Көне өркениеттердегі білімнің тарихы

Білім тарихы: Ежелгі Мысыр мен Месопотамиядағы алғашқы мектептер, жазу дағдысының пайда болуы және білім берудің бастаулары туралы мағлұмат.

42 мин оқу

100%

Дереккөз: History of education — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Білім беру тарихы ежелгі өркениеттерден табылған ең алғашқы жазбалармен бірге басталады. Тарихи зерттеулерге дерлік барлық елдер кірген.

Солтүстік Африка және Таяу Шығыс

Ең ерте белгілі ресми мектеп Мысырдың Орта патшалығында Мэнтухотеп II-нің қазынашысы Хетидің басшылығымен құрылған. Месопотамияда клинопись жазуының алғашқы логографиялық жүйесін меңгеруге көп жыл кетті. Сондықтан, жазушыларға оқып-жазуды үйрету үшін тек шектеулі санда ғана адамдар тартылды. Тек патша ұрпақтары, байлардың ұлдары және дін қызметкерлері, дәрігерлер, ғибадатхана басқарушылары сияқты маман иелері ғана білім алды. Көптеген ұлдар әкесінің кәсібін үйренді немесе кәсіпке оқушы болып білім алды. Қыздар үй шаруасын, тамақ пісіруді үйрену үшін аналарымен бірге үйде қалып, кіші балаларды күткен. Кейіннен, буынды жазу кеңінен тараған кезде, Месопотамия халқының көбі сауатты болды. Вавилон дәуірінде көптеген қалалар мен ғибадатханаларда кітапханалар ашылды. Осы кезде ауыл шаруашылығында жұмыс істейтін, бірақ кейбіреулері жеке хатшылар немесе заңгерлер ретінде жұмыс істейтін әлеуметтік топ пайда болды. Әйелдер де, ерлер де оқуға және жазуға үйренді, ал семиттік вавилондықтар үшін бұл жойылған шумер тілін білу және күрделі, кең көлемді буынды жазуды меңгеруді білдірді. Студенттердің пайдалануы үшін сөздіктер, грамматика, жоларалық аудармалар, сондай-ақ ескі мәтіндерге түсініктемелер мен түсініксіз сөздер мен тіркестердің түсіндірмелері жинақталды. Ежелгі Вавилон жазушы мектептерінен, эдубалардан (б.з.б. 2000–1600 жж.) үлкен мәтіндік мұрағаттар табылды, олар арқылы сауаттылық таратылды. Гилгамеш жырлары – ежелгі Месопотамиядағы эпостық поэма. Жырдың ең ерте шумерлік нұсқалары Урдың үшінші династиясынан (б.з.б. 2150–2000 жж.) басталады (Далли 1989: 41–42). Жаңа Ассирия империясының патшасы Ашурбанипал (б.з.б. 685 – 627 жж.) өзінің жазушылық білімімен мақтанды. Оның жастық шағындағы оқулары мұнайды болжау, математика, оқу мен жазу, сондай-ақ атпен жүру, аң аулау, соғыс арбаларын жүргізу, әскери өнер, қолөнер және патшалық әдептілік сияқты пәндерді қамтыды. Өзінің билігі кезінде ол Месопотамияның, әсіресе Вавилонияның барлық жерінен клинопись мәтіндерін жинап, Ниневиядағы кітапханаға енгізді. Бұл кітапхана ежелгі Таяу Шығыстағы тұңғыш жүйелі түрде ұйымдастырылған кітапхана болды, оның бір бөлігі бүгінгі күнге дейін сақталған. Ежелгі Мысырда сауаттылық білімді жазушылардың элиталық тобының арасында шоғырланған. Ғибадатхана, перғауын және әскери билік қызметінде жұмыс істеу үшін оқытуға тек белгілі бір топтағы адамдарға ғана рұқсат етілді. Иероглифтер жүйесін үйрену әрқашан қиын болды, бірақ кейінгі ғасырларда жазушылардың мәртебесін сақтау үшін оны одан да қиын етуге тырысты. Ежелгі Мысырдағы сауаттылық деңгейі әлі де зерттеу тақырыбы болып табылады. Сауаттылық деңгейі халықтың 1-5 пайызын құрады деп есептеледі, бірақ бұл көрсеткіштер әлдеқайда жоғары болуы мүмкін. Бүкіл елге қатысты жалпылаулар, тіпті белгілі бір кезеңде, аймақтар арасындағы және, ең бастысы, қала мен ауыл тұрғындары арасындағы айырмашылықтарды жасырады. Олар қалаларда оқи алатын және жаза алатын халықтың үлесін төмен бағалауы мүмкін. Сауаттылықтың төмен деңгейі туралы пікірлер 19-шы және 20-шы ғасырлардағы ежелгі және ортағасырлық (реформацияға дейінгі) қоғамдарға қатысты көзқарастардың жиі кездесетін ерекшелігі болып табылады. Жақсы есте сақтау қабілетін дамытуға, түсінуге қоса, баса назар аударылды, сондай-ақ ауызша қайталау да маңызды болды. Оқытудың мазмұны туралы толық мәліметтерді "Ежелгі Израиль мен Яһудадағы білім беру тарихы" еңбегінен қараңыз. Ешивада қыздарға ресми білім берілмегенімен, үйді ұстауға және жеті жасқа дейін балаларды оқытуға дайындалу үшін олар көптеген пәндерді білуі керек еді. Бұл білім беру жүйесіне қарамастан, көптеген балалар оқу мен жазуды үйренбеген болуы мүмкін, өйткені шамамен "Римдік Палестинаның яһуди халқының кем дегенде тоқсан пайызы [б.з.б. бірінші ғасырларда] тек өз есімін жаза алатын немесе мүлдем оқымайтын", немесе сауаттылық деңгейі шамамен 3 пайызды құрады. Қытай мен Испания арасында VII-XIX ғасырлар аралығында тараған ислам өркениетінде мұсылмандар 622 жылдан бастап қазіргі Сауд Арабиясындағы Медина қаласында білім алуды бастады. Алғашында мектептер мешіттерде (арабша masjid) болды, бірақ кейін мешіттердің жанында жеке мектептер ашылды. Алғашқы жеке мектеп Низамия мектебі болды. Ол 1066 жылы Бағдадта салынды. Балалар алты жасынан бастап тегін білім алып мектепке бара бастады. Құран мұсылмандарды білім алуға шақырады. Осылайша, білім беру және мектептер ежелгі мұсылман қоғамдарында пайда болды. Сонымен қатар, мұсылмандар тарихындағы алғашқы университеттердің бірі – Марокконың Фес қаласындағы Әл-Қарауин университеті болды. Ол бастапқыда 859 жылы салынған мешіт болатын.

The earliest known formal school was developed in Egypt's Middle Kingdom under the direction of Kheti, treasurer to Mentuhotep II (2061 2010 BC). In Mesopotamia, the early logographic system of cuneiform script took many years to master. Thus only a limited number of individuals were hired as scribes to be trained in its reading and writing. Only royal offspring and sons of the rich and professionals, such as scribes, physicians, and temple administrators, were schooled. Most boys were taught their father's trade or were apprenticed to learn a trade. Girls stayed at home with their mothers to learn housekeeping and cooking, and to look after the younger children. Later, when a syllabic script became more widespread, more of the Mesopotamian population became literate. Later still in Babylonian times there were libraries in most towns and temples; an old Sumerian proverb averred "he who would excel in the school of the scribes must rise with the dawn." There arose a whole social class of scribes, mostly employed in agriculture, but some as personal secretaries or lawyers. Women as well as men learned to read and write, and for the Semitic Babylonians, this involved knowledge of the extinct Sumerian language, and a complicated and extensive syllabary. Vocabularies, grammars, and interlinear translations were compiled for the use of students, as well as commentaries on the older texts and explanations of obscure words and phrases. Massive archives of texts were recovered from the archaeological contexts of Old Babylonian scribal schools known as edubas (2000–1600 BCE), through which literacy was disseminated. The Epic of Gilgamesh, an epic poem from Ancient Mesopotamia is among the earliest known works of literary fiction. The earliest Sumerian versions of the epic date from as early as the Third Dynasty of Ur (2150–2000 BC) (Dalley 1989: 41–42). Ashurbanipal (685 – c. 627 BC), a king of the Neo Assyrian Empire, was proud of his scribal education. His youthful scholarly pursuits included oil divination, mathematics, reading and writing as well as the usual horsemanship, hunting, chariotry, soldierliness, craftsmanship, and royal decorum. During his reign he collected cuneiform texts from all over Mesopotamia, and especially Babylonia, in the library in Nineveh, the first systematically organized library in the ancient Middle East, which survives in part today. In ancient Egypt, literacy was concentrated among an educated elite of scribes. Only people from certain backgrounds were allowed to train to become scribes, in the service of temple, pharaonic, and military authorities. The hieroglyph system was always difficult to learn, but in later centuries was purposely made even more so, as this preserved the scribes' status. Literacy remains an elusive subject for ancient Egypt. Estimations of literacy range from 1 to 5 per cent of the population, based on very limited evidence to much higher numbers. Generalisations for the whole country, even at a given period, inevitably mask differences between regions, and, most importantly, between urban and rural populations. They may seriously underestimate the proportion of the population able to read and write in towns; low literacy estimates are a regular feature of 19th and 20th century attitudes to ancient and medieval (pre Reformation) societies. Emphasis was placed on developing good memory skills in addition to comprehension oral repetition. For details of the subjects taught, see History of education in ancient Israel and Judah. Although girls were not provided with formal education in the yeshivah, they were required to know a large part of the subject areas to prepare them to maintain the home after marriage, and to educate the children before the age of seven. Despite this schooling system, it would seem that many children did not learn to read and write, because it has been estimated that "at least ninety percent of the Jewish population of Roman Palestine [in the first centuries AD] could merely write their own name or not write and read at all", or that the literacy rate was about 3 per cent. In the Islamic civilization that spread all the way between China and Spain during the time between the 7th and 19th centuries, Muslims started schooling from 622 in Medina, which is now a city in Saudi Arabia, schooling at first was in the mosques (masjid in Arabic) but then schools became separate in schools next to mosques. The first separate school was the Nizamiyah school. It was built in 1066 in Baghdad. Children started school from the age of six with free tuition. The Quran encourages Muslims to be educated. Thus, education and schooling sprang up in the ancient Muslim societies. Moreover, Muslims had one of the first universities in history which is Al Qarawiyin University in Fez, Morocco. It was originally a mosque that was built in 859.

Үндістан

Ежелгі Үндістанда білім беру негізінен Веда және Будда білім беру жүйесі арқылы жүзеге асырылды. Санскрит Веда білім беру жүйесінде қолданылатын тіл болды, ал Пали – Будда білім беру жүйесінде. Веда жүйесінде бала 8-12 жасында білім алуын бастаса, Будда жүйесінде 8 жасында бастады. Ежелгі Үндістандағы білім берудің басты мақсаты – адамның мінезін қалыптастыру, өзін-өзі бақылау өнерін меңгеру, қоғамдық сананы арттыру, сондай-ақ ежелгі мәдениетті сақтап, оны дамыту болды. Будда және Веда жүйелерінде оқытылатын пәндер әртүрлі болды. Ведалық оқу жүйесінде студенттерге төрт Веда – Риг Веда, Сама Веда, Яджур Веда және Атарва Веда, сонымен қатар алты Веданга – ритуалдық білім, метрика, түсіндіру, грамматика, фонетика және астрономия, Упанишадтар және тағы да басқалар оқытылды.

Ведалық білім

Ежелгі Үндістанда білім жазбаша емес, ауызша беріліп, таратылды. Білім алу – үш қадамнан тұратын процесс болды: біріншісі – Шравана (есту), яғни шрутилерді тыңдау арқылы білімге қол жеткізу. Екіншісі – Манана (ой-толғаныс), онда студенттер ойланып, талдап, қорытынды шығарады. Үшіншісі – Нидидхиасана, онда студенттер алған білімді өмірде қолданады. Веда дәуірінде, шамамен б.з.д. 1500-600 жылдары, білім берудің көп бөлігі Ведаға (гимндер, формулалар және дұғалар, индуизмге дейінгі дәстүрдегі дін қызметкерлері оқыған немесе айтқан) және кейінірек индуистік мәтіндер мен кітаптарға негізделген. Веда бойынша білім берудің басты мақсаты – құтылу (азаттық). Ведалық білім беруге Веданы дұрыс айту және жатқа оқу, құрбандықтардың ережелері, грамматика және этимология, шығармашылық, өлең мен ырғақ, табиғаттың құпияларын түсіну, логика, ғылымдар және кәсіптік дағдылар кірді. Медициналық білім де болды және оқытылды. Ведада әртүрлі жағдайлар мен ауруларға, соның ішінде қызба, жөтел, тоқ сырқырау, жылан шағу және басқаларына арналған дәрілік шөптер туралы айтылады. Ежелгі Үндістанда әйелдерді оқытуға үлкен мән берілді. Әйелдер би, музыка және шаруашылыққа үйретілді. Садйодхвахас тобына жататын әйелдер үйленгенге дейін білім алды. Брахмавадини тобына жататын әйелдер ешқашан үйленбеді және өмір бойы біліммен айналысты. Веданың өлеңдер мен діни әндерді қамтитын бөлімдері әйелдерге оқытылды. Ежелгі Үндістанның белгілі әйел ғалымдарының ішінде Гоша, Гарги, Индрани және тағы басқалар бар. Упанишадтардың ең көнесі – индуистік кітаптардың тағы бір бөлігі – шамамен б.з.д. 500 жылға дейін сақталып қалған. Упанишадтар құрбандықтың терең және нақты мағынасын зерттейтіндіктен «ақыл-ойдың ілімдері» деп есептеледі. Бұл мәтіндер оқыту процесін зерттеуге ынталандырды, мұғалімдер мен студенттер шындықты іздеуде серік болды. Оқыту әдістерінде ой-қиялы дамыту және сұрақтар қою қолданылды. Ешқандай жауап соңғы деп белгіленбеді.

