Кіріспе
Анархизмнің ешқандай анықтамасыз доктринасы – анархизмнің плюралистік бағыты, ол сектанттыққа қарсы тұрып, түрлі анархистік ойлар мектептері арасындағы ынтымақтастықты жақтайды. Бұл идеяны алғаш рет испандық анархистер Рикардо Мелла мен Фернандо Таррида дель Мармол ұжымшылдар мен коммунистер арасындағы идеологиялық дауды шешу мақсатында ұсынған, кейін итальяндық анархист Эрико Малатеста және американдық индивидуалист Вольтердин де Клэйр қолдады. Анықтамасыз анархистер догматизмге күдікпен қарап, капитализмнен кейінгі болашаққа қатысты белгілі бір талаптарды авторитарлық деп сынға алады. Олардың пікірінше, жаңа қоғам әлеуметтік революциядан кейін өздігінен қалыптасуы керек, бұл түрлі аймақтарда әртүрлі экономикалық формалардың тәжірибелік дамуына мүмкіндік береді. Сондықтан олар қазіргі уақыттағы іс-қимылдарға баса назар аударады, ал қазіргі заманғы бағыттар утопизмді толығымен қабылдамайды.
Anarchism without adjectives is a pluralist tendency of anarchism that opposes sectarianism and advocates for cooperation between different anarchist schools of thought. First formulated by the Spanish anarchists Ricardo Mella and Fernando Tarrida del Mármol, as a way to bridge the ideological divide between the collectivists and communist factions, it was later adopted by the Italian anarchist Errico Malatesta and the American individualist Voltairine de Cleyre. Anarchists without adjectives are suspicious of dogmatism and criticise prescriptions for a post capitalist future, which they consider authoritarian. Instead they hold that a new society should be allowed to emerge spontaneously after a social revolution, which they believe could result in the experimental development of different economic forms in different locations. They thus tend to focus on taking action in the present, with contemporary forms outright rejecting utopianism.
Өмірбаян
Анархистік коммунизм алғаш рет 1876 жылы қалыптасқанда, оның пайдалылығы туралы пікірталас Анархистік Интернационал ішінде жарылысқа әкелді, себебі француз және итальян коммунистері Испания коллективистерімен ұрысты. 1877 жылғы Вервие конференциясында швейцариялық анархист көшбасшысы Джеймс Гийом "әр топ өз шешімдерін еркін анықтауы керек" деп мәлімдеп, жарылыстың алдын алуға тырысты. Бұл позицияны көптеген испандық анархистер қабылдады, олар әртүрлі, бірімен-бірі қатар өмір сүретін анархистік ойлар мектебіне төзімділік танытуды жақтады. 1886 жылы "Acracia (periódico)" журналы төңірегіндегі Каталония анархистері коммунистік-коллективистік жарылысты шешу үшін бір түрі "дінсіз" анархизмді таратуға кірісті. "Tierra y Libertad" газетінің анархистік коммунистерінің қарсылығына қарамастан, бұл анархистер өздерін "социалистік анархистер" деп атады және жарылысты жеңу үшін "белгісіз анархизм" немесе "жай ғана анархизм" сияқты терминдерді қолданды. 1888 жылы Антони Пелишер басқаратын анархист зиялылар тобы антисекталық науқанды қабылдады, ол анархизм үшін кез келген анықтамалық белгіні қабылдамайтын көзқарасты жасады. Бұл көзқарасты саяси теоретиктер Фернандо Таррида дель Мармол және Рикардо Мелла одан әрі дамытты, олар "тырнақшасыз анархизм" деп атаған "гифенсіз анархизмнің" формасын ұсынды (lang es).
