Кіріспе
Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі әскери оккупация Гонконгты Жапон империясының басып алуы 1941 жылғы 25 желтоқсанда Гонконг губернаторы сэр Марк Янгтың Гонконгтың британдық колониясын Жапон империясына тапсыруымен басталды. Оның тапсыруы аймақты басып алған жапон күштеріне қарсы 18 күнге созылған қаһарлы шайқастан кейін болды. Оккупация Жапония Екінші дүниежүзілік соғыстың соңында капитуляция жасағанға дейін үш жыл сегіз айға созылды. Осы кезеңнің ұзақтығы (三年零八個月,) кейіннен оккупацияның метафорасы ретінде қабылданатын болды. Екінші дүниежүзілік соғыс Гонконгтың жапондықтардың қолына түсуіне және оны Азиядағы әскери науқаны үшін маңызды орталыққа айналдыруына әкелді. 1945 жылы Жапонияның капитуляциясынан кейін британдықтар Гонконгты қайтарып алды, ал Қытайдағы азаматтық соғыс материктен бай және кедей босқындардың толқынын әкелді, олар капитал мен арзан жұмыс күшін ұсынып, Гонконгтың болашақ қаржы орталығы болуының негізін қалады. Алайда, 1950-ші жылдары Корея соғысы кезінде АҚШ коммунистік Қытаймен сауданы тоқтатып, Гонконг бизнесіне нұқсан келтіріп, экономикалық дамуын баяулатты. 1967 жылы Мәдени революция аясында отаршылдық билікке қарсы зорлық-зомбылыққа толы көтерілістер экономиканы парализдеді және 1973 жылы Гонконг қор нарығы құлдырады.
The Imperial Japanese occupation of Hong Kong began when the governor of Hong Kong, Sir Mark Young, surrendered the British Crown colony of Hong Kong to the Empire of Japan on 25 December 1941. His surrender occurred after 18 days of fierce fighting against the Japanese forces that invaded the territory. The occupation lasted for three years and eight months until Japan surrendered at the end of the Second World War. The length of the period (三年零八個月, ) later became a metonym of the occupation. The Second World War saw Hong Kong falling into the hands of the Japanese who transformed it into a military centre for their campaign in Asia. The British took back Hong Kong in 1945 after Japan's surrender, and the Chinese Civil War subsequently brought waves of rich and poor refugees from the mainland, providing both capital and cheap labour and building the foundation for Hong Kong later becoming one of the world's financial centres. However, in the 1950s during the Korean War, the United States banned trade with communist China, hurting Hong Kong's businesses and slowing its economic progress. As part of the Cultural Revolution in 1967, violent riots protesting against colonial power paralysed the economy and the Hong Kong stock market collapsed in 1973.
Екінші дүниежүзілік соғыс
1936 жылы Германия мен Жапония империясы Антикоминтерн шартын жасады. 1937 жылы фашистік Италия да осы шартқа қосылып, кейіннен "Ос державалары" деп аталатын мемлекеттердің ядросын құрады. 1941 жылдың күзінде нацистік Германия әскери күшінің өрбелу шыңына жетті. Польшаға шабуыл жасап, Францияның құлауынан кейін неміс әскерлері Батыс Еуропаның көп бөлігін басып алып, Мәскеуге қарай жылдам жылжуда болды. АҚШ бейтараптығын сақтап, нацистік Германияға қарсылықты Ұлыбритания, Британ Доминионы және Кеңес Одағы ғана көрсетті. Америка Құрама Штаттары Жапония империясының басқындығына қарсы күресте Қытайға шалғай көмек көрсетті. Жапондықтардың ілгерілеуін тоқтатуға жеткіліксіз болған экономикалық санкциялардың жұмсақ түрлерінен кейін, Жапонияға мұнай сатуға эмбарго салды. 1941 жылдың 7 желтоқсанында (Гонолулу уақыты бойынша) Жапония Малайяны басып алу және Пёрл-Харбордағы АҚШ әскери-теңіз базасына, сондай-ақ Америка басқаратын Филиппинге жасалған шабуылдар мен Таиландқа жасалған жапондық шабуылдар арқылы Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысты.