In ancient India, education was imparted and passed on orally rather than in written form. Education was a process that involved three steps, first was Shravana (hearing) which is the acquisition of knowledge by listening to the Shrutis. The second is Manana (reflection) wherein the students think, analyze and make inferences. Third, is Nididhyāsana in which the students apply the knowledge in their real life. During the Vedic period from about 1500 BC to 600 BC, most education was based on the Veda (hymns, formulas, and incantations, recited or chanted by priests of a pre Hindu tradition) and later Hindu texts and scriptures. The main aim of education, according to the Vedas, is liberation. Vedic education included proper pronunciation and recitation of the Veda, the rules of sacrifice, grammar and derivation, composition, versification and meter, understanding of secrets of nature, reasoning including logic, the sciences, and the skills necessary for an occupation. Some medical knowledge existed and was taught. There is mention in the Veda of herbal medicines for various conditions or diseases, including fever, cough, baldness, snake bite and others. Educating the women was given a great deal of importance in ancient India. Women were trained in dance, music and housekeeping. The Sadyodwahas class of women got educated till they were married. The Brahmavadinis class of women never got married and educated themselves for their entire life. Parts of Vedas that included poems and religious songs required for rituals were taught to women. Some noteworthy women scholars of ancient India include Ghosha, Gargi, Indrani and so on. The oldest of the Upanishads – another part of Hindu scriptures – date from around 500 BC. The Upanishads are considered as "wisdom teachings" as they explore the deeper and actual meaning of sacrifice. These texts encouraged an exploratory learning process where teachers and students were co travellers in a search for truth. The teaching methods used reasoning and questioning. Nothing was labelled as the final answer.

Буддистік білім

Буддалық білім беру жүйесінде Питактар да оқытылды.

Виная Питака

Бұл буддалық канон, онда монастырда тұратын буддалық қауымның өмірін реттейтін ережелер мен нормалардың жиынтығы бар. Виная Питака будда монахтарына (санга) адамдармен және табиғатпен араласқанда тәртіпті сақтау үшін айтылады. Ережелер жиынтығы будда монахтарының адамдарға, жануарларға, табиғатқа және қоршаған ортаға зиян келтірмеуін қамтамасыз етеді.

Сутта Питака

Ол 5 никаяға (жинаққа) бөлінген. Онда Будданың үйретістері негізінен уағыздар түрінде жазылған.

Абхидхамма Питака

Онда Будданың ілімдерінің тұжырымдамасы мен талдауы берілген. Үндістандағы білім берудің алғашқы орталықтарының бірі, б.з.б. 5 ғасырға дейін тарихы бар Таксила (Такшашила деп те аталады) трай Ведаларын және он сегіз өнерді үйреткен. Бұл б.з.б. 6 ғасырдан б.з. 5 ғасырына дейін маңызды Веда/индуизм және буддалық білім орталығы болды. Наланда б.з. 5 ғасырынан бері тағы бір маңызды білім орталығы болып табылады. Магда патшалығында Наланда белгілі бір буддалық монастырь болған. Тибет, Қытай, Корея және Орталық Азиядан келген ғалымдар мен студенттер білім алу үшін Наландаға сапар шекті. Викрамашила 8-9 ғасырларда құрылған ең ірі буддалық монастырьлардың бірі еді.

Қытай

Аңыздарға сәйкес, Яо және Шунь билеушілері (шамамен б.з.б. 24–23 ғасырлар) алғашқы мектептерді құрды. Алғашқы білім беру жүйесі Ся әулеті тұсында (б.з.б. 2076–1600 жылдар) пайда болды. Ся әулеті кезінде үкімет аристократтарды рәсімдер, әдебиет және садақ ату (көне қытай аристократтары үшін маңызды) туралы білім беру үшін мектептер ашты. Шан әулеті тұсында (б.з.б. 1600–1046 жылдар) қарапайым халық (фермерлер, жұмысшылар және т.б.) қарапайым білім алды. Осы кезде аристократтардың балалары мемлекеттік мектептерде, ал қарапайым халық жекеменшік мектептерде оқыды. Мемлекеттік мектептер әдетте қалаларда, ал жекеменшік мектептер ауылдық жерлерде салынды. Мемлекеттік мектептерде оқушыларға рәсімдер, әдебиет, саясат, музыка, өнер және садақ ату туралы білім берілді. Жеке мектептерде оқушылар шаруашылық және қолөнерге үйретілді. Жоу әулеті тұсында (б.з.б. 1045–256 жылдар) елордада бес ұлттық мектеп болды: Пи Ён (императорлық мектеп, орталық жерде орналасқан) және төрт басқа мектеп, аристократтар мен ақсүйектер үшін арналған, соның ішінде Шан Сян. Мектептер негізінен алты өнерді оқытты: рәсімдер, музыка, садақ ату, көлік құралдарын басқару, каллиграфия және математика. «Ритуалдар кітабына» сәйкес, он екі жасқа келген ұлдар рәсімдерге байланысты өнерді (мысалы, музыка мен биді) үйренді, ал есейген кезде садақ ату мен көлік құралдарын басқаруға үйретілді. Қыздар рәсімдерді, әдепті мінез-құлықты, жібек өндіруді және тоқуды үйренді. Қытай философиясының бастауы осы Жоу әулеті тұсында қалыптасты. Конфуций (б.з.б. 551–479), конфуциандық ілімнің негізін қалаушы, қытай философы, ол кейінгі ұрпақтарға және келесі 2000 жыл бойы қытай білім беру жүйесінің бағдарламасына зор әсер етті. Кейін, Цинь әулеті тұсында (б.з.б. 246–207) империяның шет аймақтарында орталық бақылауды қамтамасыз ету үшін лауазымды адамдардың иерархиясы құрылды. Бұл иерархияға кіру үшін сауаттылық және философияның кеңейіп келе жатқан білімі қажет болды: «білім беру процесінің мазмұны нақты дағдыларды дамыту үшін емес, моральдық тұрғыдан жетілген және жан-жақты білімді адамдарды тәрбиелеу үшін жоспарланған». Хан әулеті тұсында (б.з.б. 206–221 ж.) жеті жастағы балалар оқу, жазу және есептеудің негізгі дағдыларын үйренуге дайын деп есептелді. Кез келген адам мектеп ашып, оқу бағдарламасын өздігінен анықтай алатын. Ата-аналар балаларына қалаған пәндерді ұсынатын мектепті таңдай алатын, олар ай сайынғы төлемді көтере алатын. Бұл мектептерде жас римдік балалардың әлеуметтенуі мен қарапайым білім алуы қарастырылды. Б.з.б. III ғасырдағы сауаттылық деңгейі шамамен 1–2% болды деп есептеледі. Б.з.б. II ғасырға дейін римдік білім беру процесі туралы негізгі дереккөздер немесе есептер өте аз. Әдетте, ұлдар мен қыздар бірге оқыды, бірақ міндетті түрде бірге емес. Римдік оқушы мектептерде білім алу үшін бастауыш мектептен орта мектепке, содан кейін жоғары мектепке және соңында колледжге баратын. Білім алу деңгейі жасқа қарағанда қабілетке көбірек байланысты және студенттің жоғары білім алуға қаржылық мүмкіндігіне басымдық берілді. Толыққанды ресми білімді тек римдік элита ғана күте алатын. Кәсіпкер немесе фермер өзінің кәсіби дағдыларын көбінесе жұмыста үйренуге үміттенеді. Римде жоғары білім алудың маңызы жоқ еді. Грек-рим әлеміндегі сауаттылық деңгейі 20 пайыздан аспайтын, Рим империясында орташа көрсеткіш 10 пайыздан аспайтын, бірақ аймақтық айырмашылықтармен, батыс провинцияларда 5 пайыздан аспайтын. Ежелгі Грекияда сауатты халықтың санының 5 пайызынан аспайтын.

According to legendary accounts, the rulers Yao and Shun (ca. 24th–23rd century BC) established the first schools. The first education system was created in Xia dynasty (2076–1600 BC). During Xia dynasty, government built schools to educate aristocrats about rituals, literature and archery (important for ancient Chinese aristocrats). During Shang dynasty (1600 BC to 1046 BC), normal people (farmers, workers etc.) accepted rough education. In that time, aristocrats' children studied in government schools. And normal people studied in private schools. Government schools were always built in cities and private schools were built in rural areas. Government schools paid attention on educating students about rituals, literature, politics, music, arts and archery. Private schools educated students to do farmwork and handworks. During the Zhou dynasty (1045–256 BC), there were five national schools in the capital city, Pi Yong (an imperial school, located in a central location) and four other schools for the aristocrats and nobility, including Shang Xiang. The schools mainly taught the Six Arts: rites, music, archery, charioteering, calligraphy, and mathematics. According to the Book of Rites, at age twelve, boys learned arts related to ritual (i. e. music and dance) and when older, archery and chariot driving. Girls learned ritual, correct deportment, silk production and weaving. It was during the Zhou dynasty that the origins of native Chinese philosophy also developed. Confucius (551–479 BC) founder of Confucianism, was a Chinese philosopher who made a great impact on later generations of Chinese, and on the curriculum of the Chinese educational system for much of the following 2000 years. Later, during the Qin dynasty (246–207 BC), a hierarchy of officials was set up to provide central control over the outlying areas of the empire. To enter this hierarchy, both literacy and knowledge of the increasing body of philosophy was required: " the content of the educational process was designed not to engender functionally specific skills but rather to produce morally enlightened and cultivated generalists". During the Han dynasty (206–221 AD), boys were thought ready at age seven to start learning basic skills in reading, writing and calculation. Anyone could open a school and decide the curriculum. Parents could choose a school offering the subjects they wanted their children to learn, at a monthly fee they could afford. These schools were concerned with the basic socialization and rudimentary education of young Roman children. The literacy rate in the 3rd century BC has been estimated as around 1 2%. There are very few primary sources or accounts of Roman educational process until the 2nd century BC, Normally, both boys and girls were educated, though not necessarily together. A Roman student would progress through schools just as a student today might go from elementary school to middle school, then to high school, and finally college. Progression depended more on ability than age and a more tacit emphasis on a student's ability to afford high level education. Only the Roman elite would expect a complete formal education. A tradesman or farmer would expect to pick up most of his vocational skills on the job. Higher education in Rome was more of a status symbol than a practical concern. Literacy rates in the Greco Roman world were seldom more than 20 per cent; averaging perhaps not much above 10 per cent in the Roman empire, though with wide regional variations, probably never rising above 5 per cent in the western provinces. The literate in classical Greece did not much exceed 5 per cent of the population.

