Жаңа өсиеттегі Клавдий Лисий: Иерусалим гарнизонының командирі

Кіріспе

Жаңа Келісімдегі Клаудий Лүсий – Жаңа Келісімдегі Елшілердің істері кітабында есімдері тілінген тұлға. Оған сәйкес, Лүсий – римдік трибун және Иерусалимдегі римдік гарнизонның ("кохортаның") командирі (хилиарх) болған.

Клауди Лүси, римдік әскербасы

Клаудий Лүсий Елшілердің істері 21-24 тарауларында 16 рет "трибун" (грекше χιλίαρχος, хилиарх) деп аталады (21.31, 33, 37; 22.24, 26–29; 23.10, 15, 17, 19, 22; 24.22). Грек тіліндегі χιλίαρχος термині римдік tribunus militum (Полибийден кейін) және tribuni militares consulari potestate (Плутарх) фразаларын аудару үшін пайдаланылған. Хилиархтың міндеттері "мыңдық командир" болып табылды. Негізінен, Клаудий Лүсий – 600-ден 1000-ға дейін сарбазға басшылық ететін "жоғары шенді әскери офицер", және оның Иерусалимдегі "кохорта" (σπεῖρα, спейра) басқарғаны айтылады, ал кохорта – "шамамен 600 сарбаздан тұратын рим легионының оннан бір бөлігі".

Иерусалим әскерінің трибуны

Клаудий Лүсидің толық сипаттамасы Жаңа Келісімдегі Елшілердің істері кітабында Иерусалимдегі "кохорттың трибуны" деп жазылған, ол жақын маңдағы "казармаларда" тұратын (Елшілердің істері 21.34, 37; 22.24, 23.10, 16, 32). Легионды құру үшін он когорта қажет, әр легионда мың адамнан тұратын алты трибун ("әскерлер мен жүзбасылар") бар еді, егер когорта толық болса, оның қол астында; Соның салдарынан Клавдий Лисий үлкен әскери күштердің бір бөлігі болды. Оның когортасындағы нақты саны ешқашан белгілі болмауы мүмкін, алайда оның екі жүзбасы, екі жүз сарбаз, жетпіс атты және екі жүз найзашы бар еді, оларды Пауылға Кесарияға сүйемелдеуге жіберді. Сонымен қатар, қауіпсіздік тобы Антипатриске жеткенде, Клаудий Лисий жетпіс аттыға өзімен және Пауылмен Кесарияға, Прокурор Феликстің штабына баруға рұқсат берді. Елшілердің істері кітабында (21.34, 37; 22.24; 23.10, 16, 32) Клаудий Лисий мен оның когортасы туралы айтылған "казармалар" - бұл Ирод Ұлы бұрынғы құрылыстан қайта салып, Марк Антоний есімімен атаған Антония мұнарасына сілтеме. Антония ғибадатхананың солтүстік-батыс жағына қосылды, "одан сатылар ғибадатхананың сыртқы ауласына түседі" (Елшілердің істері 21.32, 35, 22.30). Осы себепті Рим трибуны Пауылдың ғибадатханада болуына байланысты болған көтерілістің шатастығын естіп, жылдам әрекет ете алды (Елшілердің істері 21.27 32).

