Кіріспе

Келісімнің екі компоненті – ұсыныс және қабылдау – келісімшарт жасау үшін қажетті талаптар ретінде мойындалады (қарсы ақы және құқықтық қабілеттілік сияқты басқа талаптармен бірге). Олардың қалай жұмыс істейтінін талдау – шарттар құқығындағы дәстүрлі тәсіл. Шарт жасауға қатысты осы классикалық тәсіл эстоппель, қателестіретін әрекет, қасақана жалған мәлімдеме, заңсыз байыту және қабылдау өкілеттігі саласындағы заңның дамуымен өзгертілді.

Ұсыныс

Treitel ұсынысты "белгілі бір шарттармен келісімшартқа отыруға дайындық білдіру, оны адресат – "ұсынушы" – қабылдағаннан кейін міндетті болады деген ниетпен жасалады" деп анықтайды. Ұсыныс – бұл ұсыныс беруші өзіне байланысты болуға дайын болатын шарттардың мәлімдемесі. Ұсыныстың көрінісі әр түрлі болуы мүмкін, ал қандай форманың қабылдануы юрисдикцияға байланысты әр түрлі болады. Ұсыныстар хатпен, газеттегі жарнамамен, факспен, электрондық пошта арқылы ауызша немесе тіпті іс-әрекеттер арқылы ұсынылуы мүмкін, егер ол ұсынысты беруші келісімшартқа дайындық негізін білдірсе. Дәстүрлі түрде азаматтық құқық жарнамаларды ұсыныс ретінде қарастырмады, бірақ бұл көзқарас қазіргі заманғы юрисдикцияларда бұрынғыдан әлсіз. Екі тарап шарттар бойынша келісімге келгені немесе жарамды ұсыныс жасалғаны – заңдық мәселе. Кейбір юрисдикцияларда соттар "объективті сынақ" деп аталатын критерийлерді қолданады, ол Smith v. Hughes ісінде түсіндірілді. Smith v. Hughes ісіндегі сот маңызды нәрсе – тараптың (субъективті) ниеті емес, ақылға қонымды адамның жағдайды қалай бағалайтыны екенін атап өтті. Ұлыбританияда Рим I регламентімен бірге Брюссель режимін енгізу арқылы объективті сынақ көбінесе тоқтатылды. Ұсыныс тек шарттың негізгі шарттарын қамтитын жағдайда ғана міндетті келісімшарттың негізі бола алады. Мысалы, кейбір юрисдикцияларда тауарлар сатып алу келісімшарттары үшін төмендегідей төрт талап қойылады: жеткізу күні, баға, төлем мерзімі (төлем күнін қоса) және ұсынылатын тауардың егжей-тегжейлі сипаттамасы, соның ішінде жағдайының немесе қызмет түрінің дұрыс сипаттамасы. Басқа юрисдикциялар бұл талаптарды өзгертеді немесе жояды. Егер ең төменгі талаптар орындалмаса, сот сату ұсынысын заңды ұсыныс ретінде қарастырмайды, керісінше, жарнама ретінде қарастырады. Голландия заңына сәйкес, жарнама көбінесе ұсынысты емес, ұсыныс жасауға шақыру болып табылады. Жоғарыда келтірілген Трейтелдің анықтамасына сәйкес, қабылдауға шақыру үшін ұсыныс шындық болуы керек. Осыған байланысты, ашық әзіл ұсыныстың негізі бола алмайды, өйткені әлеуетті ұсынушыда айырбас жасау туралы нақты ниет жоқ. Мысалы, Леонард пен Пепсико, Инк. арасындағы атақты істе "Пепси Пойнт" үшін ұсынылатын әскери ұшақтың суреті сотпен әзіл ретінде түсіндірілді. Жарнаманың нақты шарттары (бір ұшаққа 7 000 000 Пепси Пойнт) болғанымен, жарнаманың әзіл-сықақ элементтері жарнаманың осы бөлігін шынайы ұсыныс емес, әзілге айналдырды. Әлеуетті ұсыныстың шындығы объективті стандарт бойынша бағаланады, ұсыныс жасаған немесе қабылдаған адамның субъективті ниетіне қарамастан. Люси Земмерге қарсы істе бір тараптың ферманы сату туралы әзіл деп ойлағаны сот жағдайды ақылға қонымды бақылаушының тұрғысынан бағалауға негізделген, міндетті келісімшартқа айналды. Сол сияқты, Берри v. Gulf Coast Wings Inc. ісінде бір тараптың жеңімпазға "Тойота" ұсынғаны, байқаудың әзілге негізделгеніне қарамастан, жеңімпазға "Жұлдызды соғыстар" фильміндегі "Toy Yoda" қуыршағын емес, көлік беруді талап ету ретінде түсіндірілді.

