Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ксоса тайпасы
Xhosa Tribe
АмаМфенгу (ксоса тілінде Mfengu, көпше amafengu) – 19 ғасырдың ортасында Мфеканнан қашып, жер және қорғау іздеген ксоса тайпаларының тобы. Бұл босқындар ксоса ұлтына сіңіріліп, сол кездегі патша Хинса оларды ресми мойындады. "Фенгу" сөзі ежелгі ксоса тілінен шыққан "ukumfenguza" сөзінен келген, ол "саяхаттау" немесе "көшпенді болу" мағынасын білдіреді. Фенгу халқы – Эмбо өзені маңындағы Натал провинциясынан шыққан тайпалардың конфедерациясы. Бұл тайпалардың ішінде Мия, Ндлангиса, Гатьени, Беле, Толо және Тшези тайпалары бар. 6-шы шекара соғысы кезінде Кейп колониясы оларға қысым көрсеткен ксоса үкіметінен тәуелсіздік беруге уәде берді және Оңтүстік Африканың Шығыс Кейп аймағындағы Шығыс Кхозалендтің оңтүстік-батыс бөлігіне, Fingoland деп аталатын өз жерлерін беруге міндеттенді.
The amaMfengu (in the Xhosa language Mfengu, plural amafengu) were a group of Xhosa clans whose ancestors were refugees that fled from the Mfecane in the early mid 19th century to seek land and protection from the Xhosa. These refugees were assimilated into the Xhosa nation and were officially recognized by the then king, Hintsa. The word Fengu comes from the old Xhosa word which is "ukumfenguza" which in the old Xhosa dialect meant to wander. The Fengu people are of a confederation of clans from the Natal province near the Embo river, these clans include Miya, Ndlangisa, Gatyeni, Bhele, Tolo and Tshezi clans. During the 6th Frontier War, they were promised by the Cape Colony independence from the oppressive Xhosa government and would be given their own land which would be called Fingoland, the southwestern portion of Eastern Xhosaland, in the Eastern Cape of South Africa.
Құрылуы мен ерте тарихы
АмаМфенгу атауы көпшілік ойлағандай "саяхатшылар" деп аударылмайды және Мфенгу халқы – Бхака, Беле, Хлуби және Дламини халықтары сияқты – Шака мен оның зулу әскерлері Мфекане соғыстарында бөлініп, шашыратылған тайпалардан құрылған. Олардың көпшілігі батысқа қарай қашып, кхосалардың арасында қоныстанды. 1820 жылдары Гкалека кхосалары (фенгуларды "иттері" деп атаған) бірнеше жыл бойы қысым көрсеткеннен кейін, 1835 жылы Кейп үкіметімен одақ құрды және сер Бенджамин д'Урбан 17 000 адамды кейіннен Цискей деп аталған аймақтағы Үлкен Балық өзенінің жағалауына қоныстануға шақырды. Кейбір ғалымдар, оның ішінде Тимоти Степлтон мен Алан Вебстер, фенгу халқының Мфеканеден босқындар екендігі туралы дәстүрлі әңгіме, шын мәнінде отаршыл миссионерлер мен әкімшілер құрастырған жалғандық деп санайды. Олар фенгу халқының отарлаушылық байланысқа дейін жеке топ ретінде болғандығына күмән келтіреді, керісінше, бұл терминді британ үкіметі Кейп колониясында кхосалардың дезертирлерін, көшпелі жұмысшыларды және еңбек құлдыздарын сипаттау үшін қолданған деп жорамалдайды.
The name amaMfengu does not translate as "wanderers" as many believe and the Mfengu people – like the Bhaca, Bhele, Hlubi and Dlamini peoples – was formed from the tribes that were broken up and dispersed by Shaka and his Zulu armies in the Mfecane wars. Most of them fled westwards and settled amongst the Xhosa. After some years of oppression by the Gcaleka Xhosa (who called the Fengu people their "dogs")in the 1820s, they formed an alliance with the Cape government in 1835 and Sir Benjamin d'Urban invited 17,000 to settle on the banks of the Great Fish River in the region that later became known as the Ciskei. Some scholars, including Timothy Stapleton and Alan Webster, argue that the traditional narrative of the Fengu people as refugees of the Mfecane is in fact a lie constructed by colonial missionaries and administrators. They question the existence of the Fengu people as a distinct group prior to colonial contact, instead positing that the term was coined by the British government in the Cape Colony to describe a collection of Xhosa defectors, migrant laborers, and labor captives.