Еуропа

Мектеп сөзі орта ғасырлардағы әртүрлі білім беру ұйымдарына, соның ішінде қала, шіркеу және монастырлық мектептерге қатысты. Орта ғасырдың соңында қала мектептеріне баратын оқушылар әдетте жеті мен он төрт жас аралығында болған. Мұндай мектептерде оқушылар сауаттылық негіздерін (әліппе, сөз тіркестері, қарапайым дұғалар мен мақал-мәтелдер) және латын тіліндегі жоғары білімді меңгерген. Кейде бұл мектептерде бастапқы арифметика, хат жазу және кәсіби дағдылар да оқытылған. Көп жағдайда әртүрлі деңгейдегі оқу бір оқу залында жүргізілген. Ерте орта ғасырларда Рим-католик шіркеуінің монастырлары білім беру және сауаттылық орталықтары болды, олар шіркеудің латын тілін үйренуді және жазу өнерін сақтады. Ресми құрылғанға дейін көптеген ортағасырлық университеттер жүздеген жылдар бойы христиан монастырь мектептері (Scholae monasticae) ретінде жұмыс істеді, онда монахтар сабақ берді, ал кейіннен собор мектептері ретінде дамыды. Көптеген жерлерде осы университеттердің тікелей алғыштары туралы мәліметтер 6 ғасырдың басына дейін жетеді. Ортағасырлық алғашқы институттар, әдетте, университеттер деп саналады, Италияда, Францияда және Англияда XI ғасырдың соңы мен XII ғасырда өнер, құқық, медицина және теологияны зерттеу үшін құрылды. Бұл университеттер ескі христиандық собор мектептері мен монастырлық мектептерден пайда болды және олардың нағыз университеттерге айналған күнін анықтау қиын, бірақ Ватиканның Еуропадағы жоғары білім берудің studia generalia тізімдері пайдалы нұсқаулық болып табылады. XII ғасырдағы студенттер өздерінің ұстазымен мақтанатын, білім алған жері мен аймағын ешкімге айтқысы келмейтін. Тіпті қазір де ғалымдар ерекше ілімдермен мектептерді атағанда, олардың географиялық орналасуын емес, топтық атауларын қолданады. Роберт Мелундықтан білім алғандар мелудиндіктер деп аталды. Бұл адамдар Мелунда емес, Парижде оқыды, оларға ұстаздарының топтық есімі берілді. XII ғасырдағы азаматтар шеберлердің ұсына алатын сирек және қиын дағдыларды үйренуге қызығушылық танытты. Ирландия қасиеттілер мен ғалымдардың аралы ретінде танымал болды. Ирландияның барлық жерінде монастырлар салынды, олар үлкен білім орталықтарына айналды (Келттік шіркеуді қараңыз). Нортумбрия діни білім мен өнер орталығы ретінде танымал болды. Бастапқыда патшалықты кельт шіркеуінің монахтары евангелизациялады, бұл монахтар өмірінің гүлденуіне әкелді, ал Нортумбрия Аралдық өнердің қалыптасуында маңызды рөл атқарды, бұл англосаксондық, кельттік, византиялық және басқа элементтерді біріктіретін ерекше стиль. 664 жылы Уитби Синодынан кейін римдік шіркеудің дәстүрлері кельттік дәстүрлерді ресми түрде алмастырды, бірақ англо-кельт стилінің әсері жалғасты, оның ең танымал мысалы Линдисфарн Ізгі хабары. Құрметті Беда (673–735) өзінің Historia ecclesiastica gentis Anglorum (Англия халқының шіркеу тарихы, 731 жылы аяқталды) Нортумбрия монастырында жазды, оның көп бөлігі патшалыққа бағытталған. 768–814 жылдар аралығында Франктар патшасы Карл Македонскийдің тұсында империясы Батыс Еуропаның көп бөлігін Римнен кейін алғаш рет біріктірді. Бұл кезеңде әдебиет, өнер және сәулет өнері гүлденді. Өзінің кең жаулап алулары арқылы басқа елдердің мәдениеті мен білімін танытқан Карл Францияда монастырь мектептері мен скрипторияларды (кітап көшіру орталықтарын) қамтамасыз етуді ұлғайтты. Латын тіліндегі классикалық еңбектердің басым көпшілігін Каролингтер ғалымдары көшіріп, сақтап қалды. Карл Великий ғылымға қатты қызығушылық танытты, соттың бостандық өнерін насихаттады, балалары мен немерелерін жақсы білім алуға бұйырды, тіпті Пауыл Диаконның қамқорлығымен өзі оқыды, одан грамматиканы үйренді, Алкуинмен риториканы, диалекті мен астрономияны оқыды (оның жылдыздардың қозғалысына ерекше қызығушылығы болды) және Эйнхард, оған арифметиканы оқығанда көмектесті. Аахендегі Карл І-нің сарайына ағылшын монахы Алкуин шақырылды және өзімен бірге Нортумбрияның монастырларында болатын дәстүрлі латын білімін алып келді. Франктар патшалығына латын тілінің қайта оралуы ортағасырлық латын тілінің дамуындағы маңызды қадам деп саналады. Карл Великийдің канцеляриясы қазіргі кезде Каролингтік шағын әріп деп аталатын жазу түрін қолданды, бұл Еуропаның көп бөлігінде қарым-қатынасқа мүмкіндік беретін ортақ жазу стилін қамтамасыз етті. Каролингтер әулетінің құлдырауынан кейін Германияда Саксон әулетінің өркендеуімен Оттониандық Ренессанс пайда болды. Сонымен қатар, Карл 797 жылғы капитулярийде дін қызметкерлері арқылы жастарға тегін бастауыш білім беруді орнатуға тырысты. Капитулярийде "Дін қызметкерлері әр қала мен ауылда мектептер ашсын, егер адалдар балаларын оларға оқуға тапсырғысы келсе, оларды қабылдаудан бас тартпасын, барлық қайырымдылықпен оқытсын және оқулары үшін балалардан ешқандай ақы алмасын, ата-аналарының ықыласымен ұсынған сыйлықтардан басқа" делінген (P. L., CV., col. 196).

The word school applies to a variety of educational organizations in the Middle Ages, including town, church, and monastery schools. During the late medieval period, students attending town schools were usually between the ages of seven and fourteen. Instruction for boys in such schools ranged from the basics of literacy (alphabet, syllables, simple prayers and proverbs) to more advanced instruction in the Latin language. Occasionally, these schools may also have taught rudimentary arithmetic or letter writing and other skills useful in business. Often instruction at various levels took place in the same schoolroom. During the Early Middle Ages, the monasteries of the Roman Catholic Church were the centers of education and literacy, preserving the Church's selection from Latin learning and maintaining the art of writing. Prior to their formal establishment, many medieval universities were run for hundreds of years as Christian monastic schools (Scholae monasticae), in which monks taught classes, and later as cathedral schools; evidence of these immediate forerunners of the later university at many places dates back to the early 6th century. The first medieval institutions generally considered to be universities were established in Italy, France, and England in the late 11th and the 12th centuries for the study of arts, law, medicine, and theology. These universities evolved from much older Christian cathedral schools and monastic schools, and it is difficult to define the date on which they became true universities, although the lists of studia generalia for higher education in Europe held by the Vatican are a useful guide. Students in the twelfth century were very proud of the master whom they studied under. They were not very concerned with telling others the place or region where they received their education. Even now when scholars cite schools with distinctive doctrines, they use group names to describe the school rather than its geographical location. Those who studied under Robert of Melun were called the Meludinenses. These people did not study in Melun, but in Paris, and were given the group name of their master. Citizens in the twelfth century became very interested in learning the rare and difficult skills masters could provide. Ireland became known as the island of saints and scholars. Monasteries were built all over Ireland, and these became centres of great learning (see Celtic Church). Northumbria was famed as a centre of religious learning and arts. Initially the kingdom was evangelized by monks from the Celtic Church, which led to a flowering of monastic life, and Northumbria played an important role in the formation of Insular art, a unique style combining Anglo Saxon, Celtic, Byzantine and other elements. After the Synod of Whitby in 664 AD, Roman church practices officially replaced the Celtic ones but the influence of the Anglo Celtic style continued, the most famous examples of this being the Lindisfarne Gospels. The Venerable Bede (673–735) wrote his Historia ecclesiastica gentis Anglorum (Ecclesiastical History of the English People, completed in 731) in a Northumbrian monastery, and much of it focuses on the kingdom. During the reign of Charlemagne, King of the Franks from 768 to 814 AD, whose empire united most of Western Europe for the first time since the Romans, there was a flowering of literature, art, and architecture known as the Carolingian Renaissance. Brought into contact with the culture and learning of other countries through his vast conquests, Charlemagne greatly increased the provision of monastic schools and scriptoria (centres for book copying) in Francia. Most of the surviving works of classical Latin were copied and preserved by Carolingian scholars. Charlemagne took a serious interest in scholarship, promoting the liberal arts at the court, ordering that his children and grandchildren be well educated, and even studying himself under the tutelage of Paul the Deacon, from whom he learned grammar, Alcuin, with whom he studied rhetoric, dialect and astronomy (he was particularly interested in the movements of the stars), and Einhard, who assisted him in his studies of arithmetic. The English monk Alcuin was invited to Charlemagne's court at Aachen, and brought with him the precise classical Latin education that was available in the monasteries of Northumbria. The return of this Latin proficiency to the kingdom of the Franks is regarded as an important step in the development of mediaeval Latin. Charlemagne's chancery made use of a type of script currently known as Carolingian minuscule, providing a common writing style that allowed for communication across most of Europe. After the decline of the Carolingian dynasty, the rise of the Saxon Dynasty in Germany was accompanied by the Ottonian Renaissance. Additionally, Charlemagne attempted to establish a free elementary education by parish priests for youth in a capitulary of 797. The capitulary states "that the priests establish schools in every town and village, and if any of the faithful wish to entrust their children to them to learn letters, that they refuse not to accept them but with all charity teach them and let them exact no price from the children for their teaching nor receive anything from them save what parents may offer voluntarily and from affection" (P. L., CV., col. 196)

Собор мектептері мен монастырлар орта ғасырлар бойы маңызды болып қала берді; 1179 жылғы үшінші Латерандық кеңесте шіркеу дін қызметкерлеріне өз қауымдарына тегін білім беру мүмкіндігін ұсынуды міндеттеді, ал XII және XIII ғасырлардағы ренессанс, атақты Схоластикалық қозғалыс монастырлар арқылы тарады. Бірақ олар 11 ғасырдан бастап университеттер пайда болғанда білім берудің жалғыз көзі болмай қалды, олар монастырь өмірінен өсіп, Еуропаның ірі қалаларында құрылды. Сауаттылық кеңірек топтарға қол жетімді болды және өнер, мүсік, музыка және сәулет саласында үлкен жетістіктер болды. 1120 жылы Шотландиядағы Данфермлин аббаттығы Малькольм Канмор және оның әйелі Маргарет бұйрығымен Ұлыбританиядағы алғашқы жоғары мектеп, Данфермлин жоғары мектебін құрды және ашты. Бұл Шотландияның ежелгі астанасынан білім беруге жасалған монастырь әсерін және дамуын көрсетті. Мүсік, суреттер және витраждар Білім берудің маңызды құралдары болды, олар арқылы сауатсыз көрермендерге Библиялық тақырыптар мен қасиеттілердің өмірі үйретілді.

Ислам әлемі

Марокконың Фес қаласында орналасқан әл-Қарауиин университеті ЮНЕСКО мен Гиннес рекордтарының мәліметтері бойынша әлемдегі ең көне, үздіксіз жұмыс істейтін және алғашқы білім беретін оқу орны болып табылады. Кейде оны ең көне университет деп те атайды. Бағдадтағы "Даналық үйі" 9-13 ғасырларда кітапхана, аударма және білім беру орталығы қызметін атқарды. Астрология, математика, егіншілік, медицина және философия салаларындағы еңбектер аударылды. Парсы, үнді және грек мәтіндеріне – Пифагор, Платон, Аристотель, Гиппократ, Евклид, Плотин, Гален, Сушрута, Чарака, Арьябхата және Брахмагупта сияқты ғалымдардың еңбектеріне сүйене отырып, ғалымдар әлемдегі құнды білімдерді жинақтап, өз жаңалықтарымен оны дамытты. Бұл орын гуманитарлық ғылымдар мен ғылымдарды – математика, астрономия, медицина, химия, зоология және географияны зерттеу үшін теңдесі жоқ орталық болды. Бағдад сол кездегі әлемдегі ең бай қала және интеллектуалдық даму орталығы ретінде танымал болды, халқы миллионнан асып, сол заманғы ең ірі қала еді. Ислам мешіт мектебі (медресе) Құранды араб тілінде оқытты және ортағасырлық Еуропа университеттерінен мүлдем өзгеше болды. 9 ғасырда ортағасырлық ислам әлемінде бимарстан медицина мектептері ашылды, онда ислам медицинасын оқыған және медицина докторы болуға лайық студенттерге медициналық дипломдар берілді. Осман империясы тұсында Бурса және Эдирне қалалары білім берудің маңызды орталықтарына айналды. 15-16 ғасырларда Батыс Африкадағы Малидегі Тимбукту қаласы Таяу Шығыстан келген студенттермен исламдық білім беру орталығы болды. Қалада беделді Санкоре университеті және басқа да медреселер орналасқан. Бұл мектептердің басты мақсаты – Құранды оқыту болғанмен, логика, астрономия және тарих сияқты салаларда да кең ауқымды білім берілді. Уақыт өте келе, аймақта көптеген қолжазбалар жиналды, олардың саны 100 мыңнан асып, олардың кейбіреулері исламнан бұрынғы және 12 ғасырға дейін жатады. Бұл қолжазбаларды қаланың көрнекті отбасылары сақтап келді. Олардың мазмұны, әсіресе астрономия, музыка және ботаника пәндері бойынша, оқу-әдістемелік сипатта болады. Ахмет Баба орталығы 18 мыңнан астам қолжазба жинады.

The University of al Qarawiyyin located in Fes, Morocco is the oldest existing, continually operating and the first degree awarding educational institution in the world according to UNESCO and Guinness World Records and is sometimes referred to as the oldest university. The House of Wisdom in Baghdad was a library, translation and educational centre from the 9th to 13th centuries. Works on astrology, mathematics, agriculture, medicine, and philosophy were translated. Drawing on Persian, Indian and Greek texts—including those of Pythagoras, Plato, Aristotle, Hippocrates, Euclid, Plotinus, Galen, Sushruta, Charaka, Aryabhata and Brahmagupta—the scholars accumulated a great collection of knowledge in the world, and built on it through their own discoveries. The House was an unrivalled centre for the study of humanities and for sciences, including mathematics, astronomy, medicine, chemistry, zoology and geography. Baghdad was known as the world's richest city and centre for intellectual development of the time, and had a population of over a million, the largest in its time. The Islamic mosque school (Madrasah) taught the Quran in Arabic and did not at all resemble the medieval European universities. In the 9th century, Bimaristan medical schools were formed in the medieval Islamic world, where medical diplomas were issued to students of Islamic medicine who were qualified to be a practicing Doctor of Medicine. Under the Ottoman Empire, the towns of Bursa and Edirne became major centers of learning. In the 15th and 16th centuries, the town of Timbuktu in the West African nation of Mali became an Islamic centre of learning with students coming from as far away as the Middle East. The town was home to the prestigious Sankore University and other madrasas. The primary focus of these schools was the teaching of the Qur'an, although broader instruction in fields such as logic, astronomy, and history also took place. Over time, there was a great accumulation of manuscripts in the area and an estimated 100,000 or more manuscripts, some of them dated from pre Islamic times and 12th century, are kept by the great families from the town. Their contents are didactic, especially in the subjects of astronomy, music, and botany. More than 18,000 manuscripts have been collected by the Ahmed Baba centre.