Гонконг шайқасы
Жалпы Тынық мұхиты науқанының бір бөлігі ретінде, жапондықтар 1941 жылдың 8 желтоқсанында таңертең Гонконгқа шабуыл жасады. Гонконг ерікті қорғаныс күштерінің қолдауымен британдық, канадалық және үнділік күштер жылдам ілгерілеп келе жатқан жапондықтарға қарсы тұруға тырысты, бірақ олардың саны жағынан артық болды. Жаңа аумақтар мен Коулунды басып алғаннан кейін, жапондық күштер 18 желтоқсанда Виктория портын кесіп өтті. 1941 жылдың 25 желтоқсанында Гонконг аралында қызу шайқас жалғасқаннан кейін, Гонконг губернаторы Марк Эйчсон Янг бастаған британдық отарлық шенеуніктер жапондық штаб-пәтерінде капитуляциялады. Гонконгтың капитуляциясы туралы келісім 26-сы күні "Пенисула" қонақүйінде қол қойылды. 1942 жылдың 20 ақпанында генерал Ренсуке Исогай Гонконгтың алғашқы Жапон императорлық губернаторы аталды. Осымен Жапон империясының шамамен төрт жылдық билігі басталды.
Саясат
Жапон империясының билігі кезінде Гонконг әскери заңмен басқарылды. Генерал Ренсуке Исогайдың басшылығымен жапондықтар Коулун қаласындағы Peninsula қонақ үйінде әкімшілік орталығы мен әскери штабын құрды. Әскери үкімет – әкімшілік, азаматтық істер, экономикалық, сот және теңіз департаменттерін қамтиды – қатаң ережелер енгізіп, атқарушы бюролар арқылы Гонконгтың барлық тұрғындарына билік жүргізді. Сонымен қатар, жергілікті қытай және еуразиялық қауымдастық көшбасшыларынан тұратын Қытай өкілдік кеңесі мен Қытай кооперативтік кеңесі құрылды. Губернатор Марк Янгтан басқа 7000 британдық сарбаз бен азамат соғыс тұтқыны ретінде немесе Шам Шуй По тұтқын лагері мен Стэнли лагерінде ұсталды. Аштық, тамақ жетіспеушілігі және ауру-сырқау кеңінен таралды. 1945 жылы Стэнли лагерінде тұтқындар арасында ауыр тамақтандыру жағдайлары тіркелді. Бұған қоса, Жапон императорлық әскери үкіметі Виктория портын блокадалап, қаланың ішінде және айналасындағы түрлі қоймаларды бақылады. 1942 жылдың қаңтар айының басында Гонконг полициясының бұрынғы қызметкерлері, оның ішінде үндістер мен қытайлар, жаңа формамен Кемпейтай деп аталған реформаланған полиция құрамына қабылданды. Полиция Коулундағы Король саябағында жазалауды жүзеге асырды, оған қытай тілінде мойын оқу, ату және найзамен шабуыл жасау әдістері қолданылды. Гонконгтағы полиция Жапон императорлық үкіметінің ұйымдастыруы мен бақылауында болды. Жапон императорлық сарапшылары мен әкімшілері негізінен губернатор кеңсесінде және оның түрлі бюроларында жұмыс істеді. Қытай халқын басқару үшін қытай және еуразиялық көшбасшыларынан екі кеңес құрылды. 1942 жылдың қаңтарында валюта бағамы бір әскери иенге 2 Гонконг доллары деп бекітілді. Кейіннен, 1942 жылдың шілдесінде иеннің құны 4 Гонконг долларына теңестірілді, бұл жергілікті тұрғындардың бұрынғыдан гөрі аз әскери ноталарды айырбастауын білдірді. Гонконгтағы Жапон империясының ықпалын арттыру мақсатында екі Жапон империясының банкі – Йокогама Specie Bank және Тайвань банкі – қайта ашылды. Сонымен қатар, жапондықтар соғыс уақытындағы мүдделерін қамтамасыз ету үшін аумақтың инфрақұрылымын және ландшафтын айтарлықтай өзгертті. Мысалы, Кай Так әуежайын кеңейту үшін жапондықтар қазіргі Коулун қаласындағы Сун Вонг Тои ескерткішін бұзды. Гонконгтың Вах Ян колледжі, Епархиялық ұлдар мектебі, Орталық британ мектебі, Англикан шіркеуінің Сент-Пол қыздар колледжі және Ла-Сал колледжі сияқты беделді орта мектептердің ғимараттары әскери ауруханалар ретінде тартылып алынды. Диоцезалық ер балалар мектебі жапондықтар тарапынан өлім