Ертедегі шекаралық соғыс (1835-56)
Кейіннен олар бұрынғы қанаушыларына қарсы шекаралық соғыстарда Кейп колониясының маңызды одақтастарына айналды. Осы ретте, олар өздерінің кхоса жауына (әсіресе Гкалека кхосасына) қарсы бірнеше жеңіс одісті және аймақтық сауданы сақтандырып, табысты басқару арқылы дамыған және материалдық жағынан өркендеген ұлт құрды. Бұған қоса, көптегендер фермалар сатып алып, Кейп шекарасының сол бөлігінде пайда болған шағын қалаларда кәсіп ашты.
They subsequently became notable allies of the Cape Colony in the frontier wars against their former oppressors. In this capacity, they won several victories against their Xhosa enemies (particularly the Gcaleka Xhosa), and through shrewd and successful management of regional trade, formed a developed and materially successful nation. In addition, many bought farms and started businesses in the small towns that were springing up in that part of the Cape frontier.
Мал өлтіру қозғалысы (1856-58)
Фенгу халқы 1857 жылы Ксоса халқын қырып салған ірі қара малдың жапсақ союына қатыспады. Ксосалар өз малдарын сойып, егіндерін өртеп жіберген кезде, көптеген фенгулар Ксоса малын өте төмен бағамен сатып алып, кейіннен оны пайдаға қайта сатты. Бұл уақытта олар аштық шеккен көршілеріне көп мөлшерде астық өндіргендігі де тіркелді. Мал союдан туған ашаршылық Шығыс Кейптағы қарулы қарсылықтың көп бөлігін тоқтатты.
The Fengu people did not take part in the great cattle killing in 1857, which devastated the Xhosa people. While the Xhosa slaughtered their own cattle and burnt their crops, many of the Fengu people instead bought the Xhosa cattle at very low prices, only to resell them at a profit during the subsequent famine. They also were recorded as producing large excesses of grain at this time for their starving neighbours. The famine induced by the cattle killing effectively brought much of the armed resistance in the eastern Cape to an end.
Фенгу-Гкалека соғысы (1877-79)
Он жылдан астам салыстырмалы бейбітшілік пен экономикалық даму, 1870-ші жылдардың ортасында ең жоғары деңгейге жеткен, Транскейде болған бірнеше құрғақшылықтардың салдарынан аяқталды, бұл тайпалар арасындағы қатынастарға күшті күйзеліс туғыза бастады. Құрғақшылықтың салдары 1877 жылға дейін күшейді, сол жылы фенгу халқы жүргізген соңғы ірі соғыс – Тоғызыншы шекара соғысы фенгу тойында фенгу мен гкалека қонақтары арасындағы төбелес салдарынан басталды. Көптеген фенгулар осы кезде Кап азаматтары болғандықтан, Кап колониясы соғысқа бір жақты көзқараспен қарады, бұл оны гкалека күштерімен қақтығысқа түсірді. Кап үкіметі фенгу капитаны Бикитшаны Кап күштерін (негізінен фенгу, тембу және буер отрядтарынан құралған) соғыста бірлесіп басқаруға тағайындады. Олар үш апта ішінде жауға бірнеше күшті жеңілістер сыйдырып, олардың әскерін таратып жіберді. Бірақ Кап колониясының губернаторы сэр Генри Бартл Фрере көрсеткен құрметсіздік, ол фенгу одақтастарын күшпен қарусыздандырып, оларды қорлады, фенгу халқын кхоса тайпасымен тегіс санасуға итерді, бұл отаршылдық биліктің күшейген қуғын-сүргініне жауап ретінде де болды.
Over a decade of relative peace and economic development, which peaked in the mid 1870s, was brought to an end by a series of devastating droughts across the Transkei, which began to place severe strain on intertribal relations. Their severity increased up until 1877, when the last major war that the Fengu people fought, the Ninth Frontier War, broke out after a bar fight between Fengu and Gcaleka guests, at a Fengu wedding. Many Fengu people were Cape citizens by this time, so the Cape Colony took a partisan view of the war, which brought it into conflict with the Gcaleka forces. The Cape government appointed the Fengu Captain Bikitsha to co lead the Cape's forces (composed primarily of Fengu, Thembu and Boer commandos) in the war. They inflicted a string of crushing defeats on the enemy and dispersed their armies in the space of only three weeks. The ingratitude of Cape Colony governor Sir Henry Bartle Frere, who promptly humiliated the Cape's Fengu allies by forcibly disarming them, caused the Fengu to begin to identify more with the Xhosa, partly also as a reaction to increasing persecution from the Colonial authorities.