Бір жақты келісімшарт

Біржақты шарт белгілі бір әрекетті орындауға жасалған ұсынысқа жауап ретінде жасалады. Біржақты шартта қабылдауды жариялау міндетті емес, әрекетті орындау арқылы қабылдауға болады. Дегенмен, әрекетті орындаушы ұсынысқа сүйене отырып орындауы тиіс. Біржақты шарт екі тараптың уәделерінен тұратын екіжақты шарттан өзгеше. Мысалы, бір тарап көлік сатып алуға, ал екінші тарап көлік сатуға уәде берсе, ол екіжақты шарт болып табылады. Біржақты шарттың жасалуын Carlill v Carbolic Smoke Ball Co. ағылшын ісінде көрсетуге болады. Мүліктің иесінің белгілі бір бағаға сатуға ниет білдіруі, мысалы, сатуға шақыру ретінде қарастырылады. Сол сияқты, Gibson v Manchester City Council ағылшын ісінде "сатуға дайын болуы мүмкін" деген сөздер баға туралы хабарлама ретінде қарастырылды, сондықтан ол жеке ұсыныс емес. Алайда, саясаттың өзгеруіне байланысты басқа бір істе (Манчестер қалалық кеңесі саяси бақылаудың өзгеруіне байланысты кеңес үйлерін тұрғындарына сатуды тоқтатты) Storer v. Manchester City Council ісінде, сот келісімшарттың тілі жеткілікті нақты болғандықтан, жалға алушы сатып алу туралы келісімге қол қойып, оны қайтару арқылы келісімнің жасалғанын анықтады, ал кеңес атынан қойылған қол қою формалдық ресімдеу болып табылады. Шақырулар тек ұсыныстарды алуға бағытталған және бірден міндетті міндеттемелерді тудырмайды. Соттар әдеттегі мәмілелерде ұсыныстар мен қабылдауға қарағанда, шақыруларды анықтауға дәйекті көзқарас танытады. Дүкен терезесінде немесе өзің қызмет көрсететін дүкен сөрелерінде сатуға қойылған тауарлар әдетте ұсыныс емес, шақыру ретінде қарастырылады. Аукционды өткізу де әдетте шақыру ретінде қарастырылады. Алайда, аукциондар әдетте ерекше жағдай болып табылады. Ереже бойынша, ұсыныс жасаушы сатып алу туралы ұсыныс жасайды, ал аукцион жүргізуші оны әдеттегідей қабылдайды, әдетте балғаның түсуі арқылы. Ұсыныс жасаушы балға түскенге дейін кез келген уақытта ұсынысын қайтарып ала алады, бірақ жоғары баға ұсынылған жағдайда, ол ұсыныс күшін жояды, сондықтан егер жоғары баға ұсынылып, содан кейін балға түскенге дейін қайтарылып алынса, аукцион жүргізуші бұрынғы ең жоғары ұсынысты қабылдауға құқылы емес. Егер аукцион резервсіз болса, тауар иесі мен ең жоғары баға ұсынған сатушы арасында сату шарты болмаса да (өйткені тауарларды аукционға қою шақыру болып табылады), аукцион жүргізуші мен ең жоғары баға ұсынған сатушы арасында аукцион резервсіз өткізілетіні туралы қосымша шарт бар (яғни, ең жоғары баға, қаншалықты төмен болса да, қабылданады). АҚШ-тың Бірыңғай коммерциялық кодексі аукционда тауарлар саудаға шығарылғаннан кейін оларды резервсіз алып тастауға болмайды деп белгілейді.

Ұсынысты қайтарып алу

Ұсынушы оны қабылдамас бұрын қайтарып алуы мүмкін, бірақ қайтарып алу туралы ұсынысты алушыға хабарлануы керек (оны ұсынушы жеткізбесе де болады). Егер ұсыныс бүкіл әлемге жасалса, мысалы Карлиль ісінде, ал ұсыныс біржақты шартқа алып келсе, онда ұсынысты алушы орындауға кіріскеннен кейін оны қайтарып алу әдетте мүмкін емес.

Құндылығын дәлелдейтін ұсыныстар

Қабылданбаған сатып алу ұсыныстары әдетте соттарда ұсынылған сатып алудың құнын дәлелдеу үшін мойындалмайды. АҚШ-тағы "Шарп против АҚШ" (1903) ісінде Нью-Джерсидегі жер иесі Шарп үкіметтің бекініс және қорғаныс мақсатында алған жерінің құны төмен бағаланғанын айтты және ол мүлікті қонақ үй, тұрғын үй немесе ойын-сауық үшін, сондай-ақ паром, теміржол терминалы үшін сатып алуға немесе қонақ үй мақсатында жалға беруге алған әртүрлі ұсыныстарды мысал ретінде келтіруге тырысты. Төменгі сот (Нью-Джерси округтік соты), үшінші апелляциялық округ соты және Жоғарғы Сот бұл дәлелдерді қабылдамау керектігін бірнеше бұрынғы істердің дәлелдеріне сілтеме жасай растады. Сатып алу ұсыныстары "осы мақсатта ішкі сенімсіздікке" ұшырайды деп есептеледі.

Қабылдау

Ұсыныс алған тараптың ұсыныстағы талаптар мен шарттарды қабылдауға дайын екенін көрсететін уәдесі немесе амалы. Сондай-ақ, вексельдің шарттарымен төлемшіні міндеттейтін вексельге қатысты төлемшінің мойындауы.

Қабылдау сынағы

Қабылдау объективті стандарт бойынша бағаланады, ол ұсыныс алған адамның әрекеттеріне негізделген. (Кейбіреулер бұрынғы ортақ құқық ережесі субъективті көзқарас қолданған деп санайды.) Объективті көзқарас талабы, бір тарап ұсыныс қабылданбағанын айтып, екінші тараптың іс-қимылынан пайда көруге тырысқан жағдайларда маңызды. Мұндай жағдайда, сырттан қараған ақылды адам ("қабырғадағы шыбық") тараптың өзінің іс-әрекеттері арқылы ұсынысты мақұлдағанын байқаған болар ма, деген сынақтан өткізуге болады.

Қабылдау ережелері

Жалпы құқық шарттары "көзбен көрініс" қағидасы бойынша қабылданады. Осы қағида бойынша, қабылдау ұсыныстың барлық шарттарын толық және талапсыз қабылдау болуы тиіс. Егер ұсыныс пен оның қабылдану шарттары арасында ең маңызды емес мәселеде де өзгешелік болса, шарт жасалмайды. АҚШ-та Бірыңғай коммерциялық кодекс қабылдану шарттары ұсыныс шарттарынан өзгеше болған жағдайда да қабылдауға мүмкіндік береді. Мысалы, сатып алушының "Шарттары мен талаптары" сатушының "Шарттары мен талаптарынан" ерекшеленсе де, екі тарап та шарт бар сияқты әрекет ететін жағдайлар болуы мүмкін. Мұндай жағдайда "Формалар шайқасы" деп аталатын күрделі ережелер жиынтығы шартқа кірген нәрсені анықтайды. Бұл ережелер, мысалы, ұсыныстағы және қабылдаудағы қайшы келетін шарттарды "жоюға" және Кодексте көзделген стандартты тілмен алмастыруға мүмкіндік беруі мүмкін. Жауап берілген ұсыныс қабылдауға жарамды болса ғана қабылдау шарттық тұрғыдан күшіне енеді. 2020 жылы апелляциялық сот шешімінде судья сэр Джон Чадвик апелляциялық шағым берушінің ұсынған аргументін қабылдады, ол былай деп жазды:

Формалардың шайқасы

Екі компания бір-бірімен шаруашылық қызметін жүзеге асырғанда, олар көбінесе стандартты нысанға келтірілген шарттарды пайдаланады. Көбінесе мұндай стандартты нысандарда қарама-қайшы шарттар кездеседі (мысалы, екі тарап та өз нысандарында жауапкершіліктен бас тарту туралы ережелерді қосады). "Нысандардың қақтығысы" – екі тарап та заңды күші бар шарттың бар екенін мойындайтын, бірақ қайсысының стандартты шарттары қолданылатыны туралы келіспейтін жағдайда туындайтын құқықтық дауға берілген атау. Мұндай даулар "соңғы құжат ережесі" негізінде шешілуі мүмкін, яғни соңғы құжатты жіберген, немесе "соңғы оқ атқан" (әдетте сатушының тапсырыс қағазы) компания соңғы ұсынысты жасаған болып есептеледі, ал сатып алушы ұйымы тапсырыс қағазына қол қою арқылы немесе жеткізілген тауарларды қабылдап, пайдалану арқылы ұсынысты қабылдаған болып саналады. АҚШ құқығында бұл принцип "соңғы оқ ережесі" деп аталады. Англия құқығы бойынша, Butler Machine Tool Co Ltd v Ex Cell O Corporation (England) Ltd ісінде стандартты нысандағы шарттардың қайсысы мәміледе басымдыққа ие екені туралы мәселе көтерілді. Лорд Деннинг МР құжаттарды жиынтығында қарастыру қажеттігін, ал маңызды фактор – шешуші құжатты анықтау екенін айтты. Ал Lawton және Bridge LJJ дәстүрлі ұсыныс пен қабылдау талдауын қолдады және орындау басталғанға дейін жасалған соңғы қарсы ұсыныстың барлық алдыңғы ұсыныстарды күшсіз ететінін мәлімдеді. Екінші тараптан қосымша қарсы ұсыныс немесе бас тарту келмесе, ол ымырамен келісімге келгендік деп түсіндіріледі. Leicester Circuits Ltd. v. Coates Brothers plc (2002) және GHSP Incorporated v. AB Electronic Ltd (2010) істерінде Англияның Жоғарғы соты компаниялардың ешқандай шарттар бойынша келіспегенін анықтады, сондықтан "соңғы құжат ережесі" қолданылмайды. GHSP ісінде бір компания екіншісінің стандартты шарттарын қабылдады деп айтуға мүмкіндік болған жоқ, себебі олар шешілмеген даулы мәселе ретінде қалды. Сот ешбір тараптың шарттары қолданылмағанын және шарт 1979 жылғы Ұлыбританияның Тауарлар сату туралы заңының мылтық ережелерімен реттелетінін анықтады.

Пошта ережесі

Құлайлылық үшін, егер ұсыныс пошта арқылы қабылданса, шарт қабылдау жіберілген сәтте күшіне енеді. Бұл ереже тараптар ашық немесе түсініксіз түрде қабылдау құралы ретінде поштаны қарастырған жағдайда ғана қолданылады. Ол жерді сатып алуға қатысты шарттарды, дұрыс емес мекенжайға жіберілген хаттарды және дереу байланыс құралдарын қамтымайды. Бұл ереженің қазіргі жағдайларға, көптеген жылдам байланыс құралдары бар екенін ескере отырып, 19 ғасырдың басындағы маңыздылығы күмәнданып отыр, бірақ қазіргі уақытта ереже өз күшінде қалады.

Ұсынысты білу

Австралия заңдарында, қабылдау ұсынысқа сүйене отырып немесе оның орындалуына бағынышты болуы міндетті талап болып табылады.

Ұсынушының қайтыс болуы

Жалпы, ұсыныс жасаушының қайтыс болуы (немесе қабілетсіздігі) ұсынысты тоқтатуға себеп болады. Бұл опциондық шарттарға қатысты емес, онда ұсыныс жасаушының жақын туысы немесе тағайындалған адамы оның орнына қайтыс болғаннан кейін келе алады. Ұсыныс алушы ұсыныс жасаушының қайтыс болғанын білсе, ұсынысты қабылдауға болмайды. Егер ұсыныс алушы қайтыс болу туралы хабарсыз болса, шарт жарамды болуы мүмкін, бірақ бұл мәселе ұсыныстың мәніне байланысты. Егер шарт ұсыныс жасаушыға тән жекелеген ерекшеліктерді қамтитын болса, онда қайтыс болғаннан кейін ұсыныс күшін жояды.

Келісімшарт жасалған уақыт

Келісімшарт (егер заңды күші бар келісімшарт үшін қажетті басқа шарттар орындалса) тараптар келісімшарт жасау ниетін объективті түрде білдірген кезде құрылады. Ұсыныс пен қабылдау өзара байланысты болғандықтан, Калифорнияда (АҚШ) ұсыныс пен қабылдау бір элементтің құрамдас бөліктері ретінде, тараптардың келісімі немесе өзара келісім деп аталатын бірлік ретінде талданады. Бірыңғай коммерциялық кодекс бойынша ұсыныс пен қабылдау міндетті емес, сондай-ақ келісімшарт жасасу уақыты келісімшарттың болуы үшін анық болуы шарт емес. Ғалымдар көптеген келісімшарттардың іс жүзінде ұсыныс пен қабылдау арқылы жасалмайтынын көрсетіп, осы доктринаны сынап, қайта қарастырды.