Кіріспе

Қырғызстанда 2005 жылғы 10 шілдеде президент сайлауы өтті. Сайылаудың нәтижесінде міндетін атқарушы президент Құрманбек Бақиев үлкен артықшылықпен жеңіске жетті, бұл 2005 жылдың наурыз айындағы төңкеріс кезінде құлатылған бұрынғы президент Асқар Ақаевтың үкіметінен кейін құрылған уақытша үкіметтің аяқталуын білдірді.

Революциядан кейінгі кезең

2005 жылғы 24 наурызда бейсенбі күні президент Акаев наразылықшылар үкіметтік ғимараттарды басып алғаннан кейін елден қашып кетті. Сол күні премьер-министр Николай Танаев та отставкаға кетті, бұл билік вакуумын тудырды. Конституцияда нақты айтылғандай, егер Президент өлім, ауру немесе импичмент сияқты себептермен өкілдіктерін орындай алмаса, Премьер-Министр жаңа мемлекет басшысы сайланғанға дейін олардың міндеттерін атқарады. Бұл жаңа сайлау президенттің өкілдігі тоқтатылғаннан кейін үш ай ішінде өткізілуі тиіс. Осылайша, Қырғызстан Парламенті алдында заңдық мәселе туды. Парламент спикері Ишенбай Қадырбеков билікті дереу, конституцияға қайшы түрде өз қолына алды. Келесі күні оппозиция жетекшісі Курманбек Бакиев премьер-министр және осылайша уақытша президент болып тағайындалды. Уақытша кезең саяси шиеленістің күшеюімен және құқықтық тәртіптің бұзылуымен сипатталды. Жаңабірпалаталық парламент – алаяқтыққа қатысты айыптаулармен өткен сайлаулардың нәтижесінде – 22 наурызда жұмысын бастады. Алайда, екі күннен кейін оның мандаты жойылды, Жоғарғы Сот ескі палатаны заңды орган деп жариялады. Бұл шешім кейіннен бәсекелес палаталар арасындағы келісіммен қайтадан күшін жойды. «Ескі» парламент өзін-өзі таратып, «жаңа» парламент заңды орган ретінде мойындалды (бірақ бірқатар орынды алу мәселелері сотта қарастырылды). Бұл жаңа заң шығарушы органдың құрылуымен байланысты өткен бұрмаланған сайлауларға наразылық білдірген адамдардың наразылығын тудырды. Сонымен қатар, Бермет Акаева және басқа да саясаткерлерге жаңа палатада ұзақ уақыт отыруға рұқсат берілді, бірақ кейіннен олардың мандаттары да жарамсыз деп танылды. Бұрынғы президент Акаев сәуір айына дейін отставкаға кетерден бас тартты, бұл екі мемлекет басшысының болуына заңдық күмәндік тудырды (Парламент Акаевты импичментсіз немесе оның президенттік өкілеттіктерін ресми аяқтау үшін заңдық процедураны бастамай-ақ Бакиевтің билікке келуіне рұқсат берді). Бұрынғы басшының адвокаттары оның Қырғызстан Президенті болып қала беретінін мәлімдеді. Революциядан кейін зорлық-зомбылықтың өршуі де болды. 1 маусымда жүздеген адам Қырғызстанның Жоғарғы сотына күшпен кіріп, бір айдан астам уақыт бойы сотты басып ұстаған наразылық білдірушілерді шығарып жіберді. Бұл шара сәуірде өткен парламенттік сайлауда жеңілген кандидаттарды қолдау мақсатында ұйымдастырылды. Соттың жұмысы тоқтатылды. Бір сағатқа созылған қақтығыстан кейін қарусыз полиция мен әскер екі топты ажыратып, бір куәгер бірнеше жарақат алған адамдарды жедел жәрдеммен алып кеткенін айтты. Қырғызстан заң шығарушысы Жыргалбек Сурабалдиев 10 маусымда Бишкекте, сәуірде Баяман Еркінбаевқа жасалған шабуылдан кейін атып өлтірілді. Сол күні Ош қаласында Еркінбаевқа қарсы демонстрация өткізгендерге оқ атылды. Зорлық-зомбылық салдарынан кемінде бір адам қаза тауып, бесеуі жарақат алды.

