Кіріспе
Босниялық мұсылман генерал Хусейн Градащевич (Husein kapetan) (31 тамыз 1802 – 17 тамыз 1834) – Осман империясының босниялық әскери қолбасшысы, Танзимат реформаларына, яғни Осман империясындағы жаңа саяси реформаларға қарсы көтеріліске жетекшілік еткен. Босниялық ақсүйек отбасында туған Градащевич 1820-ші жылдардың басында Градчац қаласының капитаны болды, бұл лауазымды туыстарынан (соның ішінде әкесінен) мұра етіп алды. Ол Осман империясының батыс аймақтарындағы саяси тұрақсыздық атмосферасында өсті. 1828-1829 жылдардағы Ресей-Түрік соғысы Градащевичтің беделін арттырды; Босния губернаторы оған Дрина және Врбас өзендері арасында әскер жинауды тапсырды. 1830 жылға қарай Градащевич Босниядағы барлық Осман капитандарының ресми өкілі атанды және серб шапқындығы мүмкіндігіне байланысты қорғаныс шараларын үйлестірді. Осман сұлтаны Махмуд II жүргізген, яничарларды таратып, ақсүйектердің беделін әлсіреткен, сондай-ақ Сербия княздығына автономия және аумақ берген реформаларға наразылық білдірген босниялық ақсүйектер бірігіп көтеріліс ұйымдастырды. Градащевич көтерілісшілердің басшысы болып сайланды және уәзір атағын алды. Автономия мақсатымен жүзеге асырылған бұл көтеріліс үш жылға созылды және негізінен Герцеговинада Осман империясына адал адамдарды тазартты. Ерекше жетістіктерінің бірі – Градащевич Косово шайқасында Осман армиясының маршалына қарсы жеңіс оді. Көтеріліс сәтсіз аяқталып, 1835 жылға қарай барлық капитандықтар таратылды. Уақытша Австрияға жер аударылған ол сұлтанмен келіссөздер жүргізіп, Босниядан басқа Осман империясының барлық аймақтарына кіруге рұқсат алды. 1834 жылы күмәнді жағдайда қайтыс болды және Стамбулдағы Эйюп зиратында жерленді. Градащевич "Боснияның аждаһасы" (Zmaj od Bosne) деген құрметті лақап атанды және босниялық ұлттық қаһарман саналады.
Husein Gradaščević (Husein kapetan) (31 August 1802 – 17 August 1834) was an Ottoman Bosnian military commander who led an uprising against the Tanzimat, modernising political reforms in the Ottoman Empire. Born into a Bosnian noble family, Gradaščević became the captain of Gradačac in the early 1820s, succeeding his relatives (among whom was his father) in the position. He grew up surrounded by a political climate of turmoil in the western reaches of the Ottoman Empire. With the Russo Turkish war (1828–29), Gradaščević's importance rose; the Bosnian governor gave him the task of mobilizing an army between the Drina and Vrbas. By 1830, Gradaščević became the spokesman of all Ottoman captains in Bosnia and coordinated the defence in light of a possible Serbian invasion. Sparked by Ottoman Sultan Mahmud II's reforms that abolished the Janissaries and weakened the privileges of the nobility, and the autonomy and territory granted to the Principality of Serbia, much of the Bosnian nobility united and revolted. Gradaščević was chosen as the leader and claimed the title of Vizier. This uprising, with goals of autonomy, lasted three years and included the termination of Ottoman loyals mainly in Herzegovina. Among notable accomplishments, Gradaščević led forces victorious against the Ottoman field marshal in Kosovo. The uprising failed, and all captaincies were abolished by 1835. Temporarily exiled to Austria, he negotiated his return with the Sultan and was allowed to enter all of the Ottoman Empire except Bosnia. He died under controversial circumstances in 1834 and was buried in the Eyüp Cemetery in Istanbul. Gradaščević received the honorific "the Dragon of Bosnia" (Zmaj od Bosne), and is considered a Bosniak national hero.