Таррида жазған
Ансельмо Лоренцоның шәкірті болған Таррида бастапқыда Пьер Жозеф Прудон мен Франческ Пи и Маргалдың федерализмі арқылы коллективистік анархизмге қызығушылық танытқан. 1889 жылға қарай, ол «Акрасия» үшін өнімді анархисттік спикер және жазушыға айналды, Барселона жұмысшыларының көптеген қолдауын иеленді, олар оны Париждегі Халықаралық жұмысшылар конгресіне өкілдік етуге жіберді. Математикадағы біліміне сүйене отырып, Таррида анархизмді ғылыми тұрғыдан негізделген принциптері бар әмбебап философия деп есептеді. Өзі коллективист болғанымен, ол қатаң доктринаны қабылдамады және коллективистер мен коммунистер арасындағы пікірталасқа қатысудан бас тартты, орнына Пеллишердің экономикалық жүйелердің әртүрлілігін қамтитын анархизм формуласын қолдады. Осы тұрғыдан ол алғаш рет «жатақсыз анархизм» теориясын жасады. Таррида алғаш рет 1889 жылғы қарашада Барселонада өткен жиналыста бұл терминді қолданды, онда анархистерді «табиғат, ғылым және әділет» принциптеріне сәйкес болу үшін барлық догма түрлерін қабылдамауға шақырды. Сол кездегі анархистік дискурстың басымдығын құраған коммунистік коллективистік қақтығыс Тарриданы революциялық анархизмнің себебіне назар аудару үшін әртүрлі анархистік бағыттарға төзімділік танытуға шақыра отырып, анархизмге экуменикалық көзқарас туралы үндеу жасауға итермеледі. Ол анархистер өздерінің догматикалық емес бейімділіктеріне, ой еркіндігін қорғауға сәйкес болса, өздерінің экономикалық бағдарламаларын басқаларға таңбаламауы керек деген қорытындыға келді. Дегенмен, француз коммунистері испан коллективистерін авторитарлық деп айыптады және Тарриданың «жатақсыз анархизм» ұсынысын зерттеді. Келесі жылы француз коммунистік газеті «Le Révolté» беттерінде Таррида анархияға ұмтылу мен мемлекетті жоюды анархизмнің ортақ негізі ретінде атап өту керектігін жауап берді. Ол экономикалық мәселені «екінші дәрежелі маңызды» деп санады, кез келген қатаң жүйелі теорияны қабылдамады және әртүрлі анархистік экономикалық ұсыныстардың толықтыратын әлеуетін қолдады. Француз коммунистері, оның пікірінше, идеологиялық жағынан тым қатаң және пуритандық болып кетті, бұл оларды басқа анархистік топтардан оқшаулап, буржуазияға қарсы күш ретінде тиімсіз етті. Ол оларды болашақтағы өзгермелі анархистік қоғамды алдын ала жоспарлау үшін утопиялық бейімділіктерін тастауға шақырып, қазіргі әлеуметтік және экономикалық жағдайларға жақсы бейімделу үшін қорытындылады. Ол сондай-ақ француз коммунистерін испан коллективистеріне «шетелдік анархизм стилін» таңбалауға тырысқаны үшін сынады, олардың ұйымдық бейімділіктері басқа материалдық жағдайлардан туындады және осы жағдайларға тиімді жауап берді. Таррида коммунистердің ұйымға қарсы көзқарасын қабылдамаса да, ол испан коллективизмінің қатаңдығына қарсы болды, Испан жұмысшылар федерациясы (FTRE) «өзінің пайдалылығын жоғалтты» деп, бюрократиялық болып, тарауына келісім берді.
Мелла жазған
Рикардо Мелла "сөздіксіз анархизмге" өзгеше көзқарас ұсынды. Таррида анархистік жүйелерді біріктіруді ұсынғаннан өзгеше, Мелла нақты жағдайға ең лайықты жүйені анықтау үшін еркін тәжірибелер жасауға шақырды. Мелла анархизмдегі басты айырмашылық коммунизм мен коллективизмде емес, төзімділік пен қаталдық арасында екенін санады, екіншісі догманың түрлі формаларының басымдығы үшін жарыс тудырды. Мелла "Акрасия" журналына жазуды бастағанда, бастапқыда Испанияда коммунистік идеялардың үстемдік тануына жол бермеу үшін анархистік бағыттар арасында төзімділікке шақырды. "Реакция және революция" атты мақаласында Мелла болашақ анархистік қоғам үшін догматикалық экономикалық рецепттерге қарсы шығып, революциялық қозғалыс тек "қалыптасқан жағдайларға ең сәйкес келетін дәстүрлер мен әдет-ғұрыптарға сүйене" алатын әртүрлі көзқарастардан туатынын мәлімдеді. Мелла берік коллективист және антикоммунист болғанымен, екі фракция арасындағы алауыздыққа қарсы тұрып, олардың арасындағы пікірсайысты сау ұстауға тырысты. Уақыт өте келе ол коммунизмге көбірек төзімділік таныта бастады, оның басқа экономикалық жүйелермен қатар өмір сүруі мүмкін деп есептеді. Ол тіпті итальяндық криминолог Чезаре Ломброзоның шабуылдарынан анархистік коммунистерді қорғады және Петр Кропоткиннің еңбектерін аударды, бірақ өмірінің соңына дейін коммунистік көзқарастарды толыққанды қолдауға дайын болмады. 1889 жылы Мелла "сөздіксіз анархизмді" дамытуының шыңы – "La Nueva Utopía" атты утопиялық повесін жариялады, онда болашақ анархистік қоғамның әлеуметтік және экономикалық формаларын зерттейді. Кітапта Мелла әлеуметтік революцияны бастан өткерген қоғамды бейнелейді, нәтижесінде олардың барлық қажеттіліктері қанағаттандырылып, тұрғындары арасында үйлесімді ынтымақтастық орнатылды. Мұндай экономикалық және әлеуметтік қайта құрылым ғасырлар бойы жүргізілген тәжірибелер мен қажырлы еңбектің арқасында, ғылыми-техникалық прогресс нәтижесінде қол жеткізілді, ол еңбекті және қоршаған ортаның ластануын жойды.