Жаңа келісімдегі Клауди Лүси

Әскери трибун Клавдий Лисий Жаңа Келісімде Пауылды Иерусалимдегі ғибадатхананың сыртында жау яһудилер тобынан қорғағанда (Елшілердің істері 21.30-32) оқиғаға қатысады. Елшілердің істері мәтіні Пауылды тұтқындау себебін нақты көрсетпейді, тек "ол кім және не істеді" деп сұрайды (Елшілердің істері 21.33). Сондықтан Пауыл тергеу үшін ұсталған болуы мүмкін, себебі ол яһудилер арасында наразылық тудырды (Елшілердің істері 22.23-24). Клавдий Лисий яһуди анархистік қозғалыстарын біледі, өйткені Пауыл грек тілінде сөйлеп, айқайлаған яһудилер тобына сөйлеуге рұқсат сұрағанда, трибун оның грекше сөйлейтініне таңғалады (Елшілердің істері 21.37). Пауыл грекше сөйлейтін еврей болғандықтан, Лисий оны яһуди революционері деп санауы мүмкін. Осылайша, Лисий оны "көтеріліс ұйымдастырып, төрт мың Ассасин [σικαρίων] шөлге шығарған" "Мысырлық" деп күдіктенген сияқты. Бұл адам шамамен б.з. 53 жылы әрекет етті, және бұл төңкеріс төрт мың адамды жинап, Иерусалимнің сыртындағы Зәйтүн тауында орналастырып, қала қабырғалары оның бұйрығымен құлайды деп күтті. Римдіктер осы топқа шабуыл жасады, Мысырлық алты жүз адамын жоғалтып, шөлге қашып кетті, онда ол "әрі қарай аян" күтіп жоғалып кетті. Рим әскері іздеп жүрген "Мысырлық" әлі де қашып жүрген болуы керек. Пауыл Лисийді агитатор емес екеніне көндіріп, оған Киликия провинциясының Тарс қаласының азаматы ретінде провинциялық азаматтығын ұсынды (Елшілердің істері 21.39). Бұл "танымал қала" емес еді, сондықтан оның азаматтығын растауға болады немесе Пауыл өзін белгісіз Мысырлықтан ерекшеледі. Қай жағдайда болса да, Пауылдың айтқысы анық – ол Мысырлық емес; трибун Пауылдың жағдайын қабылдап, оған Антоний бекінісіне іргелес ғибадатхана баспалдағында яһудилерге сөйлеуге мүмкіндік берді (Елшілердің істері 21.39-40). Яһудилер Пауылдың сөзіне бейбіт жауап бермеді, сондықтан Клавдий Лисий Пауылды Антонияның "казармасына" алып кетіп, оны қамшымен соғу үшін "сараптамаға" алуды шешті (Елшілердің істері 22.22-24). Пауылдың Рим азаматы екені туралы хабар алғаннан кейін, Клавдий оны байлап, Рим азаматының құқығын бұзғанынан қорқып, оған жасалған зорлық-зомбылықтан сескенді ( "Рим азаматтығы" бөлімін қараңыз). Клавдий яһудилердің Пауылға қарсы айыбының шындығын анықтауға ниеттеніп, Санхедринды шақырады. Санхедринде Пауылға қатысты келіспеушіліктер қайтадан туындайды, сондықтан Клавдий Лисий өзінің әскерлеріне Пауылды Антоний казармасына қауіпсіздікке алып кетуге бұйрық береді (Елшілердің істері 22.30-23.10). Пауылды өлтіруге жасалған қастандық туралы естіген Клавдий Лисий екі жүзбасын шақырып, оларға Кесарияға аттанған 200 сарбазды, 70 атты және 200 найзашыны дайындауды бұйрықтайды. Рим заңдарына сәйкес, ол істің мәлімдемесін прокуратор Антоний Феликске де жіберді. Хатында:

The military tribune Claudius Lysias enters the New Testament narrative when he protects Paul of Tarsus from a hostile Jewish mob on the outside of the Temple grounds in Jerusalem (Acts 21.30 32). The Acts text does not explicitly state why the tribune arrests Paul aside from asking "who he was and what he had done" (Acts 21.33); consequently, it appears Paul is detained for investigation as reflected later in Paul's interrogation in the Antonian barracks because he was a cause of instigation among the Jews (Acts 22.23 24). Claudius Lysias is aware of Jewish anarchistic movements, for when Paul speaking in Greek asks permission to speak to the shouting Jewish mob, the tribune appears shocked that he speaks Greek (Acts 21.37). Paul, as a controversial Greek speaking Hebrew, evidently met some of the criteria for Lysias to conclude he was a Jewish revolutionist. Consequently, it appears that Lysias suspects him of being "the Egyptian" who "stirred up a revolt and led the four thousand men of the Assassins [σικαρίων] out into the wilderness" This individual operated around A. D. 53, and this revolution amounted to amassing these four thousand men, positioning themselves upon the Mount of Olives outside Jerusalem and anticipated the walls of Jerusalem to collapse at his command. The Romans attacked this band of men, the Egyptian lost six hundred men, fled into the wilderness where he disappears awaiting "further revelation". Evidently, "the Egyptian" was still on the run, wanted by the Roman military and the tribune was going to see if Paul was this anarchist. Paul was able to persuade Lysias that he was not an agitator, and provides him with his provincial citizenship as being from Tarsus, in the province of Cilicia (Acts 21.39). This was not an "obscure city" and either this suggests his citizenship could be authenticated, or Paul distinguished himself from the obscure Egyptian. In either case, Paul's point is clear, he is not the Egyptian; the tribune accepts Paul's case, and grants Paul an opportunity to speak to the Jews on the steps of the Temple facilities adjoined to the Antonian fortress (Acts 21.39 40). The Jews did not respond peaceably to Paul's speech, and Claudius Lysias decides to take Paul into the "barracks" of Antonia and "examine" him through the process of binding him to flog him (Acts 22.22 24). On receiving a report that Paul was a Roman citizen and then making personal inquiry, Claudius is afraid of having violated the rights of a Roman by having him bound (see "Roman Citizenship" below). Claudius desires to arrive at the truth concerning the Jewish case against Paul, and commands the Sanhedrin to assemble. Dissension among the Sanhedrin towards Paul arises again, and causes Claudius Lysias to order his men to take Paul to the safety of the Antonian barracks (Acts 22.30 23.10). Upon learning of a plot to kill Paul, Claudius Lysias summoned two of his army officers and commanded them to get ready 200 soldiers, 70 horsemen, and 200 spearmen to leave for Caesarea Maritima. In compliance with Roman law, he also sent a statement of the case to the procurator Antonius Felix. The letter reads:

Клавдий Лисий, құрметті әкім Феликске сәлем! Осы кісіні яһудилер ұстап алып, өлтіре жаздағанда, мен оның Рим азаматы екенін біліп, жасақшылармен бірге барып, оны құтқарып алдым. Оларды не үшін айыптайтынын білу үшін, оны олардың кеңесіне алып бардым. Мен оның өз заңдарына қатысты даулы мәселелерде айыпталғанын білдім, бірақ оған өлім жазасын немесе түрмеге жабуға лайық ешқандай кінә таққан жоқпын. Оған қарсы астыртын жоспар бар екенін білгенімде, оны дереу сізге жібердім, сонымен қатар айыптаушыларға сізге қарсы дәлелдерін ұсынуларын бұйырдым. (Елшілердің істері 23.26-30)

Хаттың форматы грек-рим әлеміндегі қалыпты форматқа сәйкес келеді, "автордан" "алушыға" және "сәлемдесуден" кейін хаттың себебі түсіндіріледі. Алайда, бұл хат толық шындыққа сай емес. Ол "Римдік әскери хаттарының қызықты үлгісі". Клавдий Лисий Пауылдың кінәсіз екенін мойындаса да, ол елшінің Пауылды Рим азаматы екенін білгендіктен құтқарып алғанын көрсетті, бірақ шындығында ол Пауылды байлап, тіпті қамшымен соғуға бұйрық беріп, оның азаматтық құқығын бұзған. Дискрипт Луканың хаттың мазмұны туралы білуіне қатысты, бұл хат Пауылдың ісі қаралған кезде оқылған болуы мүмкін. Жаңа Келісім қолжазбаларын зерттеу орталығында Клавдий Лисийдің Феликске жазған хатының суреті бар Bezae NT 1588-нің цифрлық фотосуреттері сақталған. Клавдий Лисий Рим азаматтығын сатып алғандықтан, грек болған (Елшілердің істері 22:28).