Кандидаттар

Орталық сайлау комиссиясы 13 маусымда президенттікке кандидаттарды тіркеуді аяқтады. Сайлаулар соңғы рет 2000 жылдың 29 қазанында өтті, ал келесісі 2005 жылдың соңында жоспарланған еді. 2000 жылғы сайлау президент Акаевтың 74% дауыс жинауына байланысты, алаяқтыққа қатысты айыптамалармен мазаланды. Оның ең жақын қарсыласы Омурбек Текебаев болды, ол 14% дауыс алды. Бұрынғы вице-президент және оппозиция жетекшісі Феликс Кулов бастапқыда 2005 жылғы сайлауға қатысуға ниеттенді, бірақ кейіннен жарыстан бас тартты. Бұл, президент міндетін атқарушы Бакиевпен жасалған келісімге байланысты болды, егер уақытша басшы сайлауда жеңіске жетсе, Кулов премьер-министр болар еді. Шығыс Қарақол қаласынан келген кәсіпкер Урматбек Барықтабасовтың сайлауға тіркелуіне рұқсат берілмеді, себебі билік оның қазақстандық азамат екенін мәлімдеді. Оның тіркелуін талап ете отырып, 100-ден астам қырғыз наразылары Бішкектегі басқару ғимаратына шабуыл жасап, бірнеше сағат бойы басып алды. Тіркелген алты кандидат: президент міндетін атқарушы Құрманбек Бакиев; кәсіпкер Ақбаралй Айтикеев; омбудсмен Турсунбай Бакирұлы; бұрынғы ішкі істер министрі Кеңешбек Дүйшебаев; Қырғызстанның демократиялық қозғалысының төрағасы Жіпар Жекшеев; және үкіметтік емес ұйымның белсендісі Тоқтайым Өметалиева. Жетінші кандидат, Жалалабад облысының бұрынғы әкімі Жүсіпбек Шәріпов 23 маусымда жарыстан бас тартты. Ол Бакиев пен Куловты қолдағысы келетінін және ұлттық бірлікке жұмыс істегісі келетінін айтты. Кандидаттар 4 шілдеден бастап тікелей эфирде теледебаттарда кездесіп, 8 шілдеде жұма күні барлығының қатысуымен аяқталды.

Жүріс-тұрысы

80-нен астам халықаралық ұйым сайлауға аккредиттеу сұрады, оның ішінде: Еуропалық қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы (369 бақылаушы), Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы миссиясы (261), Ұлттық демократиялық институт (32), “Сыбайлас жемқорлықсыз болашақ” ӘТҰ (24), Шанхай ынтымақтастық ұйымы, Халықаралық демократиялық институт, елшіліктер және басқа да ұйымдар. Барлығы 810 бақылаушы және 187 шетелдік тілші дауыс беруді жабуды жоспарлап отыр. ЕҚЫҰ келесі күні интернетте жариялаған баспасөз хабарламасында бұл процесті «ЕҚЫҰ және басқа да халықаралық міндеттемелерді орындаудағы айқын прогресс» деп атады. Дегенмен, сайлау бақылаушылары, әсіресе дауыс санау кезінде, «аздаған, бірақ ауыр бұзушылықтарды» байқады. Бұл туралы 11 шілдеде Бішкекте өткен баспасөз конференциясында ЕҚЫҰ Парламенттік Ассамблеясы делегациясының жетекшісі Киммо Кильюнен мәлімдеді. Алайда ТМД ЭМО өкілдері «Қырғызстанда өткен президенттік сайлау әділ болды және толыққанды халықаралық стандарттарға сай келді деуге болмайды» деді. Бұрын топ 2005 жылғы Қырғызстан парламенттік сайлауының «еркін және әділ» өткенін айтқан еді. Бұрынғы президент Акаевтың адвокаты Максим Максимович Мәскеуде дауыс бере алмағанын, себебі оның аты сайлаушылар тізіміне енгізілмегенін мәлімдеді. Алайда оның қызы Бермет Акаева Бишкекте ешқандай қиындықсыз дауыс берді. РИА Новости агенттігі хабарлағандай, ол елді апатқа ұшыратпайтын кандидатқа дауыс бергенін айтты.

Нәтижелер

Бакиев жеңіске жетеді деп күтіліп, билік сайлауға қатысудың төмен болуынан қорқып отырды. Алайда, Бишкек уақыты бойынша сағат 17:00-ге дейін Орталық сайлау комиссиясы сайлауға қатысушылардың шамамен 53 пайызы қатысқанын мәлімдеді. Заң бойынша, сайлаудың жарамды деп танылуы үшін 50 пайыздан жоғары дауыс беру қажет. Алдын ала нәтижелерге сәйкес, 2 181 сайлау учаскесінің 1 967-сінен (90,19%) нәтижелер түскеннен кейін Бакиев үлкен артықшылықпен жеңіске жетті.

Салдары

Бакиев 14 тамызда Бішкекте қызметке кіріскен кезде ант берді.