жазасын орындау орны ретінде пайдаланылған деген қауесет тарады. Гонконг тұрғындары үшін жапондық билік астындағы өмір қиын болды. Тамақ жетіспеушілігіне байланысты жапондықтар күріш, май, ұн, тұз және қант сияқты қажетті заттарды рациондауға мәжбүр болды. Әр отбасыға рациондық лицензия берілді, ал әр адам күніне 6,4 таэль күріш сатып ала алатын болды. Жапонияның капитуляциясы (1945 жылдың 15 тамызы) мен Гонконгтың контр-адмирал Сесил Харкортқа (1945 жылдың 16 қыркүйегі) ресми түрде берілуі арасында он бес жапондық сарбаз Лантау аралының күміс кен ауданында үш жүзге жуық ауыл тұрғынын қытай партизандарының шабуылына жаза ретінде тұтқындады, азаптап өлтірді. Бұл оқиға кейіннен жергілікті тұрғындар арасында күміс кен шығанағындағы қырғын (銀礦灣大屠殺) деп аталды.
Қайырымдылық және әлеуметтік қызметтер
Оккупация кезінде халыққа қолжетімді ауруханалар шектеулі болды. Коулун ауруханасы мен Королева Мэри ауруханасын жапон әскері басып алды. Дәрі-дәрмек пен қаражаттың жетіспеуіне қарамастан, Тунг-Вах және Квонг-Вах ауруханалары әлеуметтік қызметтерін шектеулі көлемде жалғастырды. Оларға азық-түлік, дәрі-дәрмек, киім-кешек және жерлеу қызметтерін көрсету кірді. Қаржылай көмек көрсетілгенімен, олар үлкен қаржылық қиындықтарға тап болды. Пәтерлерден жалдау ақысын жинай алмауы және жоғары өтемақы төлеу талаптары оларды музыкалық концерттер мен драмалық қойылымдар сияқты қайырымдылық акцияларын ұйымдастыруға мәжбүр етті. Тунг-Вах ауруханасы мен Po Leung Kuk қайырымдылық ұйымы қайырымдылық көмек көрсетуді жалғастырды, ал қытай элитасының өкілдері айтарлықтай қаржылай көмек берді. Po Leung Kuk та жетім балаларды қабылдады, бірақ оккупация кезінде жапондық бақылауда банк шоттарынан ақша алу мүмкін болмағандықтан қаржылық қиындықтарға тап болды. Олардың қызметтерін По Ленг Куктың көп жылдық демеушісі Ау Бун Хоудың қайырымдылығы арқасында ғана жалғастыра алды.
Денсаулық сақтау және қоғамдық гигиена
Жапондық оккупация кезінде мемлекеттік ауруханалар өте аз болды, себебі олардың көпшілігі күштеп әскери ауруханаларға айналдырылды. Ресурстар жеткіліксіз болғанына қарамастан, Tung Wah ауруханасы мен Kwong Wah ауруханасы мұқтаж адамдарға шектеулі әлеуметтік қызметтер көрсетуді үздіксіз жалғастырды. 1943 жылдың маусым айында су, газ және электр энергиясын басқару жеке жапондықтардың қолына берілді. Ауызша жапон тілін үйрету үшін бірнеше жеке жапон тілі мектептері ашылды. Әскери әкімшілік мұғалімдерді даярлау курсын ұйымдастырды, ал жапон тілінен қабылдау сынағын өтпеген мұғалімдер үш айлық оқу курсына қатысуға міндетті болды. Жапон билігі Гонконг мектептеріндегі жапон тілі сабақтары арқылы жапондық дәстүрлер мен әдет-ғұрыптарын оқушыларға таныстыруға тырысты. Жапон тілі оқулықтарына Мори Мотонаридің "Санбон но я" (Үш жебе) және Сюфудың (徐福) Жапонияға саяхаты сияқты танымал тарихи оқиғалар енгізілді. Білім беру жүйесін жапондықтандырудың басты мақсаты – Ұлы Шығыс Азияның өркендеу аймағын құру мақсатында аумақтың халқына жапондық бақылауды оңайлату болды. 1943 жылға қарай, жергілікті халыққа жапон тілінің табысты енгізілуіне қарамастан, Гонконгта жапондықтарға кантон тілі курстарын ұсынатын бір ғана ресми тіл мектебі – Бугок мектебі (寳覺學校) болды. Бугок мектебінің бір оқытушысы: «Кантон тілін оқыту қиын, себебі кантон грамматикасында белгілі бір жүйе мен үлгі жоқ; жағдайға қарай айтылуын өзгерту керек» деді және «кантондықтар үшін жапон тілін үйрену, жапондықтар үшін кантон тілін үйренуден оңай» деп қосты.
