Кіріспе

Өсімдік түрі Әйүптің жасы (Coix lacryma jobi), сондай-ақ адлай немесе адлай қара бидай деп те аталады, Poaceae (дәнді тұқымдастар) тұқымдасына жататын көп жылдық тропикалық өсімдік. Бұл өсімдік Оңтүстік-Шығыс Азияда табиғи түрде өседі, ал Солтүстік Қытай мен Үндістанға ерте заманда әкелінген, басқа жерлерде жылдық өсімдік ретінде бақшаларда өсіріледі. Америка Құрама Штаттарының оңтүстігінде және Жаңа әлем тропиктерінде табиғаттандырылған. Өз ортасында күріш пен жүгері жақсы өспейтін биік жерлерде өсіріледі. Әйүптің жасы кейде қытай жемшөп арпасы ретінде сатылады, бірақ нағыз арпа мүлдем басқа туысқа жатады. Бұл түрдің екі негізгі нұсқасы бар: біреуі жабайы, екіншісі егістік. Жабайы нұсқа, Coix lacryma jobi var. lacryma jobi, қатты қабықшалы псевдокарптарға ие – өте қатты, інжуге ұқсас ақ, сопақ пішіндес құрылымдар, олар дұға таспалары, тізбелер және басқа да бұйымдар жасау үшін моншақ ретінде қолданылады. Егістік нұсқасы Coix lacryma jobi var. ma yuen дәнді дақыл ретінде жиналады, қабығы жұмсақ, Азияның кейбір аймақтарында медициналық мақсатта қолданылады.

Номенклатура

Әйүптің көз жасы басқа да әр түрлі жазулармен аталуы мүмкін (Әйүптің көз жасы, Джобстың көз жасы). Ағылшын тіліндегі тағы бір жалпы атаулары – коикс тұқымы. Карл Линней 1753 жылы оны «Әйүптің метафоралық жасы» деген латын тіліне аудармасымен атады. 2015 жылғы деректер бойынша, таңдалған өсімдіктер отбасыларының әлемдік тізімі төрт түрін мойындайды: Ол цилиндрлі, енінен ұзын гүлқалқандарымен ерекшеленеді. Ол әшекей бұйымдары үшін көптеген дәншелер жасауға қолданылады.

Тарих

Әйүптің көзі (Coix lacryma-jobi) Оңтүстік-Шығыс Азия елдеріне, атап айтқанда Үндістанға, Мьянмаға, Қытайға және Малайзияға тән. Қытайдың солтүстік-орталық аймағындағы неолит дәуіріне (Янгшао мәдениетінің кейінгі кезеңдері) жататын керамика қалдықтары Әйүптің көзінің, жергілікті емес арпа мен басқа да өсімдіктермен бірге шамамен б.з.б. 3000 жылдары сыра жасау үшін қолданылғанын көрсетеді. Бірқатар ғалымдар оның б.з.б. 2000-1000 жылдар аралығында Үндістанда өсірілгенін жақтайды. Әйүптің көзін өсіру Қытайдың солтүстік және солтүстік-шығыс аймақтарындағы қоңыржал аймақтарға тарады. Қытайдан экспортталған қабықтан арылған дәндер кеденде қате түрде "мұнажыр арпа" деп белгіленді, сондықтан "қытай мүйіз арпасы" деген атпен Азия супермаркеттерінде сатылады, бірақ C. lacryma jobi арпамен (Hordeum vulgare) тығыз байланысты емес. Сонымен қатар, бұл дәндердің қолданылуы б.з.б. бірнеше мың жылдарға соққан Жомон дәуіріне дейін жетеді.

Океан жолы гипотезасы

Янагитаның "Океан жолы" гипотезасында, перлді жалтыраған тұқымдар ежелгі Оңтүстік Қытай мен Оңтүстік-Шығыс Азияда әшекей және валюта ретінде қолданылған каури қабықтарын имитациялау немесе олардың орнына қолдану ретінде қарастырылғанын айтады. Ол бұл екі нысанның да осы аймақтардан Жапонияға мәдени таралудың бір бөлігі екенін дәлелдеді. Кейінгі ғалымдар осы тезистің негізділігін зерттеді. Янагита Азиядағы әшекейлік каурилердің қолданылу аймағын көрсететін картаны қайта жасады (Ж. Уилфрид Джексон жасаған), ал жапон этнографы осымен салыстыру үшін әшекейлік Әйүптің көз жастарын тарату картасын жасау қажеттігін атап өтті.

Таиланд және Мьянма

Таиланд пен Мьянма шекарасындағы таулы аймақтарда тұратын акха және карен тайпалары осы өсімдіктің бірнеше түрін өсіріп, одан жасалған моншақтарды түрлі қолөнер бұйымдарын безендіру үшін пайдаланады. Акха тайпасында моншақтар тек әйелдер киіміне тігіледі – бас киімдеріне, жакеттеріне, сөмкелеріне және т.б.; сонымен қатар, әртүрлі пішіндегі моншақтар қолданылады. Карен тайпасында бұл моншақтар тек үйленген әйелдердің жакеттерінде қолданылады, ал ұзынша келген тұқымдар ғана таңдап алынады. Мысалы, Таиландтың Чианг Рай провинциясындағы карен тайпасынан алынған үлгілер бар. Чианг Рай провинциясынан (Таиланд) жұмыр тұқымдардан жасалған алқалар да жиналған, карен халқы моншақтарды алқаға тізетіні белгілі, мұндай алқалар бұрынғы Каренни штаттарында (қазіргі Бирманың Кая штаты) да қолданылған, ал өнім «cheik» (варианттары: kyeik, kayeik, kyeit) деп бірма тілінде аталады. Жұмыр тұқымдардан жасалған алқалар Қытайдың Юньнань провинциясынан да жиналған.