Ерте және жеке өмір
Градщевичтің отбасы қазіргі Венгриядағы Будадан шыққан, олар 17 ғасырдың соңында Боснияға көшіп келген. Хусейн 1802 жылы солтүстік Босниядағы Градчач қаласында Осман мен оның әйелі Тулей ханумның үйінде дүниеге келді. Оның балалық шағы туралы отбасылық дәстүрлер мен кейіннен құрастырылған халық әңгімелерінен басқа көп нәрсе белгісіз. Ол отбасының бекінісі жөндеуден өткен кезде көп уақытын сонда өткізгені айтылады. Ол қыржүйек заманда өсті, әкесінің әскери тәжірибесін және 1813 жылғы Сербияға қарсы соғыста ағасы Османның көрсеткен ерлігін ескере отырып, жас Хусейн жеке тұлғасын қалыптастырған көптеген тікелей куәліктерді естігені сөзсіз. Осман қарт 1812 жылы, Хусейн он жасқа толғанда қайтыс болды. Кейбір ғалымдар анасы да сол кезде қайтыс болғанын айтады, бірақ отбасылық әңгімелер мұны жоққа шығарады. Дегенмен, анасы Хусейннің тәрбиесіне зор ықпал еткені белгілі. Әкесінің қайтысынан кейін Хусейн жасы мен Градчац капитандығының мұрагері ретіндегі мәртебесіне орай үлкен ағасы Муратқа бағынды. Хусейн Градщевич ағасы Мурат 1821 жылы қарсылас аристократтардың уынан өлгеннен кейін ғана Градчац әскери капитандығының басшысы болды. Хусейн Дервенталық капитан Махмудтың қарындасы Ханифаға ерте үйленді. Дәл күні белгісіз болғамен, оның ұлы Мұхамед бек Градщевич Хусейн жиырма жасқа толған 1822 жылға дейін дүниеге келген болуы мүмкін. Олар 1833 жылы Шефика есімді қызды да өмірге әкелді. Мұхамед пен Шефиканың өзінің балалары болғаны туралы мәлімет жоқ.
Градчач командасының капитаны
Гусейн Градичач капитаны болған кезде, ол өзінің назарын ішкі істерді басқаруға шоғырландырды. Ерекше айта кетерлік жайт, Гусейннің барлық құрылыс жобалары Градичач қаласы мен оның төңірегіне қатысты. Оның билігі тұсында Градичач Босниядағы ең гүлденген капитандықтардың бірі ретінде беделін арттырды. Алғашқы және ең маңызды құрылыс – Градичач қамалы болды. Қамалда ондаған жылдар бойы сақталған, ал 1765 жылдан бастап капитан Мехмед тұсында кең ауқымды жөндеу жұмыстары жүргізілген. Гусейннің әкесі Осман мен ағасы Мұрат 1808 және 1818-19 жылдары да жұмыс істеген. Дегенмен, Гусейннің нақты үлесі белгісіз. Қамал мұнарасы ұзақ уақыт бойы Гусейнмен байланысты болғанымен, сәулеттік дәлелдер мұнараның бұрынғы кезеңдердегі кешенмен бірге салынғанын көрсетеді. Гусейн мұнараны қайта жаңғыртуға жауапты болған, бірақ бұл халық жадында сақталған. Гусейн 100 метрге дейін ені мен тереңдігі бар қамалмен қоршалған жасанды аралды салуды қамтитын ірі жобамен жаңа қамал салдырды. Қамал Čardak деп аталды, ал айналасындағы ауыл одан атын алды. Қабырғалары сопақ пішіндес, жалпы ұзындығы он жеті метр, ені сегіз метрді құрады. Кешенге және аумаққа мешіт, құдықтар, балық аулау және аң аулау орындары кірді. Градичач қаласының қабырғалары ішінде Гусейннің қалаға қосқан ең маңызды үлесі – 1824 жылы салынған сағат мұнарасы болды. Объектінің негізі 5,5x5,5 метр, ал биіктігі 21,50 метр. Бұл Боснияда салынған осындай соңғы нысан болды. Қала қабырғасынан шамамен 40-50 метр қашықтықта Градичачқа Хюсейннің ең үлкен сәулеттік үлесі – Хюсейния мешіті орналасқан. 1826 жылы салынған, онда сегізбұрышты күмбезді шатыр және 25 метр биіктіктегі минарет бар. Есіктің және оның айналасындағы қабырғаның, сондай-ақ ішкі кеңістіктің исламдық әшекейлері мен өнері бар. Бүкіл кешенді кішкентай тас қабырға мен қақпа қоршап тұр. Гусейннің Градичачтағы билігі оның өкіметіндегі христиан халқына (католиктер мен православиелерге) көрсеткен төзімділігімен де ерекшеленді. Ол кездегі әлеуметтік нормалар бойынша, кез келген исламдық емес діни ғимараттарды салу үшін Осман сұлтанының ресми мақұлдауы қажет болғанімен, Гусейн мұндай бірнеше ғимараттың құрылысын онысыз да мақұлдады. 