Кіріспе
Советтік мәдени және көркемдік ұйым – 1917 жылғы Революциямен бірге пайда болған тәжірибелік советтік көркемдік ұйым. Бұл ұйым жергілікті мәдени қоғамдар мен авангард суретшілерінің федерациясы болып, көбінесе бейнелеу, әдеби және драмалық салаларда көзге түсті. "Пролеткульт" – "пролетарлық мәдениет" деген сөздердің біріктірілген түрі, жұмысшы класының жаңа, революциялық эстетикасын құру арқылы қазіргі көркемдік формаларды түбегейлі өзгертуді мақсат тұтты. Ол шабытын артта қалған, аграрлық Ресейдегі заманауи индустриялық қоғам құрылысынан алды. Кеңес Ресейінің Халық ағарту комиссариатымен қаржыландырылса да, "Пролеткульт" ұйымы мемлекеттік бақылаудан тәуелсіздік іздеді, бұл талап оны Коммунистік партия иерархиясымен және советтік мемлекеттік бюрократиямен қақтығысқа түсірді. Ленин сияқты партияның жетекшілері мемлекеттік қаржыны шоғырландырып, оны мұндай көркемдік ізденістерден тартып алуға тырысты. Олар сондай-ақ "Пролеткульт" ұйымында буржуазиялық зиялылар мен потенциалды саяси оппозиционерлердің шоғырланғанын көрді. 1920 жылы өркендеген шағында "Пролеткульт" 300-ге жуық жергілікті студия, клуб және фабрикалық топтарда белсенді тіркелген 84 000 мүшесіне ие болды, ал тағы 500 000 мүшесі оның қызметіне бей-жай қатысты.
the Soviet artistic organization
Proletkult , a portmanteau of the Russian words "proletarskaya kultura" (proletarian culture), was an experimental Soviet artistic institution that arose in conjunction with the Russian Revolution of 1917. This organization, a federation of local cultural societies and avant garde artists, was most prominent in the visual, literary, and dramatic fields. Proletkult aspired to radically modify existing artistic forms by creating a new, revolutionary working class aesthetic, which drew its inspiration from the construction of modern industrial society in backward, agrarian Russia. Although funded by the People's Commissariat for Education of Soviet Russia, the Proletkult organization sought autonomy from state control, a demand which brought it into conflict with the Communist Party hierarchy and the Soviet state bureaucracy. Some top party leaders, such as Lenin, sought to concentrate state funding and retain it from such artistic endeavors. He and others also saw in Proletkult a concentration of bourgeois intellectuals and potential political oppositionists. At its peak in 1920, Proletkult had 84,000 members actively enrolled in about 300 local studios, clubs, and factory groups, with an additional 500,000 members participating in its activities on a more casual basis.
Фракциялық негіз
Пролетариаттық мәдениет қозғалысының ең алғашқы тамырлары, жақсы танымал Пролеткульт, 1905-1907 жылдардағы Ресейдегі Николай II-ге қарсы жасалған сәтсіз төңкерілістен кейін пайда болды. Царизмнің цензуралық аппараты көтеріліс кезінде қысқа ғана уақытқа әлсіреп, көкжиегін кеңейтті, бірақ төңкеріс ақыры сәтсіз аяқталып, тіпті большевиктер партиясының қатарында да наразылық пен күмәндануға әкелді. Цар билікті қайта орнатуынан кейін «Сол қанатты большевиктер» деп аталатын радикалды саяси бағыт пайда болды, олар партия жетекшісі Ленинге қарсы тұрды. Философтар Александр Богданов пен Анатолий Луначарский және жазушы Максим Горькийді қамтыған бұл топ, интеллигенция басымдығын жою үшін большевиктердің көбірек ұлттық құрамды тактикаларды қолдануын және келесі антицарлық төңкерісте жетекшілік рөлді атқаруға жұмысшы табының саяси белсенділерін дамытуын қажет етті. Сонымен қатар, Луначарский атақты Горькиймен бірге социализм идеясы негізінде «адам дінін» құруды жоспарлады, бұл жеке адамдарды жеке мүдделерінен асып, үлкен жақсылыққа қызмет етуге шақыруға бағытталған. Сол сияқты, Луначарскийдің жекжаттысы Богданов та 1904 жылы «Эмпириомонизм» деп аталатын ауыр философиялық еңбегін жариялады, онда марксизмді қолдамайтын ойшылдар Эрнст Мах пен Рихард Авенариус идеяларын социалистік құрылымға енгізуге тырысты. Интеллектуалды тұрғыдан қатаң Ленин үшін Богданов саяси қарсылас ғана емес, марксизм идеологиясына нақты қауіп-қатер болды. Ленин Богдановты және оның байланысты «құдай құру» қозғалысын марксизмнің негізгі материалистік қағидаларына тікелей қарсы тұратын, қайта жанданған философиялық идеализмнің таратушысы деп қарады. Лениннің алаңдауы соншалық, ол 1908 жылдың көп бөлігін 200-ден астам кітапты зерттеп, «Материализм және эмпириокритицизм: Реакциялық философияға сындық пікірлер» деген ауыр poleмикалық еңбек жазуға жұмсады. Ленин большевиктер фракциясының гегемониясы үшін күресте жеңіске жетті. Батыс Еуропадағы жер аудару кезінде олардың қарым-қатынасы шиеленісіп қалды. 20 ғасырдың басында Богданов Марстағы социалистік қоғамдар туралы екі утопиялық ғылыми-фантастикалық шығарма жазды, бірақ Ленин оларды радикалды қозғалысқа «махистік идеализмді» енгізу әрекеті ретінде қабылдамады. Екіншісі, 1913 жылы жарық көрген «Инженер Менни» кітабы Ленин тарапынан «осылай түсініксіз, оны жұмысшы да, «Правданың» (оппонент басылым) ақымақ редакторы да түсінбейді» деп бағаланды. 1913 жылы Богданов, зауыттағы жұмыс ағынын ұйымдастыру жүйесін зерттеген Тейлордың шәкірті, «Жалпы ұйымдастыру ғылымы» атты үлкен еңбегін жариялады, ол Ленинге ұнаған жоқ. Кейіннен оқиғалардың барысы оны Мәскеудегі Пролеткульт ұйымының жетекші тұлғасына айналдырды, бұл ұйым мен мемлекеттік билік арасындағы шиеленісті көрсетеді.