Еуропадағы
1890 жылдары Таррида мен Мелла сектанттық емес анархизмді қабылдау науқанын жалғастырды және ақырында біршама табысқа жетті. Ансельмо Лоренцо және Жоан Монтсеньи сияқты көптеген анархистер коммунистер мен коллективистер арасындағы догматикалық араздықты тоқтатуға шақыра бастады, тіпті бұл ағымдардың өзі де бөлінуден шаршағандар арасында теріс мағынаға ие болды. Таррида мен Мелладан шабыт алған көптеген еуропалық анархистер сыпай таңбалардан бас тартып, тек анархияны өздерінің соңғы мақсаты ретінде атауға көшті, болашақ қоғамның қағидаларын авторитарлық деп санады. Анархизмді атрибуттарсыз Элис Реклю және Макс Неттлау қолдады, соңғысы коммунизм мен индивидуализмді есепке алатын, бірақ оларды жалпылаусыз, экономикалық ұйымдастырудың әртүрлі мүмкіндіктерін тәжірибелеуге мүмкіндік беретін сектанттық емес анархизмді жақтады. Бұл ұстанымды итальяндық коммунист Эрико Малатеста да қабылдады, ол анархистік қозғалыстағы догматизмге қарсы шығып, былай деді: "Ойлау мектептерінің эксклюзивтігінен құтылайық". Малатеста ескертті: "Адам өте қауіпті жағдайға түсіп қалуы мүмкін, егер өзінің жүйесі жалғыз және қатесіз деп санаса, ал оның табысына кез келген бағамен, фактілердің нақтылығына сүйенетін көндіруден басқа жолдармен қол жеткізілуі керек деп ойласа". Малатеста анархизм спонтандылыққа бағытталғандықтан, анархистердің экономикалық қағидаларды таңулары дұрыс емес екенін айтты. Ол әртүрлі анархистік бағыттар ортақ анархистік әдіске негізделген бір ұйымға бірігуі керек деген қорытындыға келді. Малатеста түрлі анархистік мектептердің инклюзивтігін арттыру үшін өзін "анархистік социалист" деп атауға көшті. "Le Révolté" газетінде Малатеста: "Бізге, кем дегенде, қарапайым болжамдар үшін талас-тартысқа түсуге лайық емес" деді. 20 ғасырдың басында анархизм анархистердің көбеюімен бірге Еуропадан Америкаға тарады. Буэнос-Айресте Антони Пеллисер Аргентина жұмысшылары догматизмді қабылдамай, атрибуттарсыз анархизмді қабылдауы керек екенін мәлімдеді. Бұл идея АҚШ-қа да жетті, онда америкалық анархистер Таррида дель Мармольдің аргументтері арқылы осы идеяға көнді.
АҚШ-та
Америка Құрама Штаттарында Бенджамин Такердің айналасындағы индивидуалистік анархистер мен Йоханн Мосттың айналасындағы анархистік коммунистер арасында да қатыгез пікірталас болды, олар бір-бірінің идеяларын анархистік емес деп есептеді. Экономикалық ойдың әртүрлі мектептерінен шыққан анархистер арасындағы "ащы пікірталастарға" алаңдаған, өзін бір ғана мектепке шектеудің қажеті жоқ деп санайтындар анархистер арасында көбірек төзімділікті талап етті, ал кейбіреулері оны «жатақсыз анархизм» деп атады. 1880 жылдардан бастап көптеген американдық анархистер антимемлекеттік көзқарастарын экономикалық әдістерінен басымдыққа қоя бастады, оларды екінші дәрежелі деп санап, болашаққа қалдырды. 1893 жылы Уильям мен Лиззи Холмс Чикагода халықаралық анархистік конференция ұйымдастырды, онда анархистердің ортақ бағдарламасын жасауға тырысты. Оларға Вольтердин де Клэр, Оноре Джексон, К. Л. Джеймс, Люси Парсонс және Уильям Генри ван Орнум қосылды, бірақ конференцияны Бенджамин Такер мен Йоханн Мост бойкоттап, идеологиялық қақтығыста қалып қойды. Кейінгі жылдары Холмс жұбы мен олардың шеңбері әртүрлі анархистік фракцияларды келісуге тырысты, тіпті георгистермен, социалистермен және ұлтшылдармен антиавторитарлық біріккен фронт құруға дейін барды. 1895 жылы еврей анархисі Дж. А. Марисон пікір еркіндігін қорғайтын «таза және қарапайым» анархизмді жақтауын бастады, әртүрлілік еркіндіктің маңызды бөлігі екенін айтты. 