Кіріспе

Экономиканы қайта анықтауға тырысу

Экономиканың әл-ауқат анықтамасы – неоклассикалық экономиканың негізін қалаушы Альфред Маршаллдың өзінің зерттеу саласын қайта анықтауға жасаған әрекеті. Бұл анықтама экономикалық ғылымның шеңберін адамзатты кеңірек зерттеуге дейін кеңейтеді. Нақтырақ айтқанда, Маршаллдың пікірінше, экономика адамдардың экономикалық әл-ауқатқа қол жеткізу үшін жасайтын барлық іс-әрекеттерін зерттейді. Маршаллтың сөзімен айтқанда, "адам материалдық әл-ауқатқа ие болу үшін ақша табады". Маршаллдан кейін басқалар оның бұл тұжырымын экономиканың "әл-ауқат анықтамасы" деп атады. Бұл анықтама экономикалық ғылымның көлемін кеңейтіп, байлықты ғана емес, байлық пен адамзатты бірге зерттеуге баса назар аударды. Маршалл 1890 жылы жарық көрген, кеңінен таралған "Экономика негіздері" атты оқулығында экономиканы былай анықтайды:

Саяси экономика немесе экономика – бұл күнделікті өмірдің қалыпты жағдайындағы адамзатты зерттеу; ол жеке және қоғамдық іс-әрекеттің әл-ауқаттың материалдық талаптарын қанағаттандыру және пайдаланумен тығыз байланысты бөлігін зерттейді.

Экономикаға әсері

Неоклассикалық дәстүрдегі Уильям Беверидж және Артур Пигу сияқты ізбасарлар экономиканы материалдық экономикалық игілік-қалыңдық тұрғысынан анықтауды жалғастырды. Пигудың пікірінше, "зерттеу ауқымы ақшамен өлшенетін әлеуметтік игілік-қалыңдықтың тікелей немесе жанама байланысты бөлігімен шектеледі".

Сын

Маршаллдың анықтамасын жақындағы экономистер, соның ішінде Лайонел Роббинс сынға алды. Роббинстің сын-пікірлері: (1) Экономиканың ауқымын тарылтады. Маршалл материалдық және материалдық емес игілікті ажыратады және экономиканы материалдық игілікті зерттеумен шектейді. Роббинс экономистер материалдық игіліктерге ғана емес, жалпы адам игілігіне назар аудару керек дейді. "Материалдық емес" заттар бар, бірақ олар адам игілігін арттырады. Роббинс "дәрігерлер, заңгерлер, мұғалімдер, бишілер, инженерлер, профессорлардың қызметтерін" мысалға келтіреді. Бұл тауарлар мен қызметтер "біздің қажеттіліктерін қанағаттандырады және олар жеткіліксіз". Кейбір экономистер Маршаллдың "материалдық" анықтамасына тауарлар да, қызметтер де кіретінін, ал Роббинс Маршаллдың мәтінін дұрыс түсінбеген немесе жалған аргумент келтіргенін айтады. (2) Игілік пен экономикалық қызмет арасындағы теңдікке сенеді. Роббинс пікірінше, адам игілігін арттырмайтын экономикалық қызметтер де бар. Мысалы, кокаин немесе героин сату. Роббинс бұл жерде былай дейді: "Неге игілік туралы сөйлеу керек? Неге масканы мүлдем тастап жібермейміз?". (3) Бұл ұғым тұманды. Роббинс бойынша, "игілік" экономиканы анықтау үшін қолданылатын тұманды ұғым, себебі ол субъективті. Экономика – сандық ғылым, бірақ игілікті сандық тұрғыдан өлшеу мүмкін емес, және екі адам игілікті не қалыптастырады немесе жақсартады дегенге келісе алмайды. (4) Бағалауға қатысты. Соңында Маршаллдың анықтамасындағы "игілік" сөзі экономиканы этика саласына енгізеді. Роббинс экономиканың экономикалық операциялар нәтижелерін бағалауда бейтарап болуын қалайды.

Экономикалық әл-ауқат

Жалпы алғанда, экономикалық әл-ауқат – жеке адамның немесе адамдар тобының гүлдену деңгейі мен өмір сүру стандарты. Экономика саласында бұл материалдық тауарлар мен қызметтерді иелену арқылы қол жеткізілген пайдалылықты білдіреді. Яғни, бұл экономикалық белсенділік арқылы қанағаттандырылатын әлеуметтік әл-ауқаттың бір бөлігі. Рофи Хьютингтің пікірінше, әл-ауқат жұмыспен қамту, табыстың таралуы, еңбек жағдайлары, бос уақыт, өндіріс және қоршаған ортаның мүмкіндіктерін тиімді пайдалану сияқты факторларға байланысты. Экономикалық әл-ауқатты өлшеу әдістері өлшеушілердің басымдықтарына қарай әртүрлі болады. Халықтың экономикалық әл-ауқатын бағалау үшін қолданылатын факторларға ЖІӨ, сауаттылық деңгейі, денсаулық сақтауға қолжетімділік және қоршаған орта сапасының бағасы жатады.