Кіріспе

Өнеркәсіптік жарақат

Вибрациялы ақ саусақ (VWF), сонымен қатар қол-қолдың вибрациялық синдромы (HAVS) немесе «өлген саусақ» деп те аталады, бұл Рейно синдромының екіншілік түрі. Ол қолмен ұсталатын дірілдейтін машиналарды үздіксіз пайдалану нәтижесінде туындайтын өнеркәсіптік жарақат. «Вибрациялы ақ саусақ» терминінің қолданылуы кәсіби ортада HAVS ұғымымен ауыстырылды, бірақ ол әлі де халық арасында қолданылады. Вибрациялы ақ саусақтың белгілері HAVS-тің қан тамырлық құрауыштары болып табылады. HAVS – ондаған мың жұмысшыларға әсер ететін кең таралған және танымал өнеркәсіптік ауру. Бұл ауру қолдың, білезіктің және қолдың қан тамырларына, нервтеріне, бұлшықтарына және буындарына әсер етеді. Оның ең белгілі әсері – дірілдің әсерінен туындаған ақ саусақ (VWF), бұл термин 1970 жылы Өнеркәсіптік жарақаттар жөніндегі кеңес тарапынан енгізілген. Жарақат 5 және 2000 Гц жиіліктерде пайда болуы мүмкін, бірақ саусақтар үшін ең жоғары тәуекел 50 және 300 Гц аралығында. Қол мен қолға қатысты жалпы тәуекел ISO 5349-1 стандартын қолдану арқылы есептеледі, ол 8-16 Гц аралығында максималды зақымдануды және жоғары жиіліктерде тәуекелдің жылдам төмендеуін көрсетеді. ISO 5349-1 жиілік тәуекелінің бағалауы байқау деректерімен толық сәйкес келмейді деп сынға ұшырады; соңғы зерттеулер орташа және жоғары жиілікті дірілдер де HAVS тәуекелін арттырады деген пікірді ұсынады.

Әсерлер

Қол-қол тербелісіне шамадан тыс әсер ету HAVS немесе VWF деп аталатын аурулардың әртүрлі түрлеріне алып келуі мүмкін. Бұл қол мен алқаның жүйкелеріне, буындарына, бұлшық еттеріне, қан тамырларына немесе байланыстырғыш тіндеріне әсер етуі мүмкін:
* Саусақтардағы шаншық, «ақ» немесе сезімнің жоғалуы (қан тамырлары мен жүйкелерге әсер етеді): Бұл жұмыс күнінің соңында байқалмауы мүмкін, ал жеңіл жағдайларда саусақтың ұштарына ғана әсер етуі мүмкін. Ауырлаған сайын, бүкіл саусақ, тіпті буынға дейін ақ түске айналуы мүмкін. Сезім де толық жоғалуы мүмкін.
* Саусақтардың түсі өзгеруі (қан тамырларына әсер етеді): Ұзақ әсер ету кезінде адам суыққа ұшырағанда саусақтарының түсі өзгеріп тұратын үдемелі шабуылдарды бастан өткеруі мүмкін. Алдымен саусақтар тез бозаруы мүмкін және сезім жоғалады. Бұл фазадан кейін қарқынды қызыл түс пайда болады (кейде көкшіл фазадан кейін), бұл саусақтарға қан айналымының қайта оралуын көрсетеді және көбінесе жағымсыз соғумен бірге жүреді.
* Қолдың шеберлігінің жоғалтылуы (жүйкелер мен бұлшық еттерге әсер етеді): Ауыр жағдайларда, шабуылдар суық ауа райында жиі бола бастауы мүмкін, тек жұмыс кезінде ғана емес, сонымен қатар бау-бақшамен айналысқанда, машина жуғанда немесе тіпті ашық ауада спорттық жарыстарды тамашалағанда да пайда болуы мүмкін және бір сағатқа дейін созылуы мүмкін, бұл айқын ауырсынуға, қолдың шеберлігінің төмендеуіне және ұстау күшінің әлсіреуіне әкеледі. Ең нашар жағдайларда, зардап шегуші саусақтарын жоғалтуы мүмкін. Бұл әсерлер жинақталады. Симптомдар алғаш пайда болғанда, олар қысқа уақыттан кейін жоғалуы мүмкін. Бірақ егер тербеліс айлар немесе жылдар бойы жалғаса берсе, симптомдар нашарлап, қалыпты жағдайға айналуы мүмкін.