Қытай

Қытай тілінде 40 000-нан астам таңба бар болғанымен, олардың көпшілігі сирек қолданылады. Зерттеулер көрсеткендей, қытай тілін толық меңгеру үшін үш-төрт мың таңбаны білу жеткілікті. Қытайда балаларды ана тілінің жазбаша таңбаларын және конфуцийлік ой-сананың негіздерін жаттап үйрету үшін үш ауызша мәтін пайдаланылды. 6 ғасырда жазылған «Мың таңбалық классика» поэмасы бір мың жылдан астам уақыт бойы балаларға қытай таңбаларын оқытуға арналған оқулық ретінде қолданылды. Поэма әрқайсысы төрт таңбадан тұратын 250 шумақтан құралған, яғни дәл мың ерекше таңбадан тұрады және латын әліпбиін үйренетін балалар «әліпби әнін» пайдаланғандай, әнмен оқылды. Кейіннен балалар Сун әулетінің басында (шамамен 11 ғасырда) жазылған «Жүз тегі» атты сегіз таңбадан тұратын өлеңді де жаттайды, ол көне Қытайдағы көптеген таралған тегтерді тізімдейді. 13 ғасырдан 19 ғасырдың соңына дейін «Үш таңбалық классика» – конфуцийлік ойды жас балаларға оқытуға ыңғайлы нұсқа – балалардың үйдегі алғашқы ресми білімі ретінде қызмет етті. Мәтін үш таңбадан тұратын топтармен жазылған, осылайша жаттау оңайлатылды. Сол кезде көптеген адамдар сауатсыз болғандықтан, классиканы ауызша айту дәстүрі оның ғасырлар бойы танымал болуын және сақталуын қамтамасыз етті. Ұзындығы аз, қарапайым мәтін үш таңбалық шумақтармен құрылғандықтан, балалар көптеген таралған таңбаларды, грамматикалық құрылымдарды, қытай тарихының элементтерін және конфуцийлік моральдың негіздерін үйренді. Қытай таңбаларын меңгергеннен кейін, әлеуметтік сатыда көтерілуді қалайтын студенттер қытай классикалық мәтіндерін зерттеуі керек еді. Ертедегі қытай мемлекеті империяны басқару үшін сауатты, білімді шенеуніктерге мұқтаж болды. 605 жылы Суй әулеті тұсында алғаш рет жергілікті таланттарды іріктеу үшін емтихан жүйесі ресми түрде енгізілді. Шенеуніктерді бағалау және таңдау үшін императорлық емтихан жүйесі пайда болды, ол қытай классикалық мәтіндерін оқытатын мектептерге әкеп соқты және 1300 жыл бойы қолданылды, 1911 жылы Батыс білім беру әдістеріне орай Цинь әулетінің соңында жойылды. Императорлық мемлекеттік қызмет емтихандарының оқу бағдарламасының негізін 12 ғасырдың ортасынан бастап Конфуцийшілдікке кіріспе ретінде қызмет ететін «Төрт кітап» құрады. Теориялық тұрғыдан алғанда, Қытайдағы кез келген еркек адам, оның байлығына немесе әлеуметтік жағдайына қарамастан, императорлық емтиханды тапсырып, жоғары лауазымды мемлекеттік қызметкер бола алатын, бірақ кейбір әулеттерде саудагерлер тобының мүшелері қатысуға рұқсат етілмеді. Бірақ емтиханға дайындық процесі көп уақытты және қымбатқа соққандықтан (оқытушылар жалдаса), үміткерлердің көпшілігі сандық тұрғыдан аз, бірақ салыстырмалы түрде бай жер иелері болды. Дегенмен, Қытай тарихында императорлық емтихан арқылы төмен әлеуметтік жағдайдан саяси беделге жеткен адамдардың көптеген мысалдары бар. Кейбір әулеттерде императорлық емтихан жойылды және лауазымдар жай ғана сатылды, бұл сыбайлас жемқорлықты күшейте түсті және моральдық жағдайды нашарлатты. 1040-1050 жылдарға дейінгі кезеңде префектуралық мектептер мемлекет тарапынан назарсыз қалдырылып, жеке қаржымен қамтамасыз еткен бай демеушілерге тапсырылды. Сол кездегі Қытайдың канцлері Фан Чжуньян мемлекеттік және жеке қаржыны біріктіріп, пайдаланылмаған және тастап кетілген барлық префектуралық мектептерді қалпына келтіру және қайта құру туралы жарлық шығарды. Махавихара – Үндістанда буддалық білімнің тағы бір маңызды орталығы, ол патша Дхармапала (783-820) Наландадағы білім сапасының төмендеуіне жауап ретінде құрылды. Арьябхата математика, астрономия және физика салаларында маңызды жұмыстар жасады. Пидің жуықтамасы, негізгі тригонометриялық теңдеулер, белгісіз теңдеулер және позициялық санау жүйесі оның еңбегі «Арьябхатия»-да айтылған, ол 5 ғасырдың үнді математигінің ең маңызды және жалғыз белгілі еңбегі. Бұл еңбек 820 жылы әл-Хорезми тарапынан араб тіліне аударылды.

Although there are more than 40,000 Chinese characters in written Chinese, many are rarely used. Studies have shown that full literacy in the Chinese language requires a knowledge of only between three and four thousand characters. In China, three oral texts were used to teach children by rote memorization the written characters of their language and the basics of Confucian thought. The Thousand Character Classic, a Chinese poem originating in the 6th century, was used for more than a millennium as a primer for teaching Chinese characters to children. The poem is composed of 250 phrases of four characters each, thus containing exactly one thousand unique characters, and was sung in the same way that children learning the Latin alphabet may use the "alphabet song". Later, children also learn the Hundred Family Surnames, a rhyming poem in lines of eight characters composed in the early Song dynasty (i. e. in about the 11th century) which actually listed more than four hundred of the common surnames in ancient China. From around the 13th century until the latter part of the 19th century, the Three Character Classic, which is an embodiment of Confucian thought suitable for teaching to young children, served as a child's first formal education at home. The text is written in triplets of characters for easy memorization. With illiteracy common for most people at the time, the oral tradition of reciting the classic ensured its popularity and survival through the centuries. With the short and simple text arranged in three character verses, children learned many common characters, grammar structures, elements of Chinese history and the basis of Confucian morality. After learning Chinese characters, students wishing to ascend in the social hierarchy needed to study the Chinese classic texts. The early Chinese state depended upon literate, educated officials for operation of the empire. In 605 AD, during the Sui dynasty, for the first time, an examination system was explicitly instituted for a category of local talents. The merit based imperial examination system for evaluating and selecting officials gave rise to schools that taught the Chinese classic texts and continued in use for 1,300 years, until the end the Qing dynasty, being abolished in 1911 in favour of Western education methods. The core of the curriculum for the imperial civil service examinations from the mid 12th century onwards was the Four Books, representing a foundational introduction to Confucianism. Theoretically, any male adult in China, regardless of his wealth or social status, could become a high ranking government official by passing the imperial examination, although under some dynasties members of the merchant class were excluded. In reality, since the process of studying for the examination tended to be time consuming and costly (if tutors were hired), most of the candidates came from the numerically small but relatively wealthy land owning gentry. However, there are vast numbers of examples in Chinese history in which individuals moved from a low social status to political prominence through success in imperial examination. Under some dynasties the imperial examinations were abolished and official posts were simply sold, which increased corruption and reduced morale. In the period preceding 1040–1050 AD, prefectural schools had been neglected by the state and left to the devices of wealthy patrons who provided private finances. The chancellor of China at that time, Fan Zhongyan, issued an edict that would have used a combination of government funding and private financing to restore and rebuild all prefectural schools that had fallen into disuse and abandoned. Mahavihara, another important center of Buddhist learning in India, was established by King Dharmapala (783 to 820) in response to a supposed decline in the quality of scholarship at Nālandā. Major work in the fields of Mathematics, Astronomy, and Physics were done by Aryabhata. Approximations of pi, basic trigonometric equation, indeterminate equation, and positional notation are mentioned in Aryabhatiya, his magnum opus and only known surviving work of the 5th century Indian mathematician in Mathematics. The work was translated into Arabic around 820CE by Al Khwarizmi.

Индуистік білім беру

Тіпті орта ғасырларда да Үндістанда білім ауызша берілді. Білім алу ақысыз болды. Мұндай іс қасиетті әрі ардақты саналды. Елді билеген патша білім беруге қаржы бөлмеді, бірақ индуизм дінін ұстанушылар индуизм білімін сақтауға қайырымдылық жасады. Ғылымның орталықтары, яғни университеттер, ғалымдар тұратын жерлерде құрылды. Бұл орындар қастерлі қасиетті орындарға айналды. Сөйтіп, осы оқу орындарын көбірек паломниктер қаржыландырды.

Исламдық білім беру

Мұсылмандар Үндістанды билей бастағаннан кейін ислам білімінің таралуы күшейді. Ислам білімінің басты мақсаты – білім жинау, ислам діні мен исламдық әдеп-моральды тарату, мұсылман мәдениетін сақтау және дамыту болды. Білім беру көбінесе мақтабтар, медреселер мен мешіттер арқылы жүзеге асырылды. Мұндай білімге көбінесе ақсүйектер мен жер иелері демеушілік жасады. Оқу ауызша түрде жүргізіліп, балалар Құранның бірнеше аяттарын жатқа білді. 18-шы ғасырда Үндістанда халықтық білім кеңінен таралды, елдің көп аймақтарында әрбір храм, мешіт немесе ауылда мектеп болды. Оқытылатын пәндерге оқу, жазу, арифметика, дінтану, құқық, астрономия, метафизика, этика, медицина және дін кіретін. Мектептерге қоғамның әртүрлі топтарынан оқушылар келді.

Жапония

Жапониядағы білім беру тарихы кем дегенде 6 ғасырға дейін, Ямато сарайында қытай білімі енгізілгенге дейін жетеді. Шетелдік өркениеттер Жапонияның өзінің мәдениетін дамыту үшін үнемі жаңа идеялармен қамтамасыз етіп келген. Қытайлық ілімдер мен ойлар 6-дан 9 ғасырларға дейін Жапонияға ағылып келді. Буддизммен бірге қытай жазу жүйесі, оның әдеби дәстүрі және конфуциандық ілімдер келді. 9 ғасырға қарай, императорлық астана Хеян-кёо (қазіргі Киото) бес жоғары оқу орнына ие болды, ал Хеян кезеңінің қалған бөлігінде аристократия мен императорлық сарай басқа мектептер ашты. Орта ғасырларда (1185–1600) Дзен буддалық монастырлары білім берудің маңызды орталықтары болды, ал Ашикага мектебі, Ашикага Гакко, 15 ғасырда жоғары білім беру орталығы ретінде гүлденді.

Ацтектер

Ацтектер – бұл Орталық Мексиканың белгілі бір этникалық топтарын, әсіресе науатль тілінде сөйлейтін және 14, 15 және 16 ғасырларда Мезоамериканың үлкен бөлігінде саяси және әскери үстемдікке қол жеткізген топтарды атау үшін қолданылатын термин. Бұл кезең жылнамада Кейінгі классикалық кезең деп аталады. Он төрт жасқа дейін балалардың білімі ата-аналарының қамқорлығында болды, бірақ олардың кальполли билігі бақылауда ұстады. Осы білім берудің бір бөлігі ацтектердің идеалдарын бейнелейтін «хуэхуетлатолли» («ескілердің сөздері») деп аталатын нақыл сөздер жинағын оқуды қамтыды. Олардың тіліне сүйенсек, хуэхуетлатолли көптеген ғасырлар бойы дамыған сияқты, ацтектерге дейінгі және, мүмкін, басқа науа мәдениеттерінен алынған. 15 жасқа келгенде барлық ұлдар мен қыздар мектепке баратын. Ацтектердің бірі – чина халқы, әлемдегі алғашқылардың бірі болып, барлық балаларға, олардың жынысына, әлеуметтік статусына немесе тегіне қарамастан, міндетті білім беруді енгізді. Мектептер екі түрі болды: «телпочкaлли» – практикалық және әскери білім беруге арналған, және «калмекак» – жазу, астрономия, мемлекеттік басқару, дінтану және басқа да салалардағы жоғары білім беруге арналған. Бұл екі институт науа халқына ортақ сияқты, сондықтан кейбір сарапшылар олардың ацтек мәдениетінен бұрын пайда болғанын болжайды. Ацтек мұғалімдері (тлатимин) қатал білім беру жүйесін ұсынды, мақсаты – қатал мінезді халықты қалыптастыру. Қыздар үй шаруасы мен бала тәрбиесінің өнеріне үйретілді. Оларды оқуға және жазуға үйретпеді. Барлық әйелдер дінге қатысуға үйретілді; діни рәсімдерді өткізіп тұрған әйелдердің суреттері бар, бірақ әйел діни қызметкерлер туралы ешқандай мәлімет жоқ.

