Кіріспе

Аңыз теориясында, семиотикалық аңыздық талдаудың актантиалдық моделіндегі актант – әр түрлі кейіпкерлердің оқиғаны дамытудағы рөлдерін көрсетеді. Бруно Латур былай деп жазады: "[акторлық желі теориясындағы] "актер" – бұл семиотикалық анықтама, актент, яғни әрекет ететін немесе басқаларға әрекет етуге мүмкіндік берілген нәрсе. Бұл жеке адам актерлерінің немесе жалпы адамдардың ерекше мотивациясын білдірмейді. Актент кез келген нәрсе болуы мүмкін, егер ол әрекеттің бастауы деп танылса. Актент термині лингвистикада, социологияда, компьютерлік бағдарламалау теориясында және астрологияда да қолданылады.

Наратологияда

Алгирдас Джулиен Греймас (1917-1992), семиотика профессоры, 1966 жылы актанциалдық модельді жасағандығы үшін кеңінен танымал. Бұл модель әңгіме айтудағы әдеттегі құрылымдық рөлдерді ашады; мысалы, "басты кейіпкер, қарсыласы (жау), ізделіс нысаны, көмекші (басты кейіпкерге) және бастамашы (ізделісті бастаушы)". Осы рөлдердің әрқайсысы оқиғаның, яғни повестің ажырамас бөлігін құрайды. Егер әрбір актенттің үлесі болмаса, оқиға толық болмауы мүмкін. Осылайша, "актент" – бұл әңгімедегі қарапайым кейіпкер ғана емес, повестің айналасында құрылатын маңызды құрылымдық элемент. Актент екі қарама-қарсылық жұп ретінде де сипатталуы мүмкін, мысалы, басты кейіпкер мен қарсыласы, айдаһар мен айдаһарды өлтіретін қылыш, көмекші мен қарсыласы. Сондықтан актанциалдық қатынастар повесте шешілуі тиіс мәселелерді тудыруда, контраст жасауда немесе повестегі қарсы күшті анықтауда өте пайдалы. Дегенмен, бір кейіпкер оқиғаның әртүрлі кезеңдерінде, оқиғаларда немесе эпизодтарда басқа актенттің (немесе қызығушылықтың) рөлін бір мезгілде атқаруы мүмкін. Сондықтан оны кейіпкердің повестегі тұрақты рөлінен, кейіпкер архетипінен ажырату қажет. Актент тұжырымы наратологияның структурализмінде әр жағдайды оқиғаның ең кіші тәуелсіз бірлігі ретінде қарастыру үшін маңызды болып табылады.

Юлия Криставаның анықтауы бойынша

1969 жылы Джулия Кристава да Греймас актанциалдық моделімен повестьтердегі жағдайлардың динамикалық дамуын түсінуге тырысты. Ол субъект пен объект рөлдерін алмастыра алады, ал оған сәйкес, көмекші мен қарсылас та рөлдерін алмастыра алады деп ойлады. Бұдан әрі, кейде субъект пен объект жұбы өз рөлін көмекші мен қарсылас жұбымен ауыстырады. Дегенмен, повестьте бір уақытта бірнеше қабаттас жағдайлар болуы мүмкін. Повесть құрылымындағы барлық қабаттас жағдайларды ескеру үшін, ол ықтимал актенттердің ауысуын "өзгеріс" емес, "трансформация" деп атады. Бұл Гремастың трансформациялық моделімен, тағы бір наратологиялық жүйемен шатастырылмауы керек.

Әлеуметтану саласында

Әлеуметтануда "актант" семиотикалық термині Бруно Латур мен Мишель Каллонның актерлік-желілік теориясына енгізілді, оның әрекеті "аралықтасу" немесе "көшіру" деп сипатталады.

Астрологияда

Көне заманнан бері астрология жағдайға қатысты адамдардың орнын аспан денелері мен шоқжұлдыздардың символдары арқылы қарастырып, талдап келді. Жорж Полти өзінің әйгілі "Отыз алты драмалық жағдай" еңбегінде қажетті жағдайларды санап шықты. Этьен Сориау оларды астрологиялық символдармен "драматургиялық функциялар" деп аталатын 6 позицияға дейін азайтты: "Арыстан" – тақырыпты күшейтуші. "Күн" – бағалы. "Жер" – тілегін орындайтын. "Марс" – қарсыласушы. "Тарзу" – жағдайды бағалаушы. "Ай" – көмекші.