Джон Тенго Джабаву (1859-1921)
Фенгу тарихы әскери қорғаныстан саяси күреске ауысқан кезде, Бикитшаның әскери басшылығы аяқталғаннан кейін көрнекті Фенгу саясаткері және белсендісі Джон Тенго Джабаву танымал болды. Джабаву кхоса тілінде жазылған алғашқы газеттерді редакциялады және 1876 жылдан бастап «Isigidimi samaXhosa» («Кхоса хабаршысы») газетін басқарды. 1884 жылдан бастап «Imvo Zabantsundu» («Қара пікір») газетін редакциялады. Ол африканер ұлтшылдығының қаупі, Оңтүстік Африканың қара халқының тең құқықтары және әйелдер құқықтарын қолдау туралы жазды. Фенгу мен Гкалека кхосалары арасындағы бұрын соғысқа дейін жеткен бәсекелестік, Джабаву басшылығымен бірге азайды, себебі ынтымақтастық күшейді. Дегенмен, кейбір даулар сақталды. Джабавудың басты саяси қарсыласы Уолтер Рубусана кхоса болды. Рубусананың 1890 жылдардағы өркендеуі, жаңа Гкалека билігімен Оңтүстік Африка туыс халықтар ұлттық конгресі және олардың Сесил Родс қаржылаған «Izwi Labantu» («Халық дауысы») газеті арқылы болды. Кхоса институттарының күшеюі Джабаву мен Фенгудың Кейптегі қара қоғамдастығындағы жалғыз басшылықты ұстап тұру мүмкін еместігін көрсетті. Келесі он жылдар бойы Джабавудың «Imbumba» («Одақ») қозғалысы мен Рубусананың Оңтүстік Африка туыс халықтар ұлттық конгресі арасындағы жіктер сақталды. Алайда, бәсекелестік ақыры тоқтатылып, жаңадан аталған Африка Ұлттық Конгресі аясында одақ құрылды. Бұл қозғалыстың алғашқы мақсаттарының бірі – «кхоса-финго қақтығысының кемшіліктерін» толығымен жою болды.
As Fengu history switched from military defense to political struggle, so the great Fengu politician and activist John Tengo Jabavu rose in prominence after Bikitsha's military leadership ended. Jabavu edited the first newspapers to be written in the Xhosa and from 1876 he edited Isigidimi samaXhosa ("The Xhosa Messenger"). From 1884 he edited Imvo Zabantsundu ("Black Opinion"). He wrote on the threat of Afrikaner nationalism, equal rights for South Africa's black population, and in support of women's rights. The rivalry between the Fengu and the Gcaleka Xhosa, which had previously broken out into war, declined during the era of Jabavu's leadership, as greater unity was encouraged. Nonetheless, some divisions remained. Jabavu's main political rival, Walter Rubusana, was Xhosa. Rubusana's rise in the 1890s was through the new Gcaleka dominated South African Native National Congress and their newspaper Izwi Labantu ("The Voice of the People") which was financed by Cecil Rhodes. The rise of Xhosa institutions meant that Jabavu and the Fengu were no longer in a position to provide the only leadership in the Cape's Black community. Over the next few decades, divisions persisted between Jabavu's movement Imbumba ("The Union") and Rubusana's South African Native National Congress. However the rivalry was finally laid to rest and there was union under the newly named African National Congress. One of the early aims of this movement was finally to lay to rest "the aberrations of the Xhosa Fingo feud."
Британдық аннексия
Британдық Кафрария 1866 жылы Кейп колониясына қосылды. 1877 және 1878 жылдардағы шағын көтерілістен басқа, Гкалека тайпасының Фенгю көршілеріне қарсы шығуы болды, британдықтардың Кеи өзенінен шығысқа қарайғы жерлерді аннексиялауы қиындықтармен, бірақ көбінесе кедергісіз жүргізілді. 1879 жылдың қыркүйегінде Идутьва қорығы мен Фенгуланд, ал 1885 жылы Гкалекаланд қосылды. Осы аумақтардың Баттерворт, Идутва, Сентани, Нкамакве, Цомо және Вилоувейл бөлімдеріне қайта құрылуы осы кезеңге жатады деп есептеледі.