Инка

Инка империясының 15-16 ғасырлардағы кезеңінде инка білім беруі екі негізгі салаға бөлінді: жоғарғы таптар үшін білім беру және жалпы халық үшін білім беру. Патшалық рулар мен империяның провинцияларынан ерекше таңдалған бірнеше адамдар Амауталар (даналар) арқылы ресми білім алды, ал жалпы халық білім мен дағдыларды өз ата-аналарынан және туыстарынан үйренді. Амауталар – Ұлыбританиядағы бардтарға ұқсас, даналардың ерекше тобын құрады. Олардың қатарында инкалардың ауызша тарихын сақтап, мәдениеті, тарихы, әдет-ғұрыптары мен дәстүрлері туралы білімді бүкіл мемлекетке таратушы көрнекті философтар, ақындар және дін қызметкерлері болды. Империядағы ең білімді және құрметті адамдар саналған Амауталар патшалық қанды тұлғаларды, сондай-ақ жаулап алынған елдерден аймақтарды басқару үшін ерекше таңдалған жас өкілдерді тәрбиелеуге жауапты болды. Осылайша, инкалардың барлық территориясындағы білім беру әлеуметтік теңсіздікке негізделді, көптеген адамдар патшалыққа берілгендей ресми білім алмайтын. Империяның ресми тілі кечуа болды, бірақ ондаған, тіпті жүздеген жергілікті тілдерде де сөйленді. Амауталар жалпы халықтың кечуа тілін империяның тілі ретінде үйренгеніне көз жеткізді, бұл римдіктердің Еуропа бойынша латын тілін таратуына ұқсас болды; алайда, бұл білім беруден гөрі саяси мақсатта жасалды.

Қытай

1950 жылдары Қытай Коммунистік партиясы Қытайдың барлық аймақтарында бастауыш білім берудің қарқынды дамуын қамтамасыз етті. Сонымен қатар, болашақ жұмысшылардың еңбек өнімділігін арттыру мақсатында бастауыш мектептердің оқу жоспары қайта жаңартылып, практикалық дағдыларды оқытуға баса назар аударылды. Паглаянның айтуынша, сол кездегі қытай ақпарат құралдары сауатсыздықпен күресуді өнімділікті арттыру және техникалық-мәдени революцияға жол ашу үшін қажетті деп көрсеткен. Қытай үкіметінің өкілдері білім беру мен "өнімді еңбек" арасындағы байланысты атап өтті. Совет Одағында болғандай, Қытай үкіметі де білім беру жүйесін кеңейтуді ұлттық экономикасын жақсарту мақсатында жүзеге асырды.

Орталық және Шығыс Еуропа

Орталық Еуропада 17 ғасырдың ғалымы және педагогы Джон Амос Коменский жалпы білім берудің реформаланған жүйесін таратып, ол Еуропада кеңінен қолданылды. Оның дамуы білім беруге мемлекеттік қызығушылықтың күшеюіне әкелді. Мысалы, 1760 жылдары Иван Бетской Ресей патшайымы Екатерина II тарапынан білім беру жөніндегі кеңесші ретінде тағайындалды. Ол "жаңа адамдар" құруға бағытталған мемлекеттік пансиондарда екі жынысты ресейлік жастарды оқытуды ұсынды. Бетской балаларды мамандыққа бағытталған емес, жалпы білім берудің маңыздылығын дәлелдеді: "Осы принциптерге негізделген білім беру арқылы халқымызды жаңартып, жаңа азаматтар қалыптастырамыз". Оның кейбір идеялары Санкт-Петербургте әйелдерге арналған Смольный институтында іске асырылды. Польша 1773 жылы Ұлттық білім беру комиссиясын құрды (поляк тілінде: Komisja Edukacji Narodowej, литва тілінде: Nacionaline Edukacine Komisija). Бұл комиссия Еуропа елдеріндегі алғашқы мемлекеттік білім беру министрлігі ретінде жұмыс істеді.

Университеттер

18 ғасырда университеттер академиялық журналдар жариялады; 19 ғасырда неміс және француз университеттерінің үлгілері қалыптасты. Француздар 1794 жылы Француз революциясы кезінде математик Гаспар Монге арқылы Эколь-Политехникті құрды, ал 1804 жылы Наполеон I тұсында ол әскери академияға айналды. Неміс университеті – Гумбольдт моделі – Вильгельм фон Гумбольдт құрған, ол Фридрих Шлейермахердің семинарлар мен зертханалардың маңыздылығы туралы либералдық идеяларына негізделген. 19 және 20 ғасырларда университеттер ғылымға баса назар аударды және жоғары топтағы студенттерге қызмет көрсетті. Ғылым, математика, теология, философия және ежелгі тарих – бұл әдеттегі оқу бағдарламасын құрады. Білім беруге академиялық қызығушылықтың артуы оқыту әдістерін талдауға және 1770 жылдары Германиядағы Галле университетінде алғашқы педагогика кафедрасын ашуға әкелді. Еуропаның басқа аймақтарындағы білім беруді зерттеуге Швейцариядағы Иоганн Генрих Песталоцци және Ұлыбританиядағы Джозеф Ланкастердің еңбектері үлес қосты. 1884 жылы Лондонда Халықаралық денсаулық сақтау көрмесінде Еуропаның түкпір-түкпірінен келген мамандарды қызықтырған маңызды білім беру конференциясы өтті.

19 ғасыр

XIX ғасырдың соңында Батыс, Орталық және Шығыс Еуропаның көп бөлігі оқу, жазу және арифметиканы қамтитын бастауыш білім беруді ұйымдастырды, өйткені саясаткерлер білімнің тәртіпті саяси қалыптасу үшін қажет деп есептеді. Көбірек адамдар сауатты болған сайын, жоғары білім тек қаржылық мүмкіндігі барларға ғана қолжетімді екенін түсінді. Бастауыш білім беруді енгізген ірі елдер Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін жоғары білім беру мәселесіне көбірек назар аударуға мәжбүр болды.

20 ғасыр

XX ғасырда білім берудегі жаңа бағыттар қатарында Италияда Мария Монтессоридің Монтессори мектептері, ал Германияда Рудольф Штайнердің Вальдорф еңбектері болды.

Франция

1789 жылға дейінгі Ескі тәртіпте білім беру мекемелері мен ұмтылыстары, негізінен, болашақ әкімшілер ретінде қызмет ететін қызметкерлермен шіркеу мен мемлекетті қамтамасыз ету үшін, институционалдық сипатқа ие болды. Францияда жұмысшы табының балалары – ұлдар да, қыздар да – оқуға үйренді, осы арқылы Құдайды жақсы біліп, сүйіп, Оған қызмет етуге тырысты. Бірақ ақсүйек және буржуазиялық элитаның ұлдары мен қыздарына мүлдем басқа білім берілді: ұлдар жоғары мектепке, тіпті университетке жіберілді, ал қыздары монастырьде тәрбиеленді. Ағартушылық бұл ескі идеалды сынға алды, бірақ әйелдерге білім берудің нақты баламасы табылған жоқ. Үйде білім алған әйелдер ғана білімді болып өсті, көбінесе олардың салондарын жарқырату үшін. Француз білім беруінің қазіргі дәуірі 1790 жылдары басталды. 1790 жылдардағы революция дәстүрлі университеттерді жойды. Наполеон оларды технологияға бағытталған Политехникалық институттармен алмастыруға тырысты. Бастауыш мектептерге 1830 жылға дейін, Франция Пруссияның білім беру жүйесін қабылдағанға дейін, аз көңіл бөлінді. 1833 жылы Францияда бірінші толыққанды бастауыш білім беру заңы – Гизо заңы қабылданды. Бұл заң барлық жергілікті билік органдарына ұлдар үшін бастауыш мектептер құруды міндеттеді. Сондай-ақ, ол моральдық және діни білім, оқу, салмақтар мен өлшемдер жүйесіне бағытталған ортақ оқу бағдарламасын енгізді. Гизо заңы бойынша білім беруді кеңейтудің негізгі себебі шілде монархиясының болашақ француз азаматтарының моральдық қасиеттерін қалыптастыруға деген ниеті болды, бұл әлеуметтік тәртіп пен саяси тұрақтылықты нығайтуға бағытталған. 1880 жылдары Мемлекеттік білім министрі лауазымын атқарған антиклерикалды саясаткер Жюль Ферри барлық 15 жасқа дейінгі балаларды – ұлдар мен қыздарды – міндетті түрде мектепке баруға мәжбүрлейтін заманауи Республикалық мектепті (l'école républicaine) құрды. Жюль Ферри заңдарын қараңыз. Мектептер тегін және зайырлы (laïque) болды. Мақсаты – Католик шіркеуі мен монархияның жастарға деген ықпалын күйрету еді. Католик мектептеріне рұқсат берілді, бірақ 20 ғасырдың басында оларды қаржылай қолдаған діни ұйымдар жабылды.

In the Ancien Régime before 1789, educational facilities and aspirations were becoming increasingly institutionalized primarily in order to supply the church and state with the functionaries to serve as their future administrators. France had many small local schools where working class children — both boys and girls — learned to read, the better to know, love and serve God. The sons and daughters of the noble and bourgeois elites, however, were given quite distinct educations: boys were sent to upper school, perhaps a university, while their sisters perhaps were sent for finishing at a convent. The Enlightenment challenged this old ideal, but no real alternative presented itself for female education. Only through education at home were knowledgeable women formed, usually to the sole end of dazzling their salons. The modern era of French education begins in the 1790s. The Revolution in the 1790s abolished the traditional universities. Napoleon sought to replace them with new institutions, the Polytechnique, focused on technology. The elementary schools received little attention until 1830, when France copied the Prussian education system. In 1833, France passed the Guizot Law, the first comprehensive law of primary education in France. This law mandated all local governments to establish primary schools for boys. It also established a common curriculum focused on moral and religious education, reading, and the system of weights and measurements. The expansion of education provision under the Guizot law was largely motivated by the July Monarchy's desire to shape the moral character of future French citizens with an eye toward promoting social order and political stability. Jules Ferry, an anti clerical politician holding the office of Minister of Public Instruction in the 1880s, created the modern Republican school (l'école républicaine) by requiring all children under the age of 15—boys and girls—to attend. see Jules Ferry laws Schools were free of charge and secular (laïque). The goal was to break the hold of the Catholic Church and monarchism on young people. Catholic schools were still tolerated but in the early 20th century the religious orders sponsoring them were shut down.

Француз империясы

Француз отаршылдық шенеуніктері, теңдік туралы революциялық идеяның ықпалымен, мектептерді, оқу бағдарламаларын және оқыту әдістерін мүмкіндігінше біркелкілендірді. Олар жергілікті халықтың мүдделерін дамыту мақсатымен отарлық мектеп жүйесін құрмады, керісінше, ана елінде кең таралған жүйелер мен әдістерді ғана экспорттады. Орташа білімі бар төменгі бюрократияның болуы отаршыл шенеуніктерге зор пайда келтірді. Француз білімі алған жергілікті элита ауыл тұрғындарын білім берудің қажеттігін сезінбеді. 1946 жылдан кейін ең жақсы студенттерді Парижге жоғары білім алуға жіберу саясаты қалыптасты. Нәтижесінде, келесі буын көшбасшылары Парижді орталық еткен, өсіп келе жатқан отаршылдыққа қарсы диаспораға қосылды. Әсерлі отаршылдар зейін қоятын ғалымдармен, немесе радикалды революционерлермен, немесе олардың арасындағы барлық түрлермен араласа алатын. 1920 жылы Хо Ши Мин және Париждегі басқа да жас радикалдар француз коммунистік партиясын құрды. Тунис ерекше жағдайға ие болды. Колонияны Поль Камбон басқарды, ол колонистер мен жергілікті халық үшін Франция материгіндегі үлгідегі білім беру жүйесін құрды. Ол әйелдер мен кәсіптік білім беруге ерекше мән берді. Тәуелсіздік алғаннан кейін тунистік білім беру сапасы Франциядағы деңгейге жақын болды. Африкалық ұлтшылдар мұндай мемлекеттік білім беру жүйесін қабылдамады, оны Африканың дамуын тежеу және отаршылдық үстемдікті сақтау әрекеті деп қарады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін пайда болған ұлтшыл қозғалыстың бірінші талаптарының бірі – француздық Батыс Африкада еуропалықтармен теңдік құқығын қамтамасыз ететін толыққанды метрополиялық үлгідегі білім беруді енгізу болды. Алжирдегі пікір қарама-қайшылыққа толы болды. Француздар ғылыми әдіс және француз мәдениетіне негізделген мектептер құрды. Pied Noir (Еуропадан келген католик көшіп келгендер) мұны қуана қарсы алды. Бұл мақсаттар мұсылман арабтарынан қабылданбады, олар зиялылық қабілетін және ерекше діни дәстүрін бағалады. Арабтар француз патриоты мен мәдениетті азаматтары болудан бас тартты және 1962 жылдан кейін Пье-Нуар және олардың араб одақтастары елден қуылғанға дейін бірыңғай білім беру жүйесі мүмкін болмады. 1955 жылдан 1975 жылға дейін Оңтүстік Вьетнамда білім беру саласында екі бәсекелес отаршылдық күші болды, өйткені француздықтар өз жұмысын жалғастырды, ал американдықтар енді. Олардың мақсаттары өте әртүрлі болды. Француз педагогтары вьетнамдық элиталар арасында француз мәдениетін сақтауға тырысты және Миссия Культурналына – отарлық білім беру басқармасының мұрагеріне және оның беделді жоғары мектептеріне сүйенді. Америкалықтар халықтың көп бөлігіне қарап, Оңтүстік Вьетнамды коммунизмді тоқтатуға жеткілікті күшті ел етуге ұмтылды. Америкалықтарда USAID арқылы сарапшылар топтарының, әсіресе академиялық миссиялардың қызметін үйлестіріп, қаржыландыруға жеткілікті қаражат болды. Француздар американдықтардың өзінің тарихи мәдени империализмінің аймағына басып кіруіне наразылық білдірді.