1823 жылы Толиса ауылында католик мектебі, содан кейін 1500 адамға арналған үлкен шіркеу салынды. Дубраве мен Гаревац ауылдарында тағы екі католик шіркеуі, ал Обдувац ауылында православие шіркеуі салынды. Гусейннің басшылығымен Градичактағы христиандар Босниядағы ең қанағаттанған халық ретінде танылды. Гусейн 1827 жылы Боснияның жоғары саяси аренасына енді, негізінен, алдағы орыс-түрік соғысына (1828-1829) және Босния шекараларын қорғауға дайындыққа байланысты. Боснияның уәзирі Абдурахим-пашадан бұйрық алғаннан кейін, Гусейн Градичач халқын жұмылдырып, қорғанысын күшейтті. Сараевода уәзир мен босниялық капитандықтар арасында өткен келіссөздер кезінде Гусейн стратегияны талқылау үшін ең ұзақ уақыт болды. Ол Дрина мен Врбас арасындағы жерлерден әскер жинап, олардың қолбасшысы болып тағайындалды. Барлық есептер бойынша, ол жақсы жұмыс істеді. Алайда, 1828 жылдың маусым айының ортасында Гусейн әскерлер арасындағы көтерілістен кейін уәзирді қауіпсіз жерге жеткізу үшін шағын сүйемелдеуші күшпен Сараевоға асығып кетуге мәжбүр болды. 1830 жылы Гусейн Боснияның барлық (немесе кем дегенде көпшілігі) капитандықтарының атынан сөйлей алатын жаңа саяси биікке көтерілді. Ол Сербияның болуы мүмкін шапқыншылығына қарсы Боснияның қорғанысын үйлестіріп, Австрия билігіне жүгініп, Сава арқылы кез келген шабуылға қарсы ескертуді өз міндеті деп санады. Градичачтағы капитандық кезеңінде ол көрсеткен билік оның алдағы жылдары атқаратын үлкен рөлін түсіндіреді.
Румелиядағы тұрақсыздық пен босниялық көтеріліс
1820-шы жылдардың соңында Сұлтан Махмуд II орталықтандырылған армияны (низамды) одан әрі кеңейтуді, жаңа салықтар мен Османдық бюрократияны күшейтуді талап ететін реформалар кешенін қайта енгізді. Бұл реформалар босниялық мұсылман аристократиясының ерекше мәртебесі мен артықшылықтарын әлсіретті. Көптеген босниялық басшылар Осман империясының Сербия княздығынан келген мұсылман босқындарының жағдайына немқұрайды қарағанынан көңілі қалды. Алайда, көпшілік пікірге қарамастан, Гусейн Градащевич бұл реформаларға қатты қарсы болмады. 1826 жылы Ауспициоздық оқиға кезінде Сұлтан Махмуд II әскери күш, жазалаулар мен жер аудару арқылы яничарларды жойды. Содан кейін Махмуд II беделді Бекташи орденін тыйым салды және өзінің түрік қолбасшыларына Балқанның көрнекті мұсылман басшыларына қарсы науқандар бастауды бұйырды, бұл Румелияда үлкен тұрақсыздыққа әкелді. Градащевичтің яничарларды жоюға деген дереу реакциясы босниялық аристократияның қалған бөлігінен айырмашылығы жоқ еді; Градащевич Сараево яничарларына қарсы шыққан кез-келген адамды әскери күшпен бағындырумен қорқытты. Алайда, яничарлар нақиб әл-ашраф имам Нурудин эфенди Шерифовичті өлтірген кезде, оның ұстанымы өзгерді және ол тез арада олардың ісінен алшақтады. Градащевич экономикалық қиындықтар яничарлардың наразылығының басты себебі екенін түсінді. Осыдан кейін Градащевич Босниядағы императорлық билікпен жақсы қарым-қатынас жасады. 1827 жылы Абдурахим паша уәзір болған кезде, Градащевич оның ең сенімді кеңесшілерінің бірі болды. Бұл Градащевичтің орыс-осман соғысына босниялықтарды жұмылдырудағы үлкен рөліне әкелді. Сараево лагерінде болған тәртіпсіздікке байланысты Градащевич тіпті құлатылған Абдурахим Пашаға елден қашуға көмектесуден бұрын Градчац қаласында баспана берді. Градащевич сонымен қатар Абдурахимнің мұрагері Намик-пашаға адал болды, оның бұйрығы бойынша Шабақтағы Осман гарнизондарын нығайтты. Градащевич үшін бұрылыс нүктесі орыс-осман соғысының аяқталуымен және 1829 жылғы 14 қыркүйекте Адрианополь келісімінің жасалуымен болды. Келісімнің ережелеріне сәйкес Осман империясы Сербияға автономия беруі керек, сондай-ақ оған алты округті беруі керек болды. Бұл босниялық аристократияның ашуын тудырып, көптеген наразылық акцияларын бастады. 1830 жылдың 20-31 желтоқсанында Градащевич Градчацта босниялық аристократтардың жиналысын өткізді. Бір айдан кейін, 20 қаңтардан 5 ақпанға дейін, Тузлада көтеріліске дайындық үшін тағы бір кездесу өткізілді. Сол жерден босниялық мұсылман халқына Боснияны қорғауға шақыру жасалды. Сол кезде халыққа танымал Градащевич көтерілістің басшысы болып бейресми таңдалды. Бұл кездесудің басқа да егжей-тегжейлері күңгірт және даулы. Кейбір заманауи деректерге сәйкес, олардың Константинопольден талаптары мыналар болды: Сербияға берілген артықшылықтарды жою және әсіресе алты ауданды Боснияға қайтару. Низамның әскери реформаларын тоқтату. Босния аймағының губернаторының билігін тоқтату және жергілікті басшы басқаратын автономиялы босниялық үкіметтің құрылуын қабылдау. Ал бұған жауап ретінде Босния жыл сайынғы салық төлейді. Тузладағы кездесудің тағы бір нәтижесі Травникте тағы бір жалпы жиналыс өткізу туралы келісім болды. Травник Босния аймағының және уәзірдің орталығы болғандықтан, жоспарланған кездесу іс жүзінде Осман билігімен бетпе-бет келу болды. Градащевич барлық қатысушылардан әскерді алдын ала жинауға көмектесуді сұрады. 