Идеология
Тарихи тұрғыдан алғанда, орыс либералдық интеллигенциясы мен жұмысшы класы арасындағы қарым-қатынас мұғалім мен оқушыға ұқсас болды. Бұл жағдай аристократиялық мұғалімдердің мәдениетінің «жоғары» деңгейін болжады – бұл революцияға дейінгі кезеңде большевиктердің өзі қабылдаған қағида еді. Жұмысшы мемлекетінде, кейбір марксистік теоретиктердің пікірінше, жаңа пролетариат билеуші класы бұрынғы билеуші тәртіптің мәдениетін ығыстыру үшін өзінің ерекше сыныптық мәдениетін дамытады деп сенді. Пролеткульт теоретиктері көбінесе қатал экономикалық детерминизмді жақтады, тек жұмысшы класының ұйымдары ғана пролетариат диктатурасын ілгерілетуге қабілетті екенін дәлелдеді. Пролеткульт журналының ресми редакциондық мақаласы «Пролетарская культура» (Пролетар мәдениеті) «пролетариаттың саяси күштердің одағына немесе бірігуіне тәуелсіз, өздерінің социалистік ой-пікірлерін, сезімдерін және күнделікті өмірін құруға дереу, қазірдің өзінде кірісуі керек» деп талап етті. Александр Богданов және басқа Пролеткульт теоретиктерінің пікірінше, өнер – ерекше дарынға ие элитаның иелігі емес, біліктілік алған жеке тұлғалардың физикалық еңбегінің нәтижесі еді.
Proletkult's theorists generally espoused a hardline economic determinism, arguing that only purely working class organizations were capable of advancing the cause of the dictatorship of the proletariat. An early editorial from the official Proletkult journal Proletarskaia Kultura (Proletarian Culture) demanded that "the proletariat start right now, immediately, to create its own socialist forms of thought, feeling, and daily life, independent of alliances or combinations of political forces." In the view of Alexander Bogdanov and other Proletkult theoreticians, the arts were not the province of a specially gifted elite, but rather were the physical output of individuals with a set of learned skills.
Мұра
Пролеткүлт қозғалысы ұйым ретінде ресми түрде таратылғанына қарамастан, ерте совет мәдениетіне әсер етуді және бағыт беруді жалғастырды. Тарихшы Питер Кенез "Страйк" (1925), "Броненосец Потемкин" (1926) және "Октябрь: әлемді дүр сілкіндірген он күн" (1927) атты классикалық фильмдерінің режиссері, совет киносының алғашқы режиссерлерінің бірі Сергей Эйзенштейннің туындыларына "Пролеткүлт" этикасының күшті ықпалы тигенін атап көрсетті: [Эйзенштейннің] алғашқы фильмдерінің интеллектуалдық мазмұны оның бұрынғы "Пролеткүлт"пен байланысына зор әсер етті, бұл қозғалыс революциялық кезеңде өзінің ең жоғары ықпалына жеткен күрделі саяси-мәдени құбылыс еді. [ ] [Оның жетекшілері] жаңа социалистік мәдениет бұрынғыдан түбірінен өзгеше болады деп мәлімдеді. Олардың пікірінше, ескі әлеммен келісімге келуге болмайды; пролетариат өзінің тәжірибесіне сүйене отырып, ұжымдық рухта жаңа мәдениет құруға тиіс. Осыдан жаңа өнер жеке тұлғалардың емес, жұмысшылар мен шаруалардың еңбектеріне баса назар қою керектігі шықты. Эйзенштейн осы қозғалысқа "буржуазиялық" әлемнің өнерінен толық үзіліс жасау қажеттігін дәлелдегендіктен қызығушылық танытты. Оның барлық алғашқы фильмдері, өзінің ерекше стильінде болса да, "Пролеткүлт" идеологиясын көрнекті түрде бейнеледі.
The intellectual content of [Eisenstein's] early films was profoundly influenced by his earlier association with Proletkult, a complex politicocultural movement that reached the height of its influence during the revolutionary period. [ ] [Its leaders] argued that the new, socialist culture would be profoundly different from what it replaced. In their view there could be no accommodation with the old world; the proletariat on the basis of its experience would create a new culture that would reflect the spirit of the collective. It followed that the new art had to emphasize not the accomplishments of individuals but those of the workers and peasants. Eisenstein was attracted to this movement because it justified the necessity of a complete break with the art of the 'bourgeois' world. All of his early films expressed, though in his own idiom, the ideology of Proletkult.
ХХ ғасырдың соңында қызығушылықтың қайта жанданыуы
1960-1970 жылдары Богданов пен Пролеткультке деген қызығушылық қайта оянды. Дитрих Грилдің 1964 жылы қорғалған және 1966 жылы жарияланған «Лениннің бәсекелесі» атты докторлық диссертациясы 1988 жылы Зеновия Сохор тарапынан «алғашқы зерттеулердің ең жан-жақтысы» деп бағаланды.
ХХІ ғасырдың пайыздық мөлшері
2018 жылы авангардтық Wu Ming жазу ұжымы «Proletkult» жаңа итальяндық эпикалық романын жариялады.