British Kaffraria had been annexed to the Cape Colony in 1866. Barring the brief revolt in 1877 and 1878, when the Gcaleka turned upon their Fengu neighbours, the British annexation of land east of the Kei River proceeded fitfully, but generally unimpeded. In September 1879 this was followed by Idutywa Reserve and Fenguland, and Gcalekaland in 1885. It is assumed that the restructuring of these territories into the divisions of Butterworth, Idutywa, Centani, Nqamakwe, Tsomo and Willowvale dates from these times.
Әлеуметтік өзгерістер мен бейімделу қабілеті
Бастапқыда фермерлер болған фенгу халқы өздеріне мектептер салып, газеттер шығарып, халықаралық әдебиетті өз тіліне аударды. Фенгу халқының капитализм мен қалалану сияқты өзгерістерге тиімді бейімделе алуының себебі – олардың берік тайпалық әлеуметтік құрылымы мен иерархиясы болмауы (мүмкін, оны зулулардан қашқанда жоғалтқан). Осындай әлеуметтік өзгерістер мен икемділік фенгу халқына еуропалықтардың кеңеюіне тез бейімделуге, жаңа технологияларды үйренуге және соңғы құбылыстардан пайда көруге мүмкіндік берді. Басқа тайпалар сыртқы идеяларға күдікпен қарап, отарлаушылық қауіпке қарсы тұру үшін кез келген өзгеріске қарсылық көрсетті. Фенгулардың басқа тайпалар сияқты бірегей басшысы болмаған, бірақ Кап командирі Велдман Бикитша фенгу болған және фенгулардың әскери күшіне билік жүргізген. Көптеген фенгулар кейіннен басқа этностармен, әсіресе кхоса және зулу тайпаларымен араласып, үйленді, ал кейбіреулері Зимбабведе әлі де тұрады.
Originally farmers, the Fengu people had quickly built themselves schools, created and edited their own newspapers, and translated international literature into their language. The reason that the Fengu people were able to adapt so effectively to changing circumstances (like the coming of capitalism and urbanisation) was because they lacked a fixed tribal social structure and hierarchy (having presumably lost it in their earlier flight from the Zulu). This state of social change and flexibility allowed them to quickly adjust to the European expansion, learn and adapt new techniques, and take advantage of the upheavals that followed. Other tribes were often suspicious of outside ideas and consequently resisted any change to meet the colonial threat. The Fengu had no paramount chief as other tribes did, but the Cape Commander, Veldman Bikitsha, was a Fengu and held authority over the Fengu's military capacity. Many Fengu have also subsequently intermarried with other ethnic groups, particularly with the Xhosa and Zulu, while some still live in Zimbabwe.
Аумағы
Кейіннен Транскей деп аталатын аймақ бастапқыда Идутьва қорығы, Финголанд және Галекаланд (Гкалекаланд) деп аталатын аумақтарға бөлінген. Финголанд Транскейдің ең оңтүстігінде, Кеи өзенінің солтүстігіндегі шекаралық аймақта жатқан. Бірақ, британдықтар оларды аннексиялағаннан кейін, олар Финголанд үшін Беттерворт, Цомо және Нгамакве, Галекаланд үшін Сентани және Уиллоувель, ал Идутьва қорығы үшін Идутва бөлімдеріне қайта құрылды.
The region that was later known as the Transkei was originally divided into territories known as the Idutywa Reserve, Fingoland and Galekaland (Gcalekaland). Fingoland lay the borderlands in the far south of the Transkei, just north of the Kei River. Following their annexation by the British however, they were restructured into the divisions of Butterworth, Tsomo and Ngqamakwe for Fingoland; Centani and Willowvale for Galekaland; and Idutywa for the Idutywa Reserve.
Қазіргі Оңтүстік Африка
Қазіргі кезде Фенгу халқының көп бөлігі басқа этностармен, әсіресе кхоса және зулу тайпаларымен араласып кеткен. Көптеген адамдар қазір, әсіресе сырттан келгендер үшін, ортақ тіл мен кейбір ұқсас дәстүрлердің болуына байланысты этникалық тұрғыдан кхоса немесе зулу болып есептеледі. Көптегендерінің тегі аралас, әсіресе Кейп провинциясы мен оның төңірегінде.
Today virtually all the Fengu people have intermarried with other ethnic groups particularly with the Xhosa and Zulu. Many are now often considered – especially by outsiders – to be ethnically Xhosa and others Zulu, because of their common language and some similar customs. A considerable number have a mixed racial background, especially in and around the Cape provinces.