Вольфхарт Панненберг: Неміс дінтанушысы және теологының өмірі мен еңбектері

Кіріспе

Неміс лютерандық теолог (1928–2014)

Вольфхарт Панненберг (2 қазан 1928 – 4 қыркүйек 2014) – неміс лютерандық теолог. Ол қазіргі теологияға көптеген маңызды үлес қосты, соның ішінде тарихты Мәсіхтің қайта тірілуіне ортасталған аян түрі ретінде қарастыруы протестанттық және католик теологиясында, сондай-ақ христиан емес ойшылдар тарапынан да кеңінен талқыланды.

Өмір және мансап

Панненберг 1928 жылғы 2 қазанда Германияның Штеттин қаласында, қазіргі Польшаның Штецин қаласында дүниеге келген. Ол бала кезінде Евангелиелік (Лютеран) шіркеуінде крещение рәсімінен өтті, бірақ одан кейін алғашқы жылдары шіркеумен байланысы болған жоқ. Алайда, он алты жасында ол терең діни сезімге толы болды, кейіннен оны «жарық сезімі» деп атады. Осы сезімді түсіну үшін ол көрнекті философтар мен діни ойшылдардың еңбектерін зерттеуге кірісті. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Конфессиялық шіркеудің мүшесі болған орта мектеп әдебиетінің мұғалімі оны христиандыққа жан-жақты қарауға шақырды, нәтижесінде Панненбергтің «ақыл-оймен түйсінуі» болды, ол христиандық – ең қолайлы діни таңдау деген қорытындыға келді. Осы оқиға оны теолог мамандығына бастады. Панненберг Берлин, Геттинген, Гейдельберг және Базель қалаларында оқыды. Базельде ол Карл Барттың лекцияларын тыңдады. Гейдельбергтегі докторлық диссертациясы Эдмунд Шлинктің Дунс Скоттың еңбектеріндегі алдын ала белгілеу (предестинация) туралы көзқарастарына арналған, ол 1953 жылы қорғалды және бір жылдан кейін жарияланды. 1955 жылғы Habilitationschrift-і аян және аналогия арасындағы қарым-қатынас, әсіресе Құдай туралы білім берудегі аналогия ұғымы туралы болды. 1958 жылдан бастап Панненберг бірнеше университеттердің профессорлық қызметін атқарды. 1958-1961 жылдары ол жүйелі теология профессоры болды. 1961-1968 жылдары Майнц қаласында профессор болып жұмыс істеді. Чикаго университетінде (1963), Гарвардта (1966) және Клермонт теология мектебінде (1967) бірнеше рет арнайы профессор қызметін атқарды, ал 1968 жылдан бастап Мюнхен университетінде жүйелі теология профессоры болды. 1993 жылы зейнеткерлікке шығып, 2014 жылы 85 жасында дүние салды. Өмірі бойы Панненберг жемісті жазушы болып қала берді. 2008 жылдың желтоқсанына дейін Мюнхен университетінің веб-сайтындағы «жарияланымдар беті» оның 645 академиялық еңбегі тізімделген.