1831 жылғы 29 наурызда Градащевич 4000 адаммен Травникке қарай жолға шықты. Намик-паша қарсыласып келе жатқан әскердің сөзін естіген соң Травник қамалына барып, Сүлейманпашич ағайындыларын көмекке шақырды. Тəнтілер армиясы Травникке жеткенде, олар қамалға бірнеше рет ескерту оқын атып, уәзірге әскери кездесуге дайын екендіктерін ескертті. Осы арада Градащевич Сүлейманпашичтің күштерін қарсы алу үшін Сребреницаның Мемиш ағасының қолбасшылығымен өз күштерінің жасағын жіберді. Екі тарап 7 сәуірде Травниктің маңындағы Пиротта кездесті. Мұнда Мемиш аға Сүлейманпашич ағайындыларын және олардың 2000 адамнан тұратын әскерін жеңіп, оларды кері шегінуге мәжбүр етті және Сүлейманпашич отбасының иелігін жойды. 21 мамырда Намик-паша қысқа қоршаудан кейін Столаққа қашып кетті. Көп ұзамай Гусейн Градащевич "Халықтың еркімен таңдалған Боснияның қолбасшысы" деп жарияланды. 31 мамырда ол босниялық аристократтардың бәрін дереу өзінің әскеріне қосылуын талап етті және қалағандарды шақырды. Мыңдаған адамдар оған қосылуға асықты, олардың арасында көптеген христиандар болды, олардың оның күштерінің үштен бірін құрайды делінген. Градащевич армиясын екіге бөлді, оның бір бөлігін Зворникте серб шабуылына қарсы қорғану үшін қалдырды. Әскердің көп бөлігімен ол көтерілісті басу үшін үлкен армиямен жіберілген ғалыма уәзірге кездесу үшін Косовоға бет алды. Жолда ол 25 000 адамдық армиямен Печ қаласын басып алды және Приштинаға жетті, онда ол өзінің негізгі лагерін құрды. Ғалыма уәзір Решид Мехмед пашамен кездесу 18 шілдеде Штимльеге жақын жерде болды. Екі армия да шамамен бірдей болғанымен, ғалыма уәзірдің әскерлерінде жақсы қару-жарақ болды. Градащевич Решид пашаның күштеріне қарсы кездесу үшін Зворник капитан және санджак бейі Әли паша Фидахичтің басшылығымен өз армиясының бір бөлігін алдын ала жіберді. Кішкентай шайқастан кейін Фидахич кері шегінуді салды. Жеңіс қол жеткізілгенін ойлаған ғалыма уәзір өз кавалериясы мен артиллериясын орманды жерге жіберді. Градащевич дереу осы тактикалық қателікті пайдаланып, өзінің күштерінің көп бөлігімен қатты қарсы шабуыл жасады, Осман күштерін жартылай жойды. Решид пашаның өзі жараланып, тым қиындықпен құтылды. Ғалыма уәзірдің көтеріліс армиясы үйге қайтса, Сұлтан барлық босниялық талаптарды орындайтыны туралы мәлімдемелерден кейін Градащевич және оның армиясы кері қайтты. 10 тамызда көтерілістің басшылығы Приштинада кездесіп, Градащевичті Босния уәзірі деп жариялауға шешім қабылдады. Градащевич бастапқыда бас тартты, бірақ ақырында келісті. Бұл 12 қыркүйекте Сараевода өткен жиналыста ресми түрде жарияланды, онда Цар мешітінің алдында қатысушылар Құранға сүйісіп, Градащевичке адал болады деп уәде берді және мүмкін болатын сәтсіздік пен өлімге қарамастан, кері қайту болмайды деп мәлімдеді. Осы сәтте Градащевич тек жоғарғы әскери қолбасшы ғана емес, Боснияның жетекші азаматтық билігі де болды. Ол өзінің айналасында сот құрды және бастапқыда Сараевода орналасқаннан кейін, Босния саясатының орталығын Травникке көшірді, оны көтеріліс мемлекетінің де-факто астанасы етті. Травникте ол Босния конгресі болып табылатын диван құрды, ол оныңмен бірге Босния үкіметін құрады. Градащевич осы уақытта салық жинады және автономия қозғалысының түрлі қарсыластарын жазалады. Ол батыл, шешімді және күшті басшы ретінде беделге ие болды. Осы беделді көрсететін мысал - капитан Хусейннің Осман империясына қарсы соғыс жүргізуден қорқатыны туралы жауап. Османмен қарулы қақтығыстың тоқтауы кезінде, автономия қозғалысының күшті қарсылығы Герцеговинаға аударылды. Аймаққа қарсы үш бағыттан шағын науқан басталды: Травниктегі Градащевичтің басып алуынан кейін Столаққа қашқан Намик пашамен соңғы кездесу үшін Сараеводан әскер Столаққа шабуыл жасауға бұйрық берілді. Крайнадан келген әскерлер осы мақсатта сараеволық күштерге көмектесуі керек болды. Посавина және Оңтүстік Подриньеден келген әскерлер Гацкогоға шабуыл жасап, жергілікті капитан Смайл аға Ченгичтің күштерімен кездесуі керек болды. Алайда, Намик паша Столақтың қоршауынан бұрын тастап кеткендіктен, шабуыл тоқтатылды. Гацкогоға жасалған шабуыл сәтсіз аяқталды, өйткені Посавина және Оңтүстік Подриньеден келген күштер Ченгичтің әскерлерімен жеңіліске ұшырады. ...