French colonial officials, influenced by the revolutionary ideal of equality, standardized schools, curricula, and teaching methods as much as possible. They did not establish colonial school systems with the idea of furthering the ambitions of the local people, but rather simply exported the systems and methods in vogue in the mother nation. Having a moderately trained lower bureaucracy was of great use to colonial officials. The emerging French educated indigenous elite saw little value in educating rural peoples. After 1946 the policy was to bring the best students to Paris for advanced training. The result was to immerse the next generation of leaders in the growing anti colonial diaspora centered in Paris. Impressionistic colonials could mingle with studious scholars or radical revolutionaries or so everything in between. Ho Chi Minh and other young radicals in Paris formed the French Communist party in 1920. Tunisia was exceptional. The colony was administered by Paul Cambon, who built an educational system for colonists and indigenous people alike that was closely modeled on mainland France. He emphasized female and vocational education. By independence, the quality of Tunisian education nearly equalled that in France. African nationalists rejected such a public education system, which they perceived as an attempt to retard African development and maintain colonial superiority. One of the first demands of the emerging nationalist movement after World War II was the introduction of full metropolitan style education in French West Africa with its promise of equality with Europeans. In Algeria, the debate was polarized. The French set up schools based on the scientific method and French culture. The Pied Noir (Catholic migrants from Europe) welcomed this. Those goals were rejected by the Moslem Arabs, who prized mental agility and their distinctive religious tradition. The Arabs refused to become patriotic and cultured Frenchmen and a unified educational system was impossible until the Pied Noir and their Arab allies went into exile after 1962. In South Vietnam from 1955 to 1975 there were two competing colonial powers in education, as the French continued their work and the Americans moved in. They sharply disagreed on goals. The French educators sought to preserving French culture among the Vietnamese elites and relied on the Mission Culturelle – the heir of the colonial Direction of Education – and its prestigious high schools. The Americans looked at the great mass of people and sought to make South Vietnam a nation strong enough to stop communism. The Americans had far more money, as USAID coordinated and funded the activities of expert teams, and particularly of academic missions. The French deeply resented the American invasion of their historical zone of cultural imperialism.

Англия

1818 жылы Джон Паундс мектеп ашып, кедей балаларды оқу, жазу және математикаға ақысыз үйретті. 1820 жылы Сэмюэл Уайлдерспин Спиталфилдте алғашқы балалар бағын ашты. 1833 жылдан бастап Парламент Англия мен Уэльстегі кедей балалардың мектеп төлемақысын қолдау үшін қаражат бөлді. 1837 жылы Уиг лорд-канцлері Генри Брогам мемлекеттік білім беруді дайындау ісінде жетекшілік етті. Көптеген мектептер шіркеу мектептерінде ұйымдастырылды, ал Англия шіркеуі мен диссиденттер арасындағы діни пікір қақтығыстары 1900 жылға дейін білім беру тарихының орталық тақырыбы болды.

Шотландия

Шотландияда жеке жүйе бар. Шотландиядағы білім беру тарихына қараңыз.

Дания

Данияның білім беру жүйесі шіркеу құрған собор және монастырь мектептерінен бастау алады; және 12-13 ғасырларда құрылған мектептердің жетісі бүгінгі күнге дейін сақталған. 1536 жылы ресми түрде іске асырылған Реформациядан кейін, мектептер Корольдікке қарауына өтті. Олардың басты мақсаты – студенттерді латын және грек тілдерін оқыту арқылы теологиялық зерттеулерге дайындау еді. Халықтық бастауыш білім сол кезде әлі де өте қарапайым болды, бірақ 1721 жылы патшалықтың барлық аймақтарында 240 rytterskoler ("атты әскер мектептері") құрылды. Сонымен қатар, 18 ғасырда кең тараған пьетізм қозғалысы белгілі бір деңгейде сауаттылықты қажет етті, соның нәтижесінде жалпы білім беруге деген қажеттілік артты. 19 ғасыр бойы (сондай-ақ бүгінгі күнге дейін) Данияның білім беру жүйесіне дін қызметкері, саясаткер және ақын Н. Ф. С. Грунтвигтің идеялары ерекше ықпал етті, ол оқу-әдістемелік шабыттандыруға және халықтық жоғары мектептерді құруға жақтас болды. 1871 жылы орта білім екі бағытқа бөлінді: гуманитарлық және математика-ғылым бағыттары. Бұл бөлініс 2005 жылға дейін гимназияның (академиялық жалпы орта білім беру бағдарламасы) құрылымының негізгі тірегі болды. 1894 жылы Folkeskole ("халық мектебі", мемлекеттік қаржыландырылатын бастауыш білім беру жүйесі) ресми түрде құрылды (оған дейін ол Almueskolen ("жалпы мектеп") деп аталды), және индустриалды қоғамның талаптарына сай білім беру жүйесін жақсарту шаралары қабылданды. 1903 жылы гимназияның 3 жылдық курсы mellemskole ("орта мектеп", 6-9 сыныптар) құру арқылы муниципалды мектеппен тікелей байланыстырылды, кейіннен ол realskoleмен алмастырылды. Бұрын гимназияға түсуге (соның арқасында университетке қабылдануға) ниеттенген студенттер жеке репетиторлыққа немесе басқа да осы сияқты мүмкіндіктерге жүгінуге мәжбүр болды, өйткені муниципалды мектептер жеткіліксіз болды. 1975 жылы realskole жойылды және Folkeskole (бастауыш білім беру) оқушылардың академиялық жетістіктеріне қарамастан барлығына бірдей білім беруді қамтамасыз ететін теңдік жүйесіне айналды.

The Danish education system has its origin in the cathedral and monastery schools established by the Church; and seven of the schools established in the 12th and 13th centuries still exist today. After the Reformation, which was officially implemented in 1536, the schools were taken over by the Crown. Their main purpose was to prepare the students for theological studies by teaching them Latin and Greek. Popular elementary education was at that time still very primitive, but in 1721, 240 rytterskoler ("cavalry schools") were established throughout the kingdom. Moreover, the religious movement of Pietism, spreading in the 18th century, required some level of literacy, thereby promoting the need for public education. Throughout the 19th century (and even up until today), the Danish education system was especially influenced by the ideas of clergyman, politician and poet N. F. S. Grundtvig, who advocated inspiring methods of teaching and the foundation of folk high schools. In 1871, there was a division of the secondary education into two lines: the languages and the mathematics science line. This division was the backbone of the structure of the Gymnasium (i. e. academic general upper secondary education programme) until the year 2005. In 1894, the Folkeskole ("public school", the government funded primary education system) was formally established (until then, it had been known as Almueskolen ("common school")), and measures were taken to improve the education system to meet the requirements of industrial society. In 1903, the 3 year course of the Gymnasium was directly connected the municipal school through the establishment of the mellemskole ('middle school', grades 6–9), which was later on replaced by the realskole. Previously, students wanting to go to the Gymnasium (and thereby obtain qualification for admission to university) had to take private tuition or similar means as the municipal schools were insufficient. In 1975, the realskole was abandoned and the Folkeskole (primary education) transformed into an egalitarian system where pupils go to the same schools regardless of their academic merits.

Норвегия

1152 жылы Норвегия архиепископтыққа ие болғаннан кейін көп ұзамай Тронхейм, Осло, Берген және Хамар қалаларында дін қызметкерлерін білім беру үшін собор мектептері салынды. 1537 жылы Норвегия реформасынан кейін (Норвегия 1536 жылы Даниямен жеке одақ құрды) собор мектептері латын мектептеріне айналдырылды және барлық сауда қалаларында осындай мектеп болуы міндетті деп белгіленді. 1736 жылы барлық балалардың оқу-жазу білімін меңгеруі міндетті болды, бірақ бұл шара бірнеше жылдан кейін ғана тиімді нәтиже берді. 1827 жылы Норвегияда бастауыш мектеп – folkeskole енгізілді, ол 1889 жылы 7 жылға, ал 1969 жылы 9 жылға міндетті білім беру жүйесіне айналды. 1970-1980 жылдары folkeskole жойылып, орнына grunnskole енгізілді. 1997 жылы Норвегия бастауыш және орта мектептерге арналған жаңа оқу бағдарламасын қабылдады. Бұл жоспар идеологиялық ұлтшылдық, балаға бағытталған тәрбие, қоғамдық бағдар және оқытудың жаңа әдістерін енгізуге бағытталған күш-жігерге негізделген.

Швеция

1842 жылы шведтік парламент Швециядағы балаларға арналған төрт жылдық бастауыш мектеп, "folkskola" енгізді. 1882 жылы "folkskola" бағдарламасына 5-ші және 6-шы сыныптар қосылды. Кейбір "folkskola" мектептерінде "fortsättningsskola" деп аталатын 7-ші және 8-ші сыныптар да болды. Швецияда білім алу 1930 жылдары 7 жылға, 1950 жылдары 8 жылға, ал 1962 жылы 9 жылға міндетті болды. Ларс Петтерсонның сөзіне сәйкес, оқушылар саны 1900-1947 жылдар аралығында баяу өсті, 1950 жылдары күрт өсті, ал 1962 жылдан кейін азайды. Бұл үрдістің басты факторы – туылу көрсеткіші. Сонымен қатар, Петтерсон гимназияның талантқа негізделген, бұрынғы шектеулі жоғары әлеуметтік топтан, жалпы халыққа ашылуын көрсетті. Одан бөлек, ол орталық экономикалық жоспарлаудың, білімді экономикалық өсудің қозғаушы күші ретінде кеңінен насихаттаудың және кеңсе қызметкерлерінің жұмыс орындарының кеңеюінің маңыздылығын атап өтті.

Жапония

Жапония 1600 жылы Токугава режимі (1600–1867) тұсында әлемнің қалған бөлігінен оқшауланды. 1600 жылы қарапайым халықтың өте аз бөлігі ғана сауатты болды. Осы кезеңнің соңына қарай білім кеңінен тарады. Токугаваның білім беру жүйесі құнды мұра қалдырды: сауатты азаматтар, қабілеттілік принципіне негізделген идеология, тәртіпке және тиімді жұмыс істеуге баса назар аудару. Элита үшін самурайлардың дәстүрлі оқу бағдарламалары мораль мен әскери өнерге баса назар аударды. Конфуцийдің классикалық еңбектері жатталды, оларды оқу және қайталау оқудың кең таралған әдісі болды. Арифметика мен каллиграфия да оқытылды. Халықты оқыту көбінесе практикалық бағытта болды, онда негізгі жазу, оқу, есептеу дағдылары, каллиграфия және санау тақтасын (абакус) пайдалану үйретілді. Мұндай білімнің көп бөлігі бұрынғы буддалық мектептерден пайда болған храм мектептерінде (теракоя) жүргізілді. Бұл мектептер енді діни мекемелер емес, сонымен қатар 1867 жылға қарай олар көбінесе храмдарда орналасқан жоқ. Токугава кезеңінің соңында мұндай мектептердің саны 11 000-нан асып, 750 000 оқушы білім алды. Оқыту әдістеріне әртүрлі оқулықтардан оқу, жаттау, санау тақтасын пайдалану, қытай және жапон әріптерін қайта-қайта көшіру кірді. 1860 жылдары жапон ұлдарының 40-50% және қыздардың 15% үйден тыс білім алды. Бұл көрсеткіштер сол кездегі маңызды еуропалық елдермен салыстыруға болады (міндетті білім беру жүйесі бар Германиядан басқа). Кейін Мейдзи басшылығымен осы негіз Жапонияның феодалдық қоғамнан заманауи мемлекетке, Батыс ғылымына, технологиясына және білім беру әдістеріне ерекше назар бөлген мемлекетке жылдам өтуіне мүмкіндік берді.

Мэйдзи реформалары

1868 жылдан кейін реформаторлар Жапонияны Батыс Еуропадағыдай мемлекеттік білім беру жүйесімен жылдам жаңғырту бағытына қойды. Ивакура миссиясы сияқты миссиялар Батыс елдерінің білім беру жүйелерін зерттеу үшін шетелге жіберілді. Олар орталықтандыруды, жергілікті мектеп кеңестерін және мұғалімдердің дербестігін қамтамасыз ету идеяларымен оралды. Бастауыш мектептерге қабылдау 1870 жылдары мектеп жасындағы халықтың шамамен 40-50 пайызынан 1900 жылға қарай 90 пайыздан асып түсті, әсіресе мектеп ақысына қарсы күшті қоғамдық наразылықтарға қарамастан. 1850 жылдан кейін Жапонияда балалық шақтың заманауи түсінігі Батыспен байланыс орнату барысында қалыптасты. Мейдзи дәуірінің басшылары мемлекеттің жеке адамдарды – және балаларды – мемлекеттік қызметке жұмылдыруда басты рөл атқаратынын шешті. Батыс үлгісіндегі мектеп осы мақсатқа жету құралы болды. 1890 жылдарға қарай мектептер балалық шаққа қатысты жаңа көзқарастарды қалыптастыра бастады. 1890 жылдан кейін Жапонияда көптеген реформаторлар, балаларға қатысты сарапшылар, журнал редакторлары және жақсы білім алған аналар болды, олар осы жаңа көзқарасқа сүйсінді. Олар жоғары орта тапқа балалардың өздеріне тән кеңістігі болуын, онда балалар кітаптар оқитын, оқу ойыншықтарымен ойнайтын және, әсіресе, мектепке үй тапсырмасын орындауға көп уақыт бөлетін балалық шақтың үлгісін үйретті. Бұл идеялар барлық әлеуметтік топтарда жылдам тарады. 1870 жылдан кейін конфуциандыққа негізделген мектеп оқулықтары батыстық үлгідегі мәтіндермен ауыстырылды. Алайда, 1890 жылдары кері реакция туды және авторитарлық тәсіл енгізілді. Дәстүрлі конфуций және синтоистік ұстанымдар қайтадан баса назар аударылды, әсіресе адамдар арақатынастарының иерархиялық сипатына, жаңа мемлекетке қызмет етуге, білім алуға және моральдық қағидаларға қатысты. Бұл идеалдар, 1890 жылғы Білім беру туралы императорлық жарлығында бекітілген, сондай-ақ білім берудегі жоғары деңгейдегі мемлекеттік бақылаумен бірге, 1945 жылға дейін жапондық білім беруді басқарды, содан кейін олар кеңінен жоққа шығарылды.