Көшелер мен ғимараттар
Жапондықтар жапон тілін жергілікті тұрғындар мен оккупациялық күштер арасындағы лингва франка ретінде қолдануды ынталандырды. Ағылшын тіліндегі дүкендердің таңбалары мен жарнамаларына тыйым салынды және 1942 жылдың сәуір айында Орталықтағы көшелер мен ғимараттардың атаулары жапон тіліне ауыстырылды. Мысалы, Queen's Road – Meiji dori, ал Des Voeux Road – Shōwa dori болып өзгерді. Сол сияқты, Gloucester Hotel – Matsubara, The Peninsula Hotel – Matsumoto, Lane Crawford – Matsuzakaya болып аталды. Queen's Theatre алдымен Nakajima Theatre, содан кейін Meiji Theatre деп өзгертілді. Осы кезеңде көптеген георгиандық сәулет элементтері алынып тасталды. Шатырлар да жапондық әсерді көрсетуде. Жапондық фестивальдарды, мемлекеттік іс-шараларды, жеңістерді және жылдық мерейтойларды тойлау Гонконгқа жапондық ықпалды күшейтті. Мысалы, Yasukuri немесе қаза тапқандарды құрметтеу үшін өткізілетін ғибадатхана фестивалі болды. Сондай-ақ, 1943 жылдың 11 ақпанында Император Джиммуге табыну орталығы болған Жапон империясы күні де өткізілді. Редакторы E. G. Ogura жапондық болды, ал қызметкерлерінің көп бөлігі бұрын South China Morning Post газетінде жұмыс істеген қытай және португалдықтардан құралды. Шигео Танака (田中重雄 Tanaka Shigeo) режиссерлік еткен және Dai Nippon Film Company продюсерлік еткен фильмде толығымен жапондық актерлер ойнады, бірақ Гонконгтың бірнеше кино қайраткерлері де қатысты. Бұл фильм шабуылдың бірінші жылдығына орай жарық көрді.
Гонконг аралында кісі өлтіру
1941 жылы жапон әскері бір көлікке толы адамдарды Королева Мэри ауруханасының жанындағы жағажайға тасып әкеп, олардың барлығын өлтірді. Құрбандардың кім екені әлі анықталған жоқ.
Босқындар қайығының батуы
1942 жылдың 19 мамырында 10 000 босқын жапон әскерімен ұсталды және Сай Ванға (Sai Wan) қамалды, онда олар кемелерге мінді. Кемеге отырғанда әрқайсысына шамамен екі килограмдық күріштен бір банка, екі нан және он Гонконг доллары берілді. Кемеге отырғаннан кейін босқындар кеменің ең төменгі бөлігіне (трюмге) қамалды. Барлығы он тоғыз кеме бір шағын қайықпен буксирленді, бірақ сапар басталғаннан кейін көп ұзамай тайфун соғып, кемелер өз бетінше қалды. Оның он төрті батып, шамамен 3000 адам қаза тапты. Тағы бір кеменің алдыңғы бөлігі қирады. Кейін құтқарылғандар аштықтан қаңғырып, тұра алмайтын болды. Көптеген адамдар жағажайда көз жұмды.