Repeal the privileges granted to Serbia and, in particular, return the six districts to Bosnia. Cease the implementation of the nizam military reforms. End the governorship of the Bosnia Eyalet and accept the implementation of an autonomous Bosnian government headed by a local leader. In return, Bosnia would pay a yearly tribute. Another outcome of the Tuzla meeting was an agreement that another general meeting should be held in Travnik. Since Travnik was the seat of the Bosnia Eyalet and of the vizier, the planned meeting was in effect a confrontation with Ottoman authority. Gradaščević thus asked all involved to help assemble an army beforehand. On 29 March 1831, Gradaščević set out towards Travnik with some 4,000 men. Upon hearing the word of the oncoming force, Namık Pasha is said to have gone to the Travnik fort and called the Sulejmanpašić brothers to his aid. When the rebel army arrived in Travnik they fired several warning shots at the castle, warning the vizier that they were prepared for a military encounter. Meanwhile, Gradaščević sent a detachment of his forces, under the command of Memiš aga of Srebrenica, to meet Sulejmanpašić's reinforcements. The two sides met at Pirot, on the outskirts of Travnik, on 7 April. There, Memiš aga defeated the Sulejmanpašić brothers and their 2,000 man army, forcing them to retreat and destroying the possessions of the Sulejmanpašić family. On 21 May, Namık Pasha fled to Stolac following a short siege. Soon afterwards, Husein Gradaščević was honourably proclaimed the "commander of Bosnia, chosen by the will of the people". On 31 May he demanded that all Bosnian aristocrats immediately join his army, and called on the general populace who wished to do so. Thousands rushed to join him, among them being numerous Christians, who were said to comprise up to a third of his total forces. Gradaščević split his army in two, leaving one part of it in Zvornik to defend against a possible Serbian incursion. With the bulk of the troops, he set out towards Kosovo to meet the Grand vizier, who had been sent with a large army to quell the rebellion. Along the way, he took the city of Peć with a 25,000 strong army and proceeded to Priština, where he set up his main camp. The encounter with Grand Vizier Reşid Mehmed Pasha happened on 18 July near Štimlje. Although both armies were of roughly equal size, the Grand Vizier's troops had superior arms. Gradaščević sent a part of his army under the command of Ali Pasha Fidahić, the captain (kapetan) and sanjak bey of Zvornik, ahead to meet Reşid Pasha's forces. Following a small skirmish, Fihadić feigned a retreat. Thinking that victory was within reach, the Grand Vizier sent his cavalry and artillery into forested terrain. Gradaščević immediately took advantage of this tactical error and executed a punishing counterattack with the bulk of his forces, almost annihilating the Ottoman forces. Reşid Pasha himself was injured and barely escaped with his life. Following claims from the Grand Vizier that the Sultan would meet all Bosnian demands if the rebel army would return home, Gradaščević and his army turned back. On 10 August the leadership of the rebellion met at Priština and decided that Gradaščević be declared Vizier of Bosnia. Gradaščević refused at first but eventually accepted. This was made official at an assembly held in Sarajevo on 12 September, where in front of the Tsar's Mosque, those present swore on the Quran to be loyal to Gradaščević and declared that, despite potential failure and death, there would be no turning back. At this point, Gradaščević was not only the supreme military commander but Bosnia's leading civilian authority as well. He established a court around him, and after