Кіріспе

Германиядағы поляктар одағы (Związek Polaków w Niemczech, Bund der Polen in Deutschland e. V.) – 1922 жылы құрылған Германиядағы поляк азшылығының ұйымы. 1924 жылы одақ сорбтар, даниялықтар, фриздер және литвалықтар сияқты басқа азшылықтармен бірлесіп, Германиядағы ұлттық азшылықтар қауымдастығының бас шаңырағы аясында ынтымақтастық бастады. 1939 жылдан 1945 жылға дейін одақ нацистік Германияда тыйым салынды. 1945 жылдан кейін ол өзінің ықпалын жоғалтты; 1950 жылы Германиядағы поляктар одағы екі ұйымға бөлінді: Польша Біріккен Жұмысшылар партиясының коммунистік үкіметін мойындаудан бас тартқан Германиядағы поляктар одағы (Bund der Polen in Deutschland e. V.) және Варшавадағы жаңа коммунистік үкіметті мойындаған және онымен байланыс орнатқан «Згода» (Бірлік) поляктар одағы (Bund der Polen "Zgoda" (Eintracht)). 1991 жылы бұл бөлініс аяқталды. Ұйым Еуропалық ұлттардың федеративтік одағының мүшесі болып табылады.

Ерте тарих

Одақ Германиядағы поляк азшылығының пікірлерін білдіру мақсатымен құрылды. Оның құрамына ішінара Версаль шарты бойынша Германияда қалған бұрынғы Шығыс Германия провинцияларының поляк тілінде сөйлейтін жергілікті халқы (Жоғарғы Силезия, Шығыс Бранденбург, Померания, Вармия) және орта ғасырларда қоныстанған аймақтардың (Шығыс Пруссия) поляктары – көбінесе шаруалар мен жұмысшылар, сондай-ақ Рур аймағындағы поляк иммигранттары (Рур поляктарын қараңыз) кірді. Одақтың сайлау құрамы шамамен 1,5 миллион адамды құрады деп есептелді. 1920 жылдардың ортасындағы ресми неміс статистикасы бойынша, 200 мыңға жуық адамның ана тілі поляк тілі болған. 1919-1932 жылдар аралығындағы Веймар республикасының сайлауларында поляк саяси партиялары 33 мыңнан 101 мыңға дейін дауыс жинады. Дегенмен, поляк азшылығы Версаль шарты бойынша халықаралық мәртебеге ие болған Жоғарғы Силезияда ғана заңды түрде мойындалды. Басқа аймақтарда поляктардың ерекше азшылық құқықтары болған жоқ. 1933 жылдың ақпан айында Одақ кәсіби және техникалық қызметкерлерімен "Bank Słowiański" (Славян банкі) атты орталық қаржы институтын құрды. Бұл институт Германиядағы көптеген поляк қаржы және экономикалық ұйымдарының бірі болды, мысалы: шаруалардың банктері, кооперативтер, ауыл шаруашылығы бірлестіктері және үнемдеу кассалары. 1931 жылға дейін Германияда жиырма бір поляк несие банкі жұмыс істеді. Нацистік Германияда поляктардың жағдайы нашарлап, нацистер елде мәдени біртүтастықты күштеп орнатуға тырысты. Жоғарғы Силезиядан тыс поляктар, мысалы, Төменгі Силезияда, неміс ұлтын жариялауға мәжбүр болды, ал Одақтың белсенділері қуғынға ұшырады. Алайда, Одақ Польшадағы неміс азшылығы үшін мәселе тудыратын этникалық қақтығыстың күшеюіне жол бермеу ниетімен заңды мәртебесін сақтап қалды (негізінен, автономиялы Силезия воеводшалығында, Великопольскада және 1919-1939 жылдар аралығындағы Польша дәлізіндегі бұрынғы Батыс Пруссияның бөліктерін қамтитын сол кездегі Померания воеводшалығында). Одақтың жетекшілері поляктардың нацистік сәлемдесу және свастика сияқты жаңа "ұлттық" символдарды қабылдауына мүмкіндік бермеу үшін Одақ үшін жаңа символдар ойлап табу қажет деп санады. Бұл Одақтың символы – Висла өзенін бейнелейтін стильделген Родлоның жасалуына әкелді. Оның қабылдану себебі поляк ұлттық символы – Ақ бұрқытқа Пруссия заңдарымен рұқсат берілмегендіктен болды. Нацистік свастика поляктардың өз баламалы символын жасауға шабыт берді, ол нацистік Германияға қарсы тұру мақсатымен құрастырылды. Оны графикалық дизайнер Янина Клопочка жасады, ол "Польша халқының отаны – Висла өзенінің эмблемасы және корольдік Краков – поляк мәдениетінің отаны" эскизін жасады. Ақ эмблема қызыл фонға орналастырылып, поляк ұлтымен және оның рухымен ынтымақты күшейтті.

Екінші дүниежүзілік соғыс және одан кейінгі кезең

Польшаға неміс басқыншылығы басталар алдында, поляк азшылығының нацистікке қарсы белгілі бір өкілдері концлагерлерге жер аударылды; кейбіреулері Пьяшницада жазаланды. 1939 жылдың тамызында нацистік үкімет Одақтың қызметін тоқтатты. Неміс азаматтығы бар поляк азшылығының мүшелері Германияның ресми қарулы күштерінде міндетті түрде әскери қызметке алынды; ал азаматтығы жоқтары мәжбүрлі еңбекке немесе оккупацияланған Польшаның Бас үкіметіне эмиграцияға жіберілді. 1945 жылы поляк азшылықтары қоныстанған аумақтардың көп бөлігі соғыстан кейінгі жаңа поляк шекарасының – Одер-Найс сызығының – ішінде қалды. Соғыстан кейін көптегендердің жаңа коммунистік билік алдында этникалық поляк ретінде мойындалуы қиын болды, себебі олардың кейбіреулері, мысалы, кашубтар (Дональд Тусктың әкесі осылардың бірі), неміс Вермахтында "неміс" ретінде қызмет өткерген. Бұған қоса, поляктардың көп бөлігі сияқты, олар да жаңа үкіметтің коммунистік идеологиясына қарсы болды. Польша қоғамының көпшілігінен өзгеше, бұрынғы неміс территориясындағы туған поляктардың кейбіреулері Польша мемлекетінің ұғымын коммунизмнен басқа ешқашан көрмеген. Олардың бір бөлігі, 1945 жылға дейін неміс азаматтығын алғандар, Польша Халық Республикасындағы коммунистік режим кезінде Батыс Германияға жаппай көшті. (Сонымен қатар көптеген кашубтар және Оңтүстік Шығыс Пруссияның негізінен лютеран дінін ұстанатын, пруссиялық мазурлер де осылай істеді).

Пресс

"Dziennik Berliński", "Polak w Niemczech", "Mały Polak w Niemczech", "Gazeta Olsztyńska", "Mazur", "Głos Pogranicza i Kaszub", "Dziennik Raciborski", "Ogniwio" және тағы да басқалары.