Халық санағы кезінде бейбіт тұрғындарды қашып өлтіру
1942 жылдың 18 қыркүйегінде Гонконгтағы жапондық оккупациялық үкімет алғашқы халық санағын жүргізді. Тарихи құжаттарға сәйкес, санақ кезінде тұтқындалған 2000-нан астам адам қаза болды немесе із-түссіз жоғалып кетті.
Лиссабон Марудың батуы
1942 жылдың 25 қыркүйегінде жапон әскері 1816 тұтқынды Шам Шуй По тұтқын лагерінен "Лисбон Мару" жүк кемесіне жеткізіп, екі күннен кейін оларды Жапонияға қатаң еңбекке тасымалдау үшін теңізге шықты. Жапон әскері кемені тұтқындарды тасымалдайтындығын көрсетпейді. "Лисбон Мару" кемесі АҚШ Тынық мұхиты флотының USS Grouper суасты қайығымен Чжэцзян провинциясының Чжоушань аймағындағы теңізде торпедаланды. Кеме 2 қазанда батып кетті. Кейбір тұтқындар кабинадан жүзіп қашып шығуға тырысса да, жақын мандағы кемелердегі жапон сарбаздары қашып шыққан тұтқындарды атып өлтірді, салдарынан шамамен 1000 адам қаза тауып, 384-і жарақат алды.
Бофорт аралында тастап кеткен босқындар
1944 жылдың шілдесінде Бофорт аралында шамамен 400 босқын табылды, онда өсімдіктер мен жануарлар өте сирек кездесетін. Олар өз күштерімен күресуге тасталды. Жақын жердегі Кейп-Д'Агилар тұрғындары аралдан жиі дауыстар мен зарлы айқайлар еститінін мәлімдеді. Кейіннен аймақтың барлық жерінен сүйектер табылған, көптеген адам аштықтан немесе қашуға тырысқанда суға батып қайтыс болған.
Орталық полиция бөлімшесінде линчтеу
Жапондық оккупация кезінде станциядан босатылған адамдардың көпшілігі жақын арада қайтыс болды, және 100-ден астам адам аштықтан немесе қиындықтардан (азаптаудан) өлген деп есептеледі. Полиция сондай-ақ кейбір тұтқындарды сот процесінсіз тікелей атуға жіберді. Барлық тексерулерді тек жапон әскери полициясы жүргізді. Тексерулерде судьялар, адвокаттар және куәгерлер болған жоқ.
Хайнань аралында мәжбүрлі еңбек
1942 жылдың наурыз айында Уанчай, Глостер жолындағы Хоп Ки компаниясында тұтқындалған 484 азамат "Юэн Лам" жапон жүк кемесімен Хайнань аралына мәжбүрлі еңбекке жіберілді. Гонконг азат етілгеннен кейін, олардың жүздейі ғана қайта оралды. 300-ден астам адам азаптаулар мен аштықтан көз жұмды. Жапон оккупациясы кезінде Гонконгтан 20 мың және материктен 20 мың адам Хайнань аралында кен шығаруға алып келініп, зорлық-зомбылыққа ұшырады, соның салдарынан көптеген адам аштықтан қайтыс болды. Хайнань аралындағы 40 мың қытай жұмысшысының тек 5 мыңы ғана тірі қалды.