initially making himself at home in Sarajevo, he moved the centre of Bosnian politics to Travnik, making it the de facto capital of the rebel state. In Travnik, he established a divan, a Bosnian congress, which together with him made up the Bosnian government. Gradaščević also collected taxes at this time and executed various local opponents of the autonomy movement. He gained a reputation as a hero and a strong, brave, and decisive ruler. One anecdote that illustrates this is Captain Husein's alleged response to whether he was scared of waging war against the Ottoman Empire. During this lull in armed conflict with the Ottomans, attention was turned to the autonomy movement's strong opposition in Herzegovina. A small campaign was launched against the region from three different directions:
An army from Sarajevo was ordered to attack Stolac for a final encounter with Namik paša, who had fled there following Gradaščević's capture of Travnik. An army from Krajina was to assist the Sarajevan forces in this endeavour. Armies from Posavina and south Podrinje were to attack Gacko and local captain Smail aga Čengić. As it happened, Namık Pasha had already abandoned Stolac, so this attack was put on hold. The attack on Gacko was a failure as the forces from Posavina and south Podrinje were defeated by Čengić's troops. There was one success, however; in October, Husein Gradaščević had deployed an army under the command of Ahmed beg Resulbegović, who had put his life in danger while attempting to capture Trebinje from Resulbegović's loyalist and heavily armed cousins. A Bosnian delegation reached the Grand Vizier's camp in Skopje in November and was promised that the Grand Vizier would insist to the Sultan to accept Bosnian demands and appoint Gradaščević as the official Vizier of an autonomous Bosnia. His true intentions, however, were manifested by early December when he attacked Bosnian rebel units stationed on the outskirts of Novi Pazar. Yet again, the rebel army handed a defeat to the imperial forces. Due to a particularly strong winter though, the Bosnian troops were forced to return home. Meanwhile, in Bosnia, Gradaščević decided to carry on his campaign against the captains in Herzegovina that were loyal to the Sultan, despite the unfavourable climate. The captain of Livno, Ibrahim beg Fidrus, was ordered to launch a final attack against the local captains and to thus end all domestic opposition to the autonomy movement. To achieve this, Fidrus first attacked Ljubuški and the local captain Sulejman beg, which he defeated and then secured the whole of Herzegovina except Stolac in the process. Unfortunately, the rebel detachments that laid siege to the Stolac Fortress met cannon fire and ambushes organized by Ali paša Rizvanbegović in early March of the next year. Receiving information that the Bosnian ranks were depleted due to the winter, Rizvanbegović broke the siege, counterattacking the rebels and dispersing their forces; in doing so he proved that his fortress at Stolac was nearly impregnable. Husein Gradaščević, knowing of the eventual outcome, sent another well equipped force towards Stolac from Sarajevo, under the command of Mujaga Zlatar, but it was ordered back on 16 March after receiving news of a major offensive on Bosnia being planned by the Grand Vizier. The Ottoman campaign began in early February. The Grand Vizier sent two armies: one from Vučitrn and one from Shkodër. Both armies headed toward Sarajevo, and Gradaščević sent an army of around 10,000 men to meet them. When the Vizier's troops succeeded in crossing the Drina, Gradaščević ordered 6,000 men under Ali paša Fidahić to meet them in Rogatica while units stationed in Višegrad were to head to Pale on the outskirts of Sarajevo. The encounter between the two sides finally happened on the Glasinac plains to the east of Sarajevo, near Sokolac, at the end of May. The Bosnian army was led by Gradaščević himself, while the Ottoman troops were under the command of Kara Mahmud Hamdi paša, the new imperially recognized vizier of Bosnia. In this first encounter, Gradaščević was