Рим азаматтығы

Пауыл мен Клавдий арасында римдік азаматтық тақырыбында пікір алмасу орын алады. Клавдий тергеу кезінде тұтқындарды қамшымен ұстап, соққыға жығып, қосымша ақпарат алуға тырысқан. Осы тұста, жүзбасы оларды қамшымен соғуға әзірленгенде, Пауыл оған: «Римдік азаматты, әлі сотталмаған кісіні қамшымен соғуға сенің құқығың бар ма?» - деп сұрайды (Елшілердің істері 22:25). Джон Полхилл жазғандай, римдік азаматтықтың бірнеше артықшылықтары болған: римдік азамат рим заңының қорғауында болғандықтан, сотсыз соққыға жығылудан, айқышқа шегелеу сияқты қатыгез жазалардан және заңсыз түрмеге қамалудан қорғалған. Бұл құқықтар қарапайым провинция тұрғындарына (peregrinus) тән емес еді. Азаматтар шағымдануға құқылы болған. Тек римдік азамат ғана басқа римдік азаматпен заңды некеге тұруға құқылы еді. Азаматтар белгілі бір салықтардан босатылған. Бұдан өзге, мұндай мәртебе иесіне құрмет пен ықпал сыйлаған. Бұл мәртебе соншалықты бағалы болғандықтан, кейбір адамдар жалған азаматтыққа таласып, өлім жазасына кесілу қаупіне барған. Пауыл, Рим қаласының ғана емес, сонымен қатар Киликия провинциясындағы Тарс қаласының да азаматы болғандықтан, қос азаматтыққа ие болған (Елшілердің істері 21:39; 23:34). Римдік азаматтықты алудың бірнеше жолы бар еді. 1) Ең көп таралған жолы – екі римдік азаматтан туған болу. Пауылдан азаматтығын қалай алғанын сұрағанда, ол: «Мен туғаннан римдік азаматпын» (22:28) деп жауап берді, бұл Пауылдың екі ата-анасы да яһудий римдік азаматтары болғандығын көрсетеді (сағ. 4). 2) Әскери қызметі үшін азаматтық алуға болады. Әскери қызметтен босатылған ардагерлерге азаматтық берілетін. Бұл – ең сенімді жол, оны алуға 20-25 жыл уақыт кеткен, бұл шенге байланысты болған. 3) Императорлық кеңес, болғанымен, жиі кездеспеген. Дегенмен, император жеке тұлғаларға немесе бүкіл қауымдарға азаматтық беруге құқылы болған, мысалы, жаңа колония құрғанда. Мұндай шешім көбінесе Римге адал қызмет еткендігінің нәтижесінде қабылданған. Сонымен қатар, осы қызмет арқылы императордың ішкі сарайының мүшелеріне қымбат сыйлықтар ұсынылып, императормен кездесуге мүмкіндік алатын. Римдік қолбасшы Клавдий Лисий осылайша азаматтық алған болуы мүмкін (Елшілердің істері 22:27-28). Шындығында, трибунның аты император Клавдийдің (б.з.д. 41 – 54 жж.) Лисийге азаматтық бергенін болжауға негіз береді, өйткені осы құрметке ие болғандар оны берген отбасының немесе қамқоршының атын (nomen) алған; сондықтан Лисий өзінің қамқоршысы Клавдийдің атын алды. Император азаматтық беруде өте «кеңқарасты» болғандығы айтылады. 4) Римдік азаматтың үйінен құл азат етілсе, ол да римдік азаматтыққа ие болатын. Кейбір зерттеушілер Пауылдың ата-бабалары б.з.д. 63 жылы Помпей құл етіп алған мыңдаған яһудийлердің арасынан азат етілгендер болған деседі.

In , a discussion between Paul and Claudius emerges on the topic of Roman citizenship. Part of Claudius' investigation procedure to find out more information was to stretch out the detained for whips and flog them. Before his flogging begins, Paul questions the centurion given this detail, "Is it lawful for you to flog a man who is a Roman citizen and uncondemned?" (Acts 22.25). Roman citizenship had a number of privileges, as John Polhill writes:
A Roman citizen was subject to Roman law and thus was protected from such things as being beaten without a trial, from cruel punishments like crucifixion, and from unlawful imprisonment, rights which did not belong to an ordinary provincial (peregrinus). Citizens had the right of appeal. Only a Roman citizen could legally marry another Roman citizen. Citizens were exempted from certain taxes. Beyond this, there was the considerable factor of honor and deference such a status afforded. It was such a valued honor, that some people risked the death penalty given for falsely claiming citizenship. One could hold dual citizenship, as Paul was not only a citizen of the city of Rome, but he was also a citizen of the city of Tarsus from the province of Cilicia (Acts 21.39; 23.34). Roman citizenship was conferred in a number of ways. (1) The most common way was being born from two Roman citizens. This is the claim Paul makes when asked how he obtained his citizenship ("I am a citizen by birth" Acts 22.28), which implies that both of Paul's parents were Jewish Roman citizens (cf. #4). (2) One could obtain citizenship as a reward for military service. Regularly, military veterans were given citizenship upon discharge. This was the surest way to get it, taking 20 to 25 years depending on the level of rank. (3) Imperial conference, though heard of, was not entirely common. Nevertheless, the emperor could confer citizenship, either on individuals or on whole communities, as in the establishment of a new colony. Often the result of doing some loyal service to Rome. Also, many times through these services, one gained an audience with the Emperor through expensive gifts to members of the inner Imperial court. This may have been how the Tribune Claudius Lysias gained his citizenship (Acts 22.27 28). In fact, the tribune's name provides evidence to assume the plausibility that the Emperor Claudius (A. D. 41 A. D. 54) conferred upon Lysias citizenship since those granted this honor would bear the name (the nomen) of the family or patron which conferred it; hence, Lysias gained the name of his patron Claudius. It has been noted that the emperor was quite "promiscuous" in his conference of citizenship. (4) Roman citizenship was also conferred through emancipation of a slave from the house of a Roman citizen. Some have suggested that Paul's ancestors may have been freedmen from among the thousands of Jews whom Pompey took as slaves in 63 B. C.