Үндістан

18-ғасырда еліміздің көптеген аймақтарында мектептер болғандықтан, білім алу елдегі таңдаулы жас ерлер үшін кеңінен қолжетімді болды. Оқытылатын пәндерге оқу, жазу, арифметика, теология, құқық, астрономия, метафизика, этика, медицина және дін кірді. Қазіргі білім беру жүйесі, оның батыс үлгісі мен мазмұны, британдықтардың Британдық Радж кезіндегі әрекетімен енгізіліп, құрылды. Бұл Лорд Маколейдің ұсыныстары негізінде жасалды, ол мектептерде ағылшын тілін оқытуды және ағылшын тілінде сөйлейтін үнді аудармашылардың тобын қалыптастыруды жақтады. Британ үкіметі дәстүрлі білім беру жүйелерін мойындамады және содан бері олар төмендеп келеді. 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басындағы мемлекеттік білім беруге жұмсалатын қаражат аймақтар бойынша үлкен айырмашылықтарды көрсетті, батыс және оңтүстік провинциялар шығыс провинцияларға қарағанда үш-төрт есе көп қаржы бөлді. Аймақтар арасындағы осы айырмашылықтың көп бөлігі жер салығындағы тарихи айырмашылықтарға байланысты, ол табыстың басты көзі болды. 1899–1905 жылдардағы вице-король Лорд Керзон, Үндістан балаларының 20% астам бөлігі мектепке бармайтынын анықтағаннан кейін, жаппай білім беруді маңызды міндет деп белгіледі. Оның реформалары сауаттылық деңгейін көтеру және университет жүйесін қайта құруға бағытталды. Олар сыныптарға бөлінбеген оқу бағдарламаларын, заманауи оқулықтарды және жаңа емтихан жүйелерін енгізуге баса назар аударды. Керзонның техникалық білім беру саласындағы жоспарлары кейінгі үкіметтер іске асырған негіз болды.

Австралия, Канада, Жаңа Зеландия

Канадада 1867 жылы Конфедерациядан кейін білім беру мәселесі, әсіресе Квебек провинциясының шегінен тыс жердегі француз мектептерінің мәртебесіне байланысты, күрделі мәселеге айналды. Жаңа Зеландияда білім беру провинциялық үкіметтер, миссионерлік христиан шіркеулері мен жеке білім беру ұйымдарының күш-жігерімен басталды. Білім беру саласындағы парламенттің алғашқы заңы 1877 жылы қабылданды, ол бастауыш білім берудің біркелкі стандарттарын орнатуға бағытталған. Балалар 6 жастан 16 жасқа дейін міндетті түрде мектепке баруға тиіс болды. Австралияда міндетті білім беру 1870-ші жылдары енгізілді, бірақ оны сақтау қиын болды. Адамдар мектеп төлемақысын төлеуге шамалары келмейтін. Сонымен қатар, мұғалімдер өз жұмысының құнына лайық жалақы алмайтындарын сезінді.

Ресей империясы мен Кеңес Одағы

1897 жылы Ресей империясында халық санағы бойынша халықтың 28 пайызы сауатты болған. Жоғары топ үшін университеттердің жақсы дамыған желісі болды, бірақ қалғандары үшін мүмкіндіктер шектеулі болды. Владимир Ленин 1919 жылы Кеңес үкіметінің басты мақсаты – сауатсыздықпен күресу екенін жариялады. Жалпыға бірдей міндетті білім беру жүйесі құрылды. Миллиондаған сауатсыз ересектер арнайы сауаттылық курстарына қатыстырылды. Оқытуға жастар ұйымдары (Комсомол мүшелері мен Жас пионерлер) тартылды. 1926 жылы халықтың сауаттылық деңгейі 56,6 пайызды құрады. 1937 жылы халық санағы мәліметтері бойынша, ерлердің сауаттылығы 86 пайыз, әйелдердің 65 пайыз болды, жалпы сауаттылық деңгейі 75 пайызға жетті. Совет Одағы тарихындағы бастауыш білім берудің ең қарқынды дамуы Бірінші бесжылдық жоспармен бірге жүрді. Бастауыш білім беруді осылай кеңейтудің себебі Сталиннің мемлекеттің индустрияландыру және халықаралық үстемдік мақсаттарына үлес қосу үшін қажетті біліктер мен қабілеттерге ие болуын қамтамасыз етуге бағытталған күшті ықыласынан туындады. Расында, Паглаянның айтуынша, сауаттылық пен білім беруді дамытудың маңызды аспектісі – «туындандыру» (korenizatsiya) саясаты болды. Бұл саясат 1920 жылдардың ортасынан 1930 жылдардың соңына дейін жалғасты, ол үкіметте, баспасөзde және білім беруде орыс тілінен өзге тілдерді қолдану мен дамытуға баса мән берді. Орысшалау саясатына қарсы тұру мақсатымен, болашақ ұрпақтардың білім деңгейін арттырудың ең жылдам жолы – ана тілінде білім беруді қамтамасыз ету де маңызды міндет болды. 1930 жылдарға қарай «ұлттық мектептер» деп аталатын үлкен желі құрылды және бұл желі кеңестік кезең бойы оқушылар санын арттырып келе жатты. Тіл саясаты уақыт өте келе өзгерді, бұл 1938 жылы үкіметтің орыс тілін орыс емес мектептерде міндетті пән ретінде оқытуды бекітуімен және әсіресе 1950 жылдардың соңында орыс емес мектептердің орыс тіліне көшуімен айқын көрінді.

In Imperial Russia, according to the 1897 census, literate people made up 28 per cent of the population. There was a strong network of universities for the upper class, but weaker provisions for everyone else. Vladimir Lenin, in 1919 proclaimed the major aim of the Soviet government was the abolition of illiteracy. A system of universal compulsory education was established. Millions of illiterate adults were enrolled in special literacy schools. Youth groups (Komsomol members and Young Pioneer) were utilized to teach. In 1926, the literacy rate was 56.6 per cent of the population. By 1937, according to census data, the literacy rate was 86% for men and 65% for women, making a total literacy rate of 75%. The fastest expansion of primary schooling in the history of the Soviet Union coincided with the First Five Year Plan. The motivation behind this rapid expansion of primary education can largely be attributed to Stalin's interest in ensuring that everyone would have the skills and predisposition necessary to contribute to the state's industrialization and international supremacy goals. Indeed, Paglayan

An important aspect of the early campaign for literacy and education was the policy of "indigenization" (korenizatsiya). This policy, which lasted essentially from the mid 1920s to the late 1930s, promoted the development and use of non Russian languages in the government, the media, and education. Intended to counter the historical practices of Russification, it had as another practical goal assuring native language education as the quickest way to increase educational levels of future generations. A huge network of so called "national schools" was established by the 1930s, and this network continued to grow in enrolments throughout the Soviet era. Language policy changed over time, perhaps marked first of all in the government's mandating in 1938 the teaching of Russian as a required subject of study in every non Russian school, and then especially beginning in the latter 1950s a growing conversion of non Russian schools to Russian as the main medium of instruction.

Түркия

1920-1930 жылдары Мұстафа Кемал Ататүрк (1881–1938) Түркияны жаңғырту мақсатында білім беру саласында радикалды реформалар жүргізді. Ол алдымен мемлекеттік және діни істерді бөліп, білім беруді осы жобаның негізгі тірегі етті. 1923 жылы үш түрлі білім беру мекемесі болды. Ең көп таралғандары – араб тіліне, Құранға және жатқа айтуға негізделген медреселер. Екінші түрі – Танзимат дәуірінің реформалық мектептері – идади және сұлтандық мектептер. Ал үшінші топқа – оқушыларды оқытудағы соңғы үлгілерді қолданған шетел тілдеріндегі колледждер мен аз ұлттық мектептер кірді. Ескі медресе білім беру жүйесі жаңартылды. Ататүрк классикалық ислам білімін білім беру мекемелерін қарқынды түрде қайта құрумен алмастырды. 1924 жылы Ататүрк американдық білім беру реформаторы Джон Дьюиді Анкараға шақырып, түрік білімін реформалау мәселесі бойынша кеңес алды. 1924 жылы білім беру біріктіріліп, барлық білім беруді азаматтық қоғам үлгісінде ұйымдастырылған, тең мүмкіндіктерге негізделген жүйеге көшірді. Осы жаңа жоба бойынша барлық мектептер оқу бағдарламаларын басқа елдердің білім министрліктерінің үлгісінде құрылған мемлекеттік орган – «Ұлттық білім министрлігіне» ұсынды. Сонымен қатар, республика екі министрлікті таратып, дін қызметкерлерін діни істер департаментіне бағындырды, бұл Түркиядағы секуляризмнің маңызды негізі болды. Білім беруді бір оқу бағдарламасымен біріктіру «Осман империясының дін қызметкерлері» институтын жойды, бірақ Түркиядағы діни мектептердің тарихы осымен аяқталған жоқ; олар кейін Ататүрктің қайтысынан кейін үкіметтер оларды орта білімдегі бұрынғы орнына қайтарғанша жоғары білімге көшірілді. 1930 жылдары Альберт Эйнштейннің ұсынысымен Ататүрк мыңнан астам белгілі ғалымдарды, соның ішінде Германиядағы нацистерден қашқан әлемдік атаққа ие эмигрант профессорларды жұмысқа алды. Олардың көп бөлігі медицина, математика және табиғаттану ғылымдарында болды, сондай-ақ құқық және өнер факультеттерінде де жұмыс істеді. Германиядан қоныс аударған профессорлар Стамбулдың он екі негізгі ғылым институтының сегізіне директор болып тағайындалды, ал Медицина факультетінің Стамбулдың он жеті клиникасының алтауына жетекшілік етті.

In the 1920s and 1930s Mustafa Kemal Atatürk (1881–1938) imposed radical educational reforms in trying to modernize Turkey. He first separated of governmental and religious affairs. Education was the cornerstone in this effort. In 1923, there were three main educational groups of institutions. The most common institutions were medreses based on Arabic, the Qur'an, and memorization. The second type of institution was idadî and sultanî, the reformist schools of the Tanzimat era. The last group included colleges and minority schools in foreign languages that used the latest teaching models in educating pupils. The old medrese education was modernized. Atatürk changed the classical Islamic education for a vigorously promoted reconstruction of educational institutions. In 1924, Atatürk invited American educational reformer John Dewey to Ankara to advise him on how to reform Turkish education. Unification was put into force in 1924, making education inclusive and organized on a model of the civil community. In this new design, all schools submitted their curriculum to the "Ministry of National Education", a government agency modelled after other countries' ministries of education. Concurrently, the republic abolished the two ministries and made clergy subordinate to the department of religious affairs, one of the foundations of secularism in Turkey. The unification of education under one curriculum ended "clerics or clergy of the Ottoman Empire", but was not the end of religious schools in Turkey; they were moved to higher education until later governments restored them to their former position in secondary after Atatürk's death. In the 1930s, at the suggestion of Albert Einstein, Atatürk hired over a thousand established academics, including world renowned émigré professors escaping the Nazi takeover in Germany. Most were in medicine, mathematics, and natural science, plus a few in the faculties of law and the arts. Germany's exiled professors served as directors in eight of twelve Istanbul's basic science Institutes, as well as six directors of Istanbul's seventeen clinics at the Faculty of Medicine.

Африка

Француздық басқарудағы Батыс Африкадағы білім беру, 1800 жылдардың соңы мен 1900 жылдардың басында, 1880 жылдардағы Франциядағы ұлттық бірыңғай міндетті білім беруден өзгеше болды. 1903 жылы "бейімделген білім беру" ұйымдастырылды, ол француздық оқу бағдарламасын негіз ретінде пайдаланды, Францияға қатысты ақпаратты "африкалық контексттен алынған балама ақпаратпен" алмастырды. Мысалы, француздық мораль сабақтары африка тарихы мен жергілікті халық ауыз әдебиетіне көп сілтемелермен ұштастырылды. Француз тілі де бейімделген білім берудің маңызды бөлігі ретінде оқытылды. Африкада 40 миллионнан астам бала бар. ЮНЕСКО-ның Сахара аймағына арналған аймақтық шолуына сәйкес, 2000 жылы бастауыш мектептерге балалардың бар болғаны 58% қабылданып, бұл кез келген аймақтағы ең төменгі көрсеткіш. 2005 жылғы USAID орталығының мәліметтері бойынша, Африкадағы мектеп жасына жеткен балалардың 40 пайызы бастауыш мектепке бармайды.