forced to retreat to Pale. The fighting continued in Pale and Gradaščević was once again forced to retreat; this time to Sarajevo. There, a council of captains decided that the fight would continue. By 1832, after a series of smaller clashes, a decisive battle occurred outside Sarajevo; although Husein Gradaščević was initially successful, he was defeated when Serbian rebels arrived and sided with and reinforced the forces of Mahmud II. The final battle was played out on 4 June at Stup, a small locality on the road between Sarajevo and Ilidža. After a long, intense battle, it seemed Gradaščević had once again defeated the Sultan's army. Near the very end, however, Herzegovinian troops under the command of Ali paša Rizvanbegović and Smail aga Čengić broke through defences Gradaščević had set up on his flank and joined the fighting. Overwhelmed by the unexpected attack from behind, the rebel army was forced to retreat into the city of Sarajevo itself. It was decided that further military resistance would be futile. Gradaščević fled to Gradačac as the imperial army entered the city on 5 June and prepared to march on Travnik. Upon realizing the difficulties that his home and family would experience if he stayed there, Gradaščević decided to leave Gradačac and continue on to Austrian lands instead.
Шөгеру және өлім
Егер Босниядан қашу шешімі әлі де нақты болмаса, Сұлтанның Градщевичті «жақсы емес», «жамандық жасаушы», «сатқын», «қылмыскер» және «көтерілісші» деп жариялаған ашулы фетвасы оны кетіп қалуға көндірген болуы мүмкін. Бірақ, түрлі әдет-ғұрыптар мен рәсімдерге байланысты, Градщевичтің Босниядан кетуі бірнеше күнге кешікті. Австриялық шенеуніктерге шектеулерді жеңілдетуді өтінген соң, Градщевич 16 маусымда көптеген ізбасарларымен бірге Сава өзенінің шекарасына жетті. Ол сол күні шамамен 100 ізбасары, қызметшілері және отбасы мүшелерімен бірге өзеннен өтіп, Габсбург жеріне кірді. Ол Босния визирі ретінде қарауына күткенімен, оның орнына Славонски-Бродта дерлік бір ай карантинде ұсталды, оның қару-жарағы мен көптеген мүліктері алынды. Градщевич пен басқа көтерілісшілер Сава өзенінен Винковциге, содан кейін Австрия аумағындағы Осиекке қашып құтылуға үміттенді. Оны 66 ер адам, 12 әйел, 135 қызметші және 252 жылқы сүйреп жүрді. Австрия шенеуніктері Градщевичті шекарадан мүмкіндігінше алыс жылжыту үшін Осман үкіметінен үнемі қысым көрді. 4 шілдеде ол Осиекке көшірілді, онда ол негізінен тұтқын өмір сүрді. Оның отбасы мен әлеуметтік ортасымен байланысы қатты шектелді және ол өзінің жағдайына қатысты билікке бірнеше рет шағымданды. Оның жағдайы жақсарып, Осиектен кетіп бара жатқанда, ол жергілікті шенеуніктерге ондағы уақытын жақсы өткізгенін айтты. Өзінің тағдырын толық бақылай алмай, қатты сағынышпен күйінгенімен, Градщевич өзінің мақтанышы мен қадір-қасиетін сақтап қалды. Ол достарымен бірге жарысқа қатысып, сән-салтанатты өмір сүргендігі айтылады. 1832 жылдың соңында ол Сұлтаннан кешірім алу үшін Осман жеріне оралуға келісті. Земунда оған оқылған шарттар өте қатал болды, Градщевич Боснияға ешқашан қайта оралмауы керек еді, сонымен қатар Осман империясының еуропалық жерлеріне де аяқ баспауы тиіс еді. Көңілі қалған Градщевич шарттарды орындауға мәжбүр болып, Белградқа аттанды. Ол 14 қазан күні визирдің беделімен қалаға кірді, күміс пен алтынмен әшекейленген атымен және үлкен процессиямен бірге. Белградтағы мұсылмандар оны батыр ретінде қарсы алды және жергілікті паша оған тең дәрежеде қарады. Градщевич қалада екі ай болды, осы уақыт ішінде денсаулығы нашарлады (жергілікті дәрігер Бартоломео Куниберт мұны құжаттады). Ол желтоқсанда қаладан Константинопольге кетті, бірақ қызы әлі кішкентай болғандықтан, әйелі Белградта қалды, келесі жылдың көктемінде оған қосылды. Константинопольде Градщевич ескі жанисар казармасында (Атмейдан) тұрды, ал оның отбасы жақын жердегі жеке үйде тұрды. Ол келесі екі жыл бойы салыстырмалы түрде тыныш өмір сүрді, ең қызықты оқиға Сұлтанның Градщевичке Низами армиясындағы жоғары дәрежелі паша болуын ұсынғаны болды; Градщевич осы ұсыныстан ашуланып бас тартты. Ол 1834 жылы 32 жасында Константинопольде қайтыс болды.