1900 жылдарға қарай жатақсыз анархизмнің ең көрнекті американдық жақтауы Вольтердин де Клэр болды, ол осы терминді Таррида дель Мармольден қабылдады және әртүрлі анархистік философиялар мен стратегиялар арасындағы ынтымақтастықты жақтады. Ол экономикалық догматизмді сынады, мемлекет жойылғаннан кейін әртүрлі жергілікті жерлер анархизмнің әртүрлі экономикалық формаларын тәжірибеден өткізуге еркін болады деп сенді, мутуализмнен коммунизмге дейін. Өмірінің соңғы жылдары де Клэр анархистік секталықтыққа қарсы күресті, анархистік қозғалысты «Рим шіркеуіне тән және бізді сырттан келгендердің жек көруіне әкелетін қорқынышты экскоминикациялардан» тазартамын деп мәлімдеді. Де Клэр «жоғары сөздермен айтылған теорияларға» күмәнмен қарады, оларды интеллектуалды элиталықтың белгісі деп есептеді, болашақ туралы пікірталастарға барудың орнына қазіргі уақыттағы іс-қимылды қолдауды жөн көрді. Ол болашақтағы еркін қоғамды қоғамның қалай дамитынын білуге болмайтындықтан болжау мүмкін емес деп сенді, сондықтан үлкен еркіндікке бағытталған барлық тәжірибелерді жақсы деп санады. Әр анархистік ойлау мектебінің кемшіліктерін көріп, әрқайсысының ең жақсы элементтерін прагматикалық философияға біріктіруді ұсынған тарихшы Пол Аврих де Клэрді «ешбір анархистік санатқа жатқызуға болмайды» деп мәлімдеді. Өмірінің соңына дейін ол өзін «анархист» деп атауға талап етті, тіпті ол жеке өзі американдық индивидуализмнен Эмма Голдман жақтаған анархистік коммунизмге қарай өтті. Макс Штирнердің индивидуалистік анархизмінен шабыт алған Голдман «болашақтың жобалары» туралы көрегендік ойлауды да қабылдамады, керісінше анархистік әдістер әр түрлі жерлер мен уақыттың жағдайына байланысты бейімделуі керек деп мәлімдеді. Кейіннен жатақсыз анархизмді Луиджи Галлеани мен Галлеанистер қабылдады, олар кез келген ұйымның соңғы нүктесі консерватизмге қарай жылжу және ақырында реакциялық болуын айтып, ресми ұйымдық құрылымдарды қабылдамауды талап етті. Галеанидің ізбасарлары болмаған басқа итальяндық-американдық анархистер де өзін жатақсыз анархист деп санады, белгілі бір ағымдар мен жеке басшыларды қабылдамайтын.
Қазіргі заманғы даму
Ақырында, "атаусыз анархизм" термині көбінесе қолданыстан шығып қалды, бірақ оның сектанттыққа қарсы принциптерін кейбір қазіргі анархистер әртүрлі жаңа әлеуметтік қозғалыстардың дамуынан кейін әлі де жасырын түрде сақтады. Дана М. Уильямстың зерттеулері Солтүстік Америка анархистері "қызыл" немесе "жасыл анархист" деген белгілерді қабылдауға көбірек қарсы екенін, олардың орнына жай ғана "анархист", "авторитарлыққа қарсы" немесе "атаусыз анархист" деген сияқты атауларды қолдағандарын көрсетті. Вольтаир де Клэйрдің атаусыз анархизмге қосқан үлесі қазіргі анархизмнің дамуына ерекше әсер етті, ол көбінесе жаһандану мен неолиберализмге балама ретінде нақты нұсқаулық модельдерді елемеді. Де Клэйрдің анархизм туралы түсінігін анархист тарихшы Питер Маршалл қабылдады, ол экономикалық жүйелерді бұрмалап бөлетін немесе жеке тұлғаны қоғамнан дихотомиялық түрде ажырататын жалған екіұштылыққа қарсы шықты. Анархистік коммунист Уэйн Прайс капитализмнен кейінгі кезеңге өту "эксперименттік, плюралистік және орталықтандырылмаған қоғамда" жүзеге асырылатынын ұсынды, онда оларға әсер ететін нақты мәселелерге қатысты әртүрлі шешімдер қолданылады. Пост-анархизм анархизмге қосымша атау берумен қатар, әртүрлі анархистік мектептердің политетикалық жіктелуін де қолдайды, "көптеген мүмкін атаулары бар анархизмді" ұсынады.