Жұмсақ қабықты түрлерін оңай ұрып, тәтті ядроларын алуға болады. Ұрылған (және жылтыратылған)

Жұмыр тұқымдардың дәнін күріш орнына қолдануға болады. Оны пісіріп немесе тіпті шикі күйінде жеуге болады, себебі оның қызылша тәтті дәмі бар. Сонымен қатар, дәндерден ұн дайындауға болады. Жұмыр тұқымдардың дәнін күріш өңдейтін машинада өңдеуге болады. Жұмсақ қабықтарын елекке тией беру жеткілікті. Жұмыр тұқымдардың күріштен артықшылығы – оны күріштей жылтыратудың қажеті жоқ, ал күрішті жылтыратқанда витаминдері жойылады. Сондықтан жұмыр тұқымдар ауылдық аймақтардағы нашар тамақтанатын халық үшін құнды тағам болып табылады. «Hatomugi kōhī» («жұмыр тұқым кофесі») ыстық судың орнына жұмыр тұқым шайымен дайындалған кофеге сілтеме жасайды. Оңтүстік Қытайда жұмыр тұқымдарды «tong sui» (糖水) – тәтті десерт сорпасын дайындау үшін жиі пайдаланады. Оның бір түрі кантон тілінде «ching bo leung» деп, ал вьетнамдық асханада «sâm bổ lượng» деп аталады. Сондай-ақ, «yimidunji» деп аталатын ысталған тауықтан жасалған тағам да бар.

Алкогольді сусындар

Корея мен Қытайда астықтан дистилленген алкогольдік сусындар да жасалады. Кореялық алкогольдік сусындардың бірі – окроджу (옥로주; ханжа: 玉露酒), ол күріштен және бидайықтан (Жосептің көзінен) дайындалады. Астық Үндістанның солтүстік-шығысында және Оңтүстік-Шығыс Азияның басқа аймақтарында сыраға айналдырылады. Бұл өсімдік туралы ежелгі медициналық мәтін Хуанди Нейжинде (б.з.д. 5-2 ғасырлар) айтылған, ол легендарлық Хуандиге (Сары Императорға) жатқызылады, бірақ ол стандартты дәстүрлі медицина анықтамалығы Бенкао Гангмуда (本草綱目) (16 ғ.) көрсетілмеген.

Топырақ пен климатқа қойылатын талаптар

Ол көбінесе күннөлді, құнарлы, жақсы кептірілген, құмды-сазды топырақта өсіріледі. Адлей қоңыржай, салқын және ылғалды климатты жақсы көреді. Ол ыстық және ылғалды климатқа бейімделмейді, суыққа төзімділігі төмен және құрғақшылыққа өте төзімсіз. Қара қабықты адлей 800-1000 м биіктіктегі аймақтарда егуге қолайлы; аласа адлей сорттары төменгі биіктіктегі аймақтарда егуге қолайлы. Топырақтың температурасы 12 °C-тан жоғары болғанда отырғызуға болады. Егер қырау болмаса, себуді мүмкіндігінше ертерек жасау керек, өніп шығу және гүлдеуге дейінгі қажетті күндерді ұзарту үшін. Адлей себуді жолақты себу және ұялы себу деп бөлуге болады. Жолақты себу – тұқымдарды 50 см аралас және 4-5 см тереңдіктегі арқаларға біркелкі себу. Ұялы себу – 3-5 см тереңдіктегі ұяларға әрқайсысына 3-4 тұқымнан себу.

Өсіруді басқару

Көшеттерде 3-4 нақты жапырақ болған кезде әрбір тесіктегі көшеттердің санын бақылап, әр тесікте 2-3 жақсы жетілген өсімдік қалдырыңыз. Егістік бойындағы өсімдіктердің өсу кезеңінде кемінде 3 рет топырақ өңдеу жүргізіңіз. Бірінші топырақ өңдеуді көшеттердің биіктігі 5-10 см болғанда жасау керек, бұл жағдайда арамшөптерден тазарту арқылы жаңадан өркендеуге көмектеседі. Екінші топырақ өңдеу көшеттердің биіктігі 15-20 см болғанда жасалады. Үшінші жыртыс көшеттердің биіктігі 30 см болғанда, тыңайтқыштармен және топырақ өңдеумен бірге жасалып, тамыр өсуін жақсартуға және құлаудың алдын алуға бағытталған. N тыңайтқыштарын қолдану адалдың өнімділігін едәуір арттырады. Құрғақшылық адалдың өсуі мен дамуы үшін маңызды стресс факторы болып табылады. Ылғалдың жетіспеуі өніп-өсудің нашарлауына және нашар орналасуына себеп болады. Өсу және пісу кезеңінде су тапшылығы жапырақ ауданы индексін төмендетіп, фотосинтез бен құрғақ зат өндірісіне кері әсер ететін құнарсыздыққа алып келеді.