Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Польша қарсылығының мүшесі Роза Робота (1921 – 6 қаңтар 1945) немесе поляк тілінде Róża Robota.
Polish resistance member
Roza Robota (1921 – 6 January 1945) or Róża Robota in Polish,
Аушвиц
1942 жылы Цьеханов геттосының таратылуы кезінде Роза Холокост пойзымен Освенцимге апарылды. Ол "іріктеуден" аман қалды және Аушвиц II Биркенаудағы әйелдер еңбек жасағына жіберілді, онда ол тұтқындар арасында жаңалықтарды жасырын таратумен айналысты. Еуропадағы отбасынан басқа ешкімнің аман қалғаны белгісіз. Ол Биркенаудың ІІІ крематорийіне іргелес орналасқан Биркенау эффектенлагеріндегі киім қоймасында жұмыс істеді, онда газ камерасында қаза тапқандардың денелері өртелді. Ол өзінің туған қаласынан танысқан жер астындағы адамдармен "Schwarzpulver" (Қара ұнтақ, оқ-дәрі; немесе басқа, мүмкін, сенімді емес деректерге сәйкес динамит) контрабандалық жолмен жиналған. Содан кейін Робота Schwarzpulver-ді қарсылық күштерінде белсенді болған Вробель есімді Sonderkommando адамына тапсырды. Бұл Schwarzpulver-ді Sonderkommando көтерілісі кезінде крематорийді жарылтуға көмектесетін қарапайым гранаталар жасау үшін қолданды. Розаға өз жұмысында Хадаса Злотничка және оның еркек әріптесі Годель Сильбер көмектесті, екеуі де Цьехановтан, оларды Робота қарсылық күштеріне шақырды. Нацистердің "Пульверраум" зауытында жұмыс істейтін басқа да бірнеше әйелдер мен қыздармен бірге (шамамен 8–16 адам) олар күніне бір-үш шай қасық Schwarzpulver қосылысын ғана ала алды, жасырып, Розаға бере алды. Ол және басқа әйелдер, кейбіреулері білместен, жарылғыш затты жасырып қойды, Робота оны еврей жер астындағы адамдарға тарата алды. Бұл Sonderkommando жасағының адамдары 1944 жылдың 6 қазанында ІІІ крематорийді жарылдырды. Робота мен тағы үш әйел – Ала Гертнер, Эстер Важкблум және Регина Сафирштайн – гестапо тұтқындап, 11 блокта қатты азаптап, бірақ олар контрабанда операциясына қатысқан басқалардың есімдерін ашудан бас тартты. Олар 1945 жылдың 6 қаңтарында аспанға тігілді – екі әйел таңертеңгілік жиналыста, тағы екеуі кешкі уақытта. Робота 23 жаста еді. Кейбір куәгерлердің айтуынша, ол және оның серіктері "Некәмә" ("Кек алу!") деп айқайлады, өлім алдында жиналған тұтқындарға. Басқа куәгерлердің айтуынша, олар "Хазак в’амац" – "Күшті және батыл бол" деп айқайлады, бұл Құдай Мұсаның өлімінен кейін Ешуаны жігерлендіру үшін қолданған Киелі кітаптағы сөз. Бұл сондай-ақ оның жас ұйымы Хашомер Хацаирдің де ұраны. Зондеркоманда көтерілісі кезінде СС және каполардың арасында 70-ке жуық адам қаза тапты және бір крематорийдің шатыры қирады. Нацистер алға жылжып келе жатқан Ресей армиясы лагерьті азат етуге жақын екенін білді. Соғыс кезіндегі қылмыстардың барлық дәлелдерін жою қажеттігі оларға айқын болды, сондықтан немістер қалған төрт крематорийді өзіндік жоюға тырысты. Олардың қираған қалдықтары бүгінгі күнге дейін сақталған.
Roza was transported to Auschwitz concentration camp in a Holocaust train during the liquidation of the Ciechanów Ghetto in 1942. She survived the "selection" and was assigned to Auschwitz II Birkenau labor commando for women, where she got involved in the underground dissemination of news among the prisoners. No one else from her family in Europe is known to have survived. She worked in the clothing depot at the Birkenau Effektenlager adjacent to Crematorium III of Birkenau, where the bodies of gas chamber victims were burned. She had been recruited by men of the underground whom she knew from her hometown, to smuggle "Schwarzpulver" (Black powder, gunpowder; or perhaps dynamite according to other, possibly less reliable sources) collected by daring young women who were forced to work in the Krupp "Weichsel" munitions factory. Robota then transferred the Schwarzpulver to a Sonderkommando man named Wróbel, who was also active in the resistance. This Schwarzpulver was used to manufacture primitive grenades to help blow up the crematorium during the Sonderkommando revolt. In her work, Róża was assisted by Hadassa Zlotnicka and her male counterpart, Godel Silber, both also from Ciechanów, whom Robota apparently enlisted in the resistance. Together with several other women and girls (estimated at 8–16 in total) who worked in the Nazi "Pulverraum" factory, they were able to obtain, hide, and turn over to Róża no more than one to three teaspoons of the Schwarzpulver compound per day, and not every day. She and other women, some unknowingly, hid the explosive material until Robota was able to smuggle it to the men of the Jewish underground. These men of the Sonderkommando blew up Crematorium III on 6 October 1944. Robota and three other women – Ala Gertner, Ester Wajcblum, and Regina Safirsztajn – were arrested by the Gestapo and severely tortured in the infamous Bloc 11 but they refused to reveal the names of others who participated in the smuggling operation. They were hanged on 6 January 1945 – two women at the morning roll call assembly, two others in the evening. Robota was 23 years old. According to some eyewitness accounts, she and her comrades shouted "Nekamah" ("Vengeance!") to the assembled inmates before they died. Other witnesses state they shouted, "Chazak V'amatz" – "Be strong and have courage", the Biblical phrase that God uses to encourage Joshua after the death of Moses. This is also the motto of Hashomer Hatzair, the youth organization to which she belonged. The Sonderkommando Revolt caused some 70 fatalities among the SS and kapos and blew the roof off one crematorium. The Nazis knew the advancing Russian Army was very close to liberating the camp. It was clear to them that all evidence of the war time atrocities had to be concealed, so the Germans attempted to destroy the other four crematoria themselves. Their partial ruins are preserved today.
Мұра
Роза Роботаның есімі Монтефиоре Рэндвиктегі (Сидней, Австралия) Роза Робота қақпасының атында мәңгі сақталды. Бұл бастаманы Екінші дүниежүзілік соғыста қарсылық көрсеткен, қазір Сиднейде тұратын Сэм Спитцер іске асырды. Ол қақпаларға соғыс кезіндегі батыры Робота мен оның қайтыс болған әйелі Маргареттің құрметіне