Норт-Пойнт тұтқын лагері мен депортация
1944 жылдың 1 желтоқсанында түстен кейін бір әйел тау беткейінен отын жинауға шықты. Кенеттен, жапондық әскери полициясы мен екі қытай полиция қызметкері оны тұтқындауға келді де, арқасынан пышақтап жаралады. Сол кезде тұтқындалған тағы екі қарт әйелдің де арқасына пышақпен шабуыл жасалды. Оларды дереу Абердин полиция бөліміне жеткізіп, түрмеге қамады. Оларға сол кезде тамақ пен су берілген жоқ. 2 желтоқсанда оларды Норт-Пойнт босқындар лагеріне әкелді. Лагерьде көптеген тұтқындар болды, лагерь қақпасын жапондық әскери полициясы мен қарулы қытай полициясы күзетті. Кейбіреулер лагерде күніне екі рет тамақтанғанын, оның ішінде таңғы сағат 8-де бір тарелке конги берілетінін айтты. Тұтқындар күні бойы түрмеде қамалды. Кейбіреулерін жалаңаш қалдырды. Лагерьде балалар да болды. Екі аптадан соң лагерьдегі адамдардың саны 400-ге жетті. Сол күні сағат 16:00-де олардың барлығы Норт-Пойнт портынан қайыққа мінгізілді. Бір күннен кейін олар Хуйчжоу қаласының Пинхай қаласына жетті. Денсаулығы жақсы босқындар босатылды, ал дені әлсіз деп танылған шамамен жетпіс адам өлтіріліп, денелері теңізге тасталды. 1941 жылдың 19 желтоқсанында жапондық сарбаздар тобы Вонг Най Чунг-Гап шатқалында қызыл крест белгісін таққан он медициналық көмекшіні өлтірді. Осы сарбаздар тағы бес медициналық қызметкерді ұстап алып, ағашқа байлады, олардың екеуін сарбаздар алып кетті, олар енді ешқашан көрінбеді. Қалған үшеуі түнгі уақытта қашуға тырысты, бірақ олардың тек біреуі ғана аман қалды. Әуесқой археологтар тобы белгінің жартысының қалдықтарын тапты. Дәлелдер көрсеткендей, ол Корольдік Армияның Медициналық Корпусының капитаны Барклиге тиесілі болған, сондықтан археологтар оны Барклидің ұлы Джимге тапсырды, ол әкесімен ешқашан кездеспеген еді.
Шығыс өзен бағанасы
Алғашында 1939 жылы Гуандун провинциясында Цзэн Шэнь (曾生) құрған бұл топ негізінен шаруалар, студенттер мен теңізшілерден, соның ішінде Юань Гэннен тұрды. Партизандардың одақтастарға тигізген ең маңызды үлесі – жапондықтардың атып түсірген ұшақтарынан Коулунға парашютпен түскен 20 американдық ұшқышты құтқару болды. 1942 жылдың ақпан айында жергілікті тұрғындар Чой Квок Лёнг (蔡國梁) командир, ал Чан Тат Мин (陳達明) саяси комиссар болып тағайындалды, олар жеңілген британдық әскерлер қалдырған 30 пулемет пен бірнеше жүз мылтықпен қаруланды. 1945 жылдың қаңтарына қарай қалаға АҚШ Әскери-әуе күштері үнемі рейдтер жасады. Гонконгтағы ең ірі рейд 1945 жылдың 16 қаңтарында болды, ол Оңтүстік Қытай теңізіндегі рейдтің бөлігі ретінде 471 АҚШ Әскери-теңіз күштерінің ұшағы кемелерге, портовый құрылыстарға және басқа да нысаналарға шабуыл жасады.
Жапонияның берілуі
Гонконгты жапондықтар 1945 жылы, 15 тамызда Жапонияның капитуляциялауынан кейін басып алуын аяқтады. 30 тамызда Жапон императорлық армиясы Гонконгты Корольдік теңіз күштеріне тапсырды; осылайша Гонконгтағы британдық үстемдік қайта орнатылды. 30 тамыз "Азаттық күні" деп жарияланды және 1997 жылға дейін Гонконгта мемлекеттік мереке болып саналды. Гонконгты басып алуға басшылық еткен және жапондық оккупация кезінде генерал-губернатор болып қызмет еткен генерал Такаши Сакаи соғыс қылмыскері ретінде сотталды, айыпталды және 1946 жылдың 30 қыркүйегінде өлім жазасына кесілді.
Мұра
Ұлыбритания бұл аумақты тағы 52 жыл басқаратын болды. Соғыстан кейінгі Гонконгтың қалпына келуі жылдам болды. 1945 жылдың қараша айына қарай үкіметтік бақылау жойылды және еркін нарық қайта жаңғыртылды. Гонконгтың егемендігі 1984 жылғы Қытай-Британия бірлескен декларациясынан кейін 1997 жылы Қытай Халық Республикасына (ҚХР) берілді. Қытай Республикасының үкіметі қазір Тайбэйде орналасқан, себебі Жапония капитуляциялағаннан кейін көп ұзамай Қытайдағы азамат соғысында материктік бөлігінен айырылды.