдында Евфратқа бет алып, су қыбын толтыруға үлкерген, бірақ Хусейннің лагерінен алыс, өзен жағасында жаулармен тоқтатылған. Ол жалғыз күресіп, екі қолы кесілген соң қаза тапқан. Хусейннің соңғы жауынгері құлағанда, Омейя әскері жалғыз имамға жиналған, ол да соңына дейін шайқасқан. Суфи ғалымы Х. Кашефидің айтуынша, Аббас Мұхаммед ибн Әли, Әли әл-Акбар және Әли әл-Асғардан бұрын алпыс сегізінші қаза тапқан. Зейд ибн Варқа әл-Ханафи және Хаким ибн әл-Тофайл әс-Санани Аббастың өлтірушілері ретінде Әбу Михнафтың хабарларында аталады. Ертедегі тарихшы Әбу әл-Фараж әл-Исфаханидың мәлімдемесіне қарағанда, Аббасты өлтірген адам әр түн сайын тозаққа түсіп қалғанын түс көреді, ал Шиа имамдары Әли ибн әл-Хұсайн мен Жағфар әл-Садық Аббасты Хусейннің қадірін қорғаудағы имандылығы мен қайраттылығы үшін жоғары бағалаған.

Сенімділік

Басқалардың ішінде әл-Муфид Әббастың Хусейн мен оның серіктерінен шалқап жатқан жердегі қабірі осы оқиғаның сенімділігін арттырады, бұл Әли ибн әл-Хусейнге байланысты тағы бір хабарламамен расталады. Бұл оқиғаны қолдай отырып, исламтанушы А. Бахрамиан және оның әріптесі хаждардың дұғаларында Аббастың су әкелу миссиясы және оның қолдарының кесілуі туралы айтылатынын атап көрсетеді. Екі автордың пікірінше, кейіннен Аббас әл-Саққа және Әбу әл-Қирба (қирба – «су қабы») деп белгілі болды.

Өлгеннен кейін

Ұрыс аяқталғаннан кейін, кейбір Омейя әскерлері Аббастың киімдерін сызып алып, оның мәйітін ар-намыссыз қылды. Хусейн мен оның басқа серіктері сияқты, Аббастың басы кесіліп, Хармала ибн Кахил әл Асади арқылы Дамаскідегі Язидке жеткізілді.

Қасиетті орын

Әббас жақын маңдағы әл-Гадрийия ауылының Бану Асад тайпасының бірнеше адамы тарапынан, ол өлтірілген жерде жерленді. Кейіннен оның қабірінің үстіне мазар орнатылды. Әббастың қазіргі зияраты алтын күмбезбен жабдықталған және Хусейн мазарының солтүстік-шығысында орналасқан. Екі мазар да Кербала қаласын көріп тұрған төбеде салынған, ол қазірде қажылық сапарлардың маңызды орталығына және діни білім беру ошағына айналған. Қажылар үшін арнайы дұғалар мен амалдар бар, сондай-ақ Әббас зияратының аумағында бірнеше мұсылман ғалымдары жерленген. Басқа да жерлерде Әббасқа байланысты зияраттар бар, олардың ішінде Тегеран маңындағы ескі зиярат, жергілікті халық Абдалла ибн Аббастың қабірі деп есептейді.

Ұрпақтар

Аббас ибн Абд әл-Мұтталибтің немере қызы Лубаба бинт Абд Алладан туған Убайд Алла есімді жас ұлы болды. Бұл ұл Кербела шайқасынан кейін тұтқынға алынған болуы мүмкін, және Аббастың әулеті оның арқылы жалғасты. Әсіресе, Аббастың ұрпақтарының өлеңдері Аббасид дәуірінің авторы әл-Сулидің еңбегіндегі бір тарауда жинақталған. Оның ұрпақтарының бірі – Аббас ибн әл-Хасан әл-Алави, ол Аббасид халифалары әл-Рашид және әл-Мамунның тұсында ақын және ғалым ретінде танымал болды. IX ғасырда Ирак пен Бахрейнде Әли ибн Мұхаммед Сахиб әл-Занж бастаған Занж көтерілісіне себеп болды, ол Аббастан тарағанын мәлімдеді. Дегенмен, кейбір тарихшылар бұл талапты даулы деп санайды.

Шиит исламдағы маңызы

Шииттер Аббасты батылдық, ерлік, махаббат, адалдық және өзінен жанын аямайтын құрбандық шалудың ең жоғары үлгісі деп есептейді. Шииттер Аббасқа тәуәссул дұғасын оқып, оның дұғаларын өздерінің дұғаларымен біріктіруін тілейді. Сондықтан, шииттер Аббасты қайғы-қасіретті жеңілдетумен байланыстырады. Оның атына қасты анттар беріледі және шииттер Аббас атынан берген уәделердің (надхр) бір бөлігі ретінде қайырымдылыққа тамақ таратады.

Мұхаррам рәсімдері

Тасуа (9-мұхаррам) шииттерде Аббасқа арналған аза күні ретінде белгіленеді. Ол діни құмарлық қойылымдарда (тазиелерде) Ахл аль-Байттың су тасушысы және Хусейннің туын көтергені ретінде даңқталған. Аббастың қазасына арналған тазие – ең ежелгі құмарлық пьесалардың бірі және жыл бойы жиі қойылады. Мұхаррам процессияларында көтерілетін жасыл тулар (аламдар) көбінесе Аббастың кесілген қолын бейнелейтін металл қолмен (панья) әшекейленеді, ал созылған саусақтары Ахл аль-Байтты символдайды. Оларға «Я хазрат Аббас» немесе «Я Абу аль-Фадль» сияқты тілектер мен дұғалар жазылады. Оның атынан қайырымдылыққа азық-түлік және су да таратылады. Батыс Үндістаннан Жава аралына дейін сунниттер мен индуистер де шииттердің Мұхаррам рәсімдеріне белсенді қатысады.

Діни өнер

Аббас шиилер өнерінде кеңінен бейнеленеді. Ол туралы өлеңдер мен оның келбеті тарихи түрде қоғамдық діни ғимараттарда, әсіресе саққа ханаларда (халыққа су беру орындары), хусейнияларда және такияларда (екеуі де Хусейнды еске алуға арналған орындар) және зур ханналарда (дәстүрлі парсы жаттығу залдары) кездеседі. Аббас діни суреттерде көбінесе ақ атқа отырған, Хусейннің туын ұстап, жаумен шайқасқан немесе су бұлғағысын ұстап, Әһл аль-Байт әйелдері мен балаларымен оралынған күйінде бейнеленеді.

Бекташшылықта маңыздылығы

Бекташи орденінің дәстүрлеріне сәйкес, негізінен Албанияда орналасқан суфи қауымы, Аббас ибн Әли Албанияны шапқыншылардан құтқару үшін ақ атпен Албанияға келді және әр жылғы бес күн (20-25 тамыз) Томор тауына қайта оралады. Осы уақытта мал шалынып, Аббасқа құрмет көрсетіледі. Осы бес күн ішінде Бекташи паломниктері Аббас Әли Түрбесіне зиярат етеді – Аббастың қабір қалдықтары сақталған деп саналатын мавзолей. Мавзолей Томор тауының оңтүстік шыңында орналасқан және 1620 жылы салынған. Мавзолей 1916 жылы салынған Томор тауындағы Бекташи теккесіне жақын орналасқан.