Теологиялық көзқарастар

Панненбергтің қысқаша эсселерінде нақты түсіндірілген эпистемологиясы оның теологиялық жобасында маңызды рөл атқарады. Ол Шлинктің ықпалында болды, ол аналогтық шындық, яғни сипаттамалық шындық немесе модель, және доксологиялық шындық, яғни құлшылықтағы ішкі шындық арасындағы ерекшелікті ұсынды. Осы тұрғыда теология доксологиялық шындықты білдіруге тырысады, ол – Құдайдың Өзінен аян етуі. Шлинк Панненбергтің теологияны экуменикалық іс-қимыл ретінде қарауына да ықпал етті, бұл бағыт оның мансабы бойы сақталды. Панненбергтің аянды түсінуіне Карл Барт пен Георг Вильгельм Фридрих Гегельдің еңбектері, сондай-ақ христиандық және еврей апокалиптикалық әдебиеттерді зейінмен оқуы үлкен әсер етті. Гегельдік тарих тұжырымы, Рух пен бостандықтың ашылатын процесі ретінде, Барттың аянды "жоғарыдан тік" деп түсінуімен үйлеседі. Панненберг тарихты Құдайдың Өзінен аян етуі ретінде Гегельдік тұрғыдан қараса да, Мәсіхтің қайта тірілуін тарихтың ашылатын пролептиктік аяны ретінде қатаң түрде жариялайды. Бұл көзқарас, Бартиандық сілтемесіне қарамастан, 1960-шы жылдары неоортодоксалды және либералды, Бультмандық теологтар тарапынан негізінен қарсылыққа ұшырады, бұл жауап Панненбергті және оның жақтастарын таң қалдырды. Юрген Мольтманнан келген, негізінен жасырын, нюансты сын болды, оның философиялық тамыры солшыл гегельшілерде, Карл Маркс пен Эрнст Блохта жатыр, ол тарихқа ерекше христиандық жауап ретінде пролепсистен гөрі үміт теологиясын ұсынды және дамытты. Карл Лёвиттің шәкірті ретінде Панненберг Ханс Блюменбергке қарсы "секуляризация теоремасы" деп аталатын пікірталасқа қатысты. "Блюменберг Лёвиттің ілгерілеудің еврей және христиан сенімдерінің секуляризациясы деген аргументін сынап, керісінше, қазіргі заман, оның ішінде ілгерілеуге сенім, христиан дәстүріне қарсы мәдениеттің жаңа зайырлы өзін-өзі растауынан өркендегенін дәлелдейді". Панненберг, әсіресе, "Иса: Құдай және Адам" еңбегінде танымал, онда ол "төменнен" христологияны құрастырады, догматикалық тұжырымдамаларын Назареттік Исаның өмірін және әсіресе оның қайта тірілуін сыни зерттеу арқылы негіздейді. Бұл – оның "Тарихты аян ретінде" деген ұғымын бағдарламалық тұрғыдан баяндауы. Ол дәстүрлі Халкидондық "екі табиғат" христологиясын қабылдамай, Мәсіхтің тұлғасын қайта тірілудің жарығында динамикалық тұрғыдан қарауға бейім. Қайта тірілуге назар аудару, Мәсіхтің кім екендігіне кілті ретінде, Панненбергтің оның тарихилығын қорғауға, бос қабірден гөрі, ерте шіркеу тарихындағы қайта тірілген Мәсіхтің тәжірибесін атап көрсетуге итерді. Панненбергтің эсхатологиялық көзқарастары Жаңа жаратылыстағы уақыт процесінің маңыздылығын төмендетіп көрсетеді, уақыт күнәлі қазіргі заманмен байланысты. Ол өткен, қазіргі және болашақтың шектеулі түсініктеріне қарағанда мәңгілік қазіргілік пен Жаңа жаратылыстағы біртұтас уақыт соңына басымдық берді. Панненберг сондай-ақ американдық математикалық физик Фрэнк Дж. Типлердің Омега нүктесі теориясын қорғады. Панненбергтің теологиялық мансабының маңызды бөлігі теологияны философиямен, тарихпен және, ең бастысы, табиғат ғылымдарымен сын тұрғысынан өзара әрекеттесе алатын қатаң академиялық пән ретінде қорғау болды. Панненберг Германиядағы евангелистік шіркеудің гомосексуалды қатынастарды мақұлдауына ашық қарсы болды, тіпті гомосексуалды қатынастарды мақұлдаған шіркеу енді шынайы шіркеу емес деп мәлімдеді. Ол лесбиян белсендісіне марапат берілгеннен кейін федералды орденін қайтарды.