Алдын алу

Жұмыс орнында дірілдерді бақылау туралы 2005 жылғы ереже, 1974 жылғы «Жұмыс орнындағы денсаулық пен қауіпсіздік және басқа да мәселелер» заңына сәйкес жасалған, Ұлыбританияда дірілге ұшырауды реттейтін және кәсіби қол-білек синдромының (HAVS) пайда болуын алдын алуға көмектесетін заңнама болып табылады. Өнеркәсіптік денсаулық пен қауіпсіздікті басқарудағы жақсы тәжірибе жұмысшылардың дірілге ұшырауын үдеу, амплитуда және ұзақтық тұрғысынан бағалауды талап етеді. Ұзақ уақыт бойы аз дірілдейтін құралды пайдалану, қысқа уақыт ішінде күшті дірілдейтін құралды пайдаланумен бірдей зиянды болуы мүмкін. Құралды пайдалану ұзақтығы «іске қосу уақыты» ретінде өлшенеді, яғни жұмысшы құралды іске қосу үшін бармағын басып тұрған кезең, және әдетте тәулігіне сағаттармен есептеледі. Діріл амплитудасы секундына метр квадрат (м/с²) бірлігімен өлшенеді және құралдағы акселерометрмен немесе өндірушімен беріледі. Амплитудалар құралдың дизайнына, жағдайына және пайдалану стиліне байланысты, тіпті бір типтегі құрал үшін де айтарлықтай өзгеруі мүмкін. Ұлыбританияда Денсаулық және қауіпсіздік жөніндегі атқарушы орган (HSE) 6 м/с²-ден 25 м/с²-ге дейін ауытқыйтын балға-бұрғының мысалын келтіреді. HSE әртүрлі құралдар үшін байқалатын діріл деңгейлерінің тізімін және жұмысшының қанша уақыт бойы белгілі бір діріл деңгейіне ұшырауы мүмкін екенін көрсететін графиктерді жариялайды. Бұл тәуекелді басқаруды салыстырмалы түрде оңай етеді. Құралдарға «әсер ету мәні» (EAV, діріл әсерін азайту үшін шаралар қабылдау қажет болғанға дейін құралды пайдалануға болатын уақыт) және «әсер ету шекті мәні» (ELV, құралды пайдалануға болмайтын уақыт) беріледі. АҚШ-та Ұлттық еңбек қауіпсіздігі және денсаулық сақтау институты (NIOSH) ұқсас дерекқорды жариялады, онда АҚШ-тағы ірі коммерциялық жеткізушілерден табылған көптеген құралдардың дыбыс қуаты мен діріл деңгейлері зерттелді. Жаңа және одан әрі құралдарды сынау жұмыстары жалғастырылуда. Әртүрлі елдердегі заңнаманың жұмысшылардың діріл шектеріне тигізген әсері жабдық жеткізушілерді жақсырақ жасалған және күтілген құралдарды әзірлеуге, ал жұмыс берушілерді жұмысшыларды тиісті оқытуға міндеттейді. Бұл құрал жасаушыларды дірілді азайту үшін инновациялар жасауға ынталандырады. Мысалдардың бірі – оңай басқарылатын механикалық қол (EMMA) және тізбекке орнатылған серіппелі механизм.

Дәреңге қарсы қолғаптар

Дәреңге қарсы қолғаптар дәстүрлі түрде дірілдерден оқшаулау үшін қалың және жұмсақ алақан материалынан жасалады. Қорғау жиілік диапазонына өте тәуелді; көптеген қолғаптар ~50 Гц төмен алақан және білекте, ал ~400 Гц төмен саусақтарда қорғаныссыз болады. Қатты ұстау күші, суық қолдар немесе қию бағытындағы діріл күштері сияқты факторлар қолдар мен қолға зиянды азайтуы немесе күшейтуі мүмкін. Қолғаптар қолды жылы ұстауға көмектеседі, бірақ қажетті нәтижеге қол жеткізу үшін құралдың жиілік шығысы таңдалған дірілге қарсы қолғаптың қасиеттерімен сәйкес келуі керек. Дәреңге қарсы қолғаптар көп жағдайда жоғарыда аталған жиіліктерден төмен жиіліктердегі дірілдерді күшейтеді.

Реактивті бақылау

Реактивті бақылау деп аталатын қарапайым жүйе, мысалы, тұтыну материалдарын пайдалану қарқынын бақылау арқылы қолданылуы мүмкін. Мұндай жүйені Карл Уэст Англияның Ротерхам қаласындағы өндіріс шеберханасында енгізді. Бұл жүйеде қолданылып жатқан бұрыштық ұнтақтау құралдарының діріл деңгейі және ұнтақтау дискісінің орташа өмір мерзімі өлшенді. Осылайша, пайдаланылған ұнтақтау дискілерінің санын тіркеу арқылы дірілге ұшырауды есептеуге болады.

Тарих

Симптомдарды алғаш рет 1911 жылы Италияда профессор Джованни Лорига сипаттады, бірақ симптомдар мен дірілдейтін қол құралдары арасындағы байланыс 1918 жылы Элис Гамильтонның зерттеуіне дейін анықталмады. Ол өз теориясын Индиана штатының Бедфорд қаласындағы тас кесушілер мен ойып өрнек салушылардың баяндаған симптомдарын қадағалау арқылы жасады. Сондай-ақ, 1918 жылдың өте суық қыс болғанын ескере отырып, HAV симптомдарының күшеюі мен суық ауа райы арасындағы байланысты анықтады. Бұл жағдайды бағалау үшін алғашқы шкала – Тейлор Пелмер шкаласы 1975 жылы жарияланды, бірақ ол 1985 жылға дейін Ұлыбританияда ресми медициналық диагноз ретінде тіркелмеді, ал 1987 жылы Стокгольм шкаласы енгізілді. 1997 жылы Ұлыбританияның Жоғарғы соты тербеліске байланысты саусақтардың ағаруынан зардап шеккен жеті көмір шахтерге 127 000 фунт стерлинг өтемақы төледі. Бұрынғы көмір шахтерлерінің талаптарын өтеу үшін Ұлыбритания үкіметі құрған қор 2004 жылға қарай 100 миллион фунт стерлингтен асты.