Соңғы кездегі дүниежүзілік үрдістер

Бүгінде көптеген елдерде міндетті білім беру жүйесі бар. Халық санының өсуі және міндетті білім берудің кеңеюіне байланысты ЮНЕСКО алдағы 30 жылда адамзат тарихындағы барлық кезеңдерде алған адамдардан гөрі көбірек адам ресми білім алады деп есептейді. Соңғы онжылдықтарда сауатсыздық және білім алмаған халықтың үлесі азайды. Мысалы, білім алмаған халықтың үлесі 1960 жылы 36%-дан 2000 жылы 25%-ға дейін төмендеді. Дамушы елдерде 2000 жылы сауатсыздық пен білім алмағандардың үлесі 1970 жылғы көрсеткіштердің шамамен жартысын құрады. Дамыған елдерде сауатсыздық деңгейі туралы мәліметтер әртүрлі. Көбінесе олар 6%-дан 1%-ға дейін төмендеді делінеді. 1970 жылы экономикалық жағынан аз дамыған елдерде (LEDC) сауатсыздық деңгейі экономикалық жағынан дамыған елдердегіден (MEDC) 10 есе жоғары болса, 2000 жылы бұл көрсеткіш 20 есеге жетті. LEDC-терде сауатсыздық деңгейі айтарлықтай төмендеді, ал MEDC-терде ол дерлік жойылды. Білім алмағандардың үлесі де осыған ұқсас үлгіні көрсетті. 2000 жылы LEDC-тер арасында білім алмаған халықтың үлесі 10%-дан кемден 65%-дан астамға дейін ауытқыды. MEDC-терде бұл көрсеткіш әлдеқайда төмен болды – 2%-дан 17%-ға дейін. 20 ғасырдың ортасынан бері әлемдік қоғамдар экономика мен технологияда үдемелі өзгерістерге ұшырады. Бұл өзгерістер жұмыс орындарына және оқушыларды еңбекке дайындау үшін білім беру жүйесіне қойылатын талаптарға елеулі әсер етті. 1980 жылдардан бастап үкімет, білім берушілер және ірі жұмыс берушілер студенттер мен жұмыскерлерді өзгеріп жатқан және күрделене түскен цифрлық жұмыс орындары мен қоғамның қажеттіліктерін қанағаттандыруға бағытталған негізгі дағдылар мен іске асыру стратегияларын анықтаған бірқатар есептер жариялады. 21 ғасырдың дағдылары – бұл білім берушілер, бизнес лидерлері, ғалымдар және мемлекеттік органдар 21 ғасырдың қоғамы мен жұмыс орындарында табысқа жету үшін қажет деп санайтын жоғары деңгейдегі дағдылар, қабілеттер мен оқуға бейімділіктер жиынтығы. Бұл дағдылардың көптегені дәстүрлі білімге негізделген академиялық дағдылармен салыстырғанда терең оқытумен байланысты, оның ішінде талдаулық ойлау, күрделі мәселелерді шешу және командалық жұмыс сияқтылар.

Today, there is some form of compulsory education in most countries. Due to population growth and the proliferation of compulsory education, UNESCO has calculated that in the next 30 years more people will receive formal education than in all of human history thus far. Illiteracy and the per centage of populations without any schooling have decreased in the past several decades. For example, the percentage of population without any schooling decreased from 36% in 1960 to 25% in 2000. Among developing countries, illiteracy and percentages without schooling in 2000 stood at about half the 1970 figures. Among developed countries, figures about illiteracy rates differ widely. Often it is said that they decreased from 6% to 1%. Illiteracy rates in less economically developed countries (LEDCs) surpassed those of more economically developed countries (MEDCs) by a factor of 10 in 1970, and by a factor of about 20 in 2000. Illiteracy decreased greatly in LEDCs, and virtually disappeared in MEDCs. Percentages without any schooling showed similar patterns. Percentages of the population with no schooling varied greatly among LEDCs in 2000, from less than 10% to over 65%. MEDCs had much less variation, ranging from less than 2% to 17%. Since the mid 20th century, societies around the globe have undergone an accelerating pace of change in economy and technology. Its effects on the workplace, and thus on the demands on the educational system preparing students for the workforce, have been significant. Beginning in the 1980s, government, educators, and major employers issued a series of reports identifying key skills and implementation strategies to steer students and workers towards meeting the demands of the changing and increasingly digital workplace and society. 21st century skills are a series of higher order skills, abilities, and learning dispositions that have been identified as being required for success in 21st century society and workplaces by educators, business leaders, academics, and governmental agencies. Many of these skills are also associated with deeper learning, including analytic reasoning, complex problem solving, and teamwork, compared to traditional knowledge based academic skills.

Азия

Дхарампал. (1983). "Әдемі ағаш: 18 ғасырдағы үнді білім беруі". Жаңа Дели: Biblia Impex. Элман, Бенджамин А. және Александр Вудсайд. "Кейінгі Императорлық Қытайдағы білім және қоғам, 1600–1900" (Калифорния университетінің баспасы, 1994)
Гош, Суреш Чандра. "Қазіргі Үндістандағы білім беру тарихы, 1757–1998" (Orient Longman, 2000)
Ли, Томас Х. С. "Дәстүрлі Қытайдағы білім беру тарихы" (2000)
Джаяпалан Н. "Үндістандағы білім беру тарихы" (2005) үзінді және мәтіндік іздеу
Прайс, Рональд Фрэнсис. "Қазіргі Қытайдағы білім беру" (Routledge, 2014)
Шарма, Рам Натх. "Үндістандағы білім беру тарихы" (1996) үзінді және мәтіндік іздеу
Сваруп, Рам (1971). "Индуистік білім беруге қатысты көзқарас". Жаңа Дели. Aditya Prakashan.

Еуропа

Андерсон, Роберт Дэвид. Еуропалық университеттер ағарту дәуірінен 1914 жылға дейін. (Оксфорд университетінің баспасы, 2004)
Бегли, Рональд Б. және Джозеф В. Котерски. Ортағасырлық білім беру (2005)
Боуэн, Джеймс. Батыс білім беруінің тарихы: 3-том: Заманауи Батыс, Еуропа және Жаңа әлем. (2003) бойынша. Vol 2 онлайн; сондай-ақ Vol 3 онлайн
Бойд, Уильям және Эдмунд Дж. Кинг. Батыс білім беру тарихы. (11-басылым, 1975) онлайн
Батс, Р. Фримен. Батыс білім беруінің мәдени тарихы: оның әлеуметтік және интеллектуалдық негіздері (2-ші редакция, 1955)
Кук, Т. Г. Еуропадағы білім беру тарихы (1974)
Кубберли, Элвуд. Білім беру тарихы (1920) онлайн. Еуропалық дамулар бойынша күшті
Графф, Харви Дж. Сауаттылықтың мұрасы: Батыстық мәдениет пен қоғамдағы сабақтастық пен қарама-қайшылықтар (1987) орта ғасырдан қазіргі уақытқа дейін
Хoyer, Тимо. Әлеуметтік білім беру тарихы. Антикадан заманауи дәуірге дейін. [Білім берудің әлеуметтік тарихы. Ежелгі заманнан қазіргі заманға дейін] (Wissenschaftliche Buchgesellschaft Darmstadt, 2015)
Лоусон, Джон және Гарольд Сильвер. Англиядағы білім берудің әлеуметтік тарихы (Routledge, 2013)
МакКаллок, Гэри. Білім беру тарихы үшін күрес (2011), Ұлыбританияға назар аударылған үзінді; 1-тарау тарихнаманы қамтиды. МакКаллок, Гэри. Білім беру ортасындағы тарихи зерттеулер (2000); Британдық білім беру тарихын қалай жазуға болады деген оқулық. Үзінді; пайдалы әдебиеттер тізімі
Рингер, Фриц. Қазіргі Еуропадағы білім беру және қоғам (1979); Германия мен Францияға назар аударылып, АҚШ және Ұлыбританиямен салыстырулар
Старт, Мэри. Халықтың білім беруі: 19 ғасырдағы Англия мен Уэльстегі бастауыш білім беру тарихы (Routledge, 2013)
Толудис, Николас. Марианна мен Сэмшікке оқыту: Франция мен АҚШ-тағы мемлекеттік білім беру, мемлекеттік орталықтандыру және мұғалімдердің кәсіби одағы (Temple University Press, 2012) 213 б. *
Трёлер, Даниэль. Оқу бағдарламасының тарихы немесе 19 ғасырдың соңғы кезеңіндегі Еуропаның білім беру құрылымы. European Educational Research Journal 15(3):279–297. https://www.researchgate.net/publication/317002808 Оқу бағдарламасының тарихы немесе 19 ғасырдың соңғы кезеңіндегі Еуропаның білім беру құрылымы
Уордл, Дэвид. Англиядағы халықтық білім беру 1780–1970 (Cambridge UP, 1970)
Уайтхед, Барбара Дж., ред. Ертедегі заманауи Еуропадағы әйелдердің білім алуы: тарих, 1500–1800 (1999); мамандандырылған тақырыптар

Anderson, Robert David. European Universities from the Enlightenment to 1914. (Oxford University Press, 2004)
Begley, Ronald B. and Joseph W. Koterski. Medieval Education (2005)
Bowen, James. A History of Western Education: Vol 3: The Modern West, Europe and the New World. (2003). vol 2 online; also vol 3 online
Boyd, William, and Edmund J. King. The History of Western Education. (11th ed, 1975) online
Butts, R. Freeman. A Cultural History of Western Education: Its Social and Intellectual Foundations (2nd ed. 1955)
Cook, T. G. The History of Education in Europe (1974)
Cubberley, Ellwood. The history of education (1920) online Strong on European developments
Graff, Harvey J. The Legacies of Literacy: Continuities and Contradictions in Western Culture and Society (1987) from Middle Ages to present
Hoyer, Timo. Sozialgeschichte der Erziehung. Von der Antike bis in die Moderne. [Social History of Education. From Ancient to Modern Age] (Wissenschaftliche Buchgesellschaft Darmstadt, 2015)
Lawson, John, and Harold Silver. A social history of education in England (Routledge, 2013)
McCulloch, Gary. The Struggle for the History of Education (2011), Focus on Britain excerpt; Chapter 1 covers historiography. McCulloch, Gary. Historical Research in Educational Settings (2000); Textbook on how to write British educational history. excerpt; Good bibliography
Ringer, Fritz. Education and Society in Modern Europe (1979); focus on Germany and France with comparisons to US and Britain

Sturt, Mary. The education of the people: A history of primary education in England and Wales in the nineteenth century (Routledge, 2013)
Toloudis, Nicholas. Teaching Marianne and Uncle Sam: Public Education, State Centralization, and Teacher Unionism in France and the United States (Temple University Press, 2012) 213, pp. *
Tröhler, Daniel. Curriculum history or the educational construction of Europe in the long nineteenth century. European Educational Research Journal 15(3):279 297. https://www. researchgate. net/publication/317002808 Curriculum history or the educational construction of Europe in the long nineteenth century
Wardle, David. English popular education 1780–1970 (Cambridge UP, 1970)
Whitehead, Barbara J., ed. Women's education in early modern Europe: a history, 1500–1800 (1999); specialized topics

Америка Құрама Штаттары

Кремин, Лоуренс А. Америка білім беруі: отарлық тәжірибе, 1607–1783 (1970); Америка білім беруі: ұлттық тәжірибе, 1783–1876 (1980); Америка білім беруі: қалалық тәжірибе, 1876–1980 (1990); 3 томдық егжей-тегжейлі ғылыми тарих.
Голдштейн, Дана. Мұғалімдер соғысы: Американың ең қиын кәсібінің тарихы (2014).
Гербст, Юрген. Күндердің бір уақыты және болашақ мектеп: Америка орта білім беруінің үш жүз елу жылы (1996). Паркерсон, Дональд Х., және Паркерсон, Джо Энн. Америка білім беруіндегі өзгерістер: оқытудың әлеуметтік тарихы (2001) онлайн.
Риз, Уильям Дж. Американың мемлекеттік мектептері: жалпы білім беруден «Ешбір баланы қалып қоймау» саясатына дейін (Джонс Хопкинс университетінің баспасы, 2005).
Телин, Джон Р. Американың жоғары білім беру тарихы (2011) онлайн.

Тарихнама

Фукс, Экхардт және басқалар. Білім беру тарихындағы трансұлттық: тұжырымдамалар мен перспективалар (Палгрейв Макмиллан, 2019). үзінді
Гейтхер, Милтон, "Ревизионистер қайта жаңғырды: білім берудің либертариандық тарихнамасы", Білім беру тарихы тоқсандығы 52 (қараша 2012), 488–505.
Гудман, Джойс және Иан Гровенор. "Білім беру саласындағы зерттеулер: білім беру тарихы – ерекше жағдай ма?", Оксфорд білім беру журналы 35:5, 601–616 б.
Гербст, Юрген. "Білім беру тарихы: ғасыр басындағы Еуропа мен Солтүстік Америкадағы жағдай", Paedagogica Historica 35.3 (1999): 737–747.
Кинг, Келли. "Білім беру тарихшылары қалай өзектілікті анықтайды", American Educational History Journal (2014) 41#1/2, 1–19 бб.