Pannenberg's epistemology, explained clearly in his shorter essays, is crucial to his theological project. It is heavily influenced by Schlink, who proposed a distinction between analogical truth, i. e. a descriptive truth or model, and doxological truth, or truth as immanent in worship. In this way of thinking, theology tries to express doxological truth. As such, it is a response to God's self revelation. Schlink was also instrumental in shaping Pannenberg's approach to theology as an ecumenical enterprise – an emphasis which remained constant throughout his career. Pannenberg's understanding of revelation is strongly conditioned by his reading of Karl Barth and Georg Wilhelm Friedrich Hegel, as well as by a sympathetic reading of Christian and Jewish apocalyptic literature. The Hegelian concept of history as an unfolding process in which Spirit and freedom are revealed combines with a Barthian notion of revelation occurring "vertically from above". While Pannenberg adopts a Hegelian understanding of History itself as God's self revelation, he strongly asserts the resurrection of Christ as a proleptic revelation of what history is unfolding. Despite its obvious Barthian reference, this approach met with a mainly hostile response from both neo orthodox and liberal, Bultmannian theologians in the 1960s, a response which Pannenberg claims surprised him and his associates. A more nuanced, mainly implied, critique came from Jürgen Moltmann, whose philosophical roots lay in the Left Hegelians, Karl Marx and Ernst Bloch, and who proposed and elaborated a Theology of Hope, rather than of prolepsis, as a distinctively Christian response to History. As disciple of Karl Löwith, Pannenberg continued the debate against Hans Blumenberg in the so called 'theorem of secularization'. "Blumenberg targets Löwith's argument that progress is the secularization of Hebrew and Christian beliefs and argues to the contrary that the modern age, including its belief in progress, grew out of a new secular self affirmation of culture against the Christian tradition." Pannenberg is perhaps best known for Jesus: God and Man in which he constructs a Christology "from below", deriving his dogmatic claims from a critical examination of the life and particularly the resurrection of Jesus of Nazareth. This is his programmatic statement of the notion of "History as Revelation". He rejects traditional Chalcedonian "two natures" Christology, preferring to view the person of Christ dynamically in light of the resurrection. This focus on the resurrection as the key to Christ's identity has led Pannenberg to defend its historicity, stressing the experience of the risen Christ in the history of the early Church rather than the empty tomb. Eschatological views of Pannenberg discount the importance of temporal process in the New Creation, time being linked with the sinful present age. He preferred an eternal present to limited concepts of past, present and future and an end of time in a focused unity in the New Creation. Pannenberg has also defended the theology of American mathematical physicist Frank J. Tipler's Omega Point Theory. Central to Pannenberg's theological career was his defence of theology as a rigorous academic discipline, one capable of critical interaction with philosophy, history, and most of all, the natural sciences. Pannenberg was an outspoken critic of the approval of homosexual relations by the Evangelical Church in Germany, going so far as to say that a church which approves of homosexual practice is no longer a true church. He returned his Federal Order of Merit after the decoration was awarded to a lesbian activist.

Ағылшын тіліндегі Панненберг кітаптары

1968 жыл. Аян тарих ретінде (жинақталған еңбек). Нью-Йорк: Макмиллан компаниясы. 1968 жыл. Иса: Құдай және адам. Филадельфия: Вестминстер баспасы. 1969 жыл. Теологиядағы негізгі мәселелер. Вестминстер баспасы. 1969 жыл. Теология және Құдайдың Патшалығы. Вестминстер баспасы. 1970 жыл. Адам не деген? Филадельфия: Фортесс Пресс. 1972 жыл. Елшілердің иман жолы бүгінгі күннің сұрақтары тұрғысынан. Вестминстер баспасы. 1976 жыл. Теология және ғылым философиясы. Вестминстер баспасы. 1977 жыл. Сенім мен шындық. Вестминстер баспасы. 1985 жыл. Теологиялық перспективадағы антропология. T&T Кларк. 1988–1994 жылдар. Жүйелі теология. T & T Кларк. 1996 жыл. "Теология және философия. Олардың ортақ тарихы жарығындағы қарым-қатынасы". Ванденхок және Рупрехт.

Онлайн жазбалар

"Философтардың Құдайы", First Things, 2007 жыл, маусым/шілде. "Германиядан хат", First Things, 2003 жыл, наурыз. "Бетпе-бет: Ғылым және оның мәдени қарсыластары", First Things, 2002 жыл, тамыз/қыркүйек. "Роберт В. Дженсонның "Жүйелі теологиясы" туралы шолу: І және ІІ томдар", First Things, 2000 жыл, мамыр. "Егер барлығы да рұқсат болса", First Things, 1998 жыл, ақпан. "Папа Германияда", First Things, 1996 жыл, желтоқсан. "Дінсіздік туралы қалай ойлауға болады", First Things, 1996 жыл, маусым/шілде. "Христиандық және Батыс: Екіұшты өткен, белгісіз болашақ", First Things, 1994 жыл, желтоқсан. "Қазіргі және болашақ шіркеу", First Things, 1991 жыл, қараша. "Тарихтағы Құдайдың қатысуы", Christian Century (1981 жыл, 11 наурыз): 260–63.