Мұра
Ол қайтыс болғаннан кейін босниялық мақтаныш үшін шейіт болды. Босниялықтар арасында оның өлімінен кейін жылдар бойы халқымыздың ешбір адамы оның есімін естіп, жасырмайтындығы туралы кең таралған сөз болды. Бұл оң сезім тек мұсылман халқына ғана тән емес, өйткені Посавинадағы христиандар да ондаған жылдар бойы осындай көзқараспен бөліскен деп есептеледі. Герцеговинадағы босниялықтардың көпшілігі Хусейн Градащевичтің ісіне қолдау көрсеткенмен, оның кейбір басқарушы капетандары, мысалы, Әли паша Ризванбегович, өздерінің пайдасы үшін султан Махмуд II-ні қолдады. Одан кейінгі жылдары Герцеговина капетандары Герцеговина көтерілісі (1875–1878) кезінде, негізінен Босния әйялінде орталық биліктің болмауынан зардап шекті. Градащевич туралы жазылған алғашқы тарихи әдебиетті 1900 жылы Сафвет бег Башагичтің «Босния мен Герцеговина тарихына қысқаша кіріспе» еңбегінде табуға болады. Алайда, Башагич және Градащевич отбасылары арасындағы тарихи айырмашылықтарға байланысты Сафвет бегтің Хусейн капетанға деген көзқарасы біршама субъективті. Бір жылдан кейін Градащевичті Куниберт өзінің алғашқы серб көтерілісі туралы еңбектерінде атады, ол Градащевичті трагикалық батыр ретінде оң жағынан бейнеледі. Одан кейінгі жылдары Градащевичті Д. Павлович, Славко Калуджерчич және Хамдия Крешевлжакович есімдері айтылды. Жалпы пікір бойынша, автономия қозғалысы босниялық жоғарғы таптың императорлық реформаларға жасаған реакциясы болды. Бұл көзқарас ондаған жылдар бойы тарихшылар арасында басым болды. Градащевич Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде оның сүйегін Сараевоға қайтару туралы үгіт-насихат негізінде ұсыныс жасаған кезде қайта жанданды. Коммунистік Югославия кезінде Градащевич пен оның қозғалысы сирек айтылды. Жоғарғы таптың заманауи реформаларды жүзеге асыруға қарсылығы коммунистік идеологиямен үйлеспеді. Градащевичті осындай жағдайда Авдо Суческа 1964 жылы босниялық капетандар туралы еңбегінде қысқаша атады. Тағы да 24 жыл өткен соң Градащевичтің есімі қайта айтылды. Бұл жолы ол 1988 жылы Галиб Шливаның 19-ғасырдың бірінші жартысындағы Босния туралы еңбегінде болды. Бірнеше тарихи-тарихтық даулар шешілгенімен, Градащевичтің бейнесінде айтарлықтай өзгеріс болған жоқ. Югослав соғыстары мен босниялық ұлттық оянудан бері Градащевич пен оның қозғалысы тарихшылар мен жалпы халық арасында қайта туылуды бастан кешірді. Ахмед С. Аличич, Мустафа Имамович және Хусниа Камберовичтің еңбектері Градащевичті оң жағынан көрсетті. Градащевич тағы да босниялықтардың ең ұлы ұлттық батыры болып саналады және ұлттық мақтаныш пен рухтың символы болып табылады. Градачак және Сараевоның басты көшелері, сондай-ақ Босния мен Герцеговинаның көптеген басқа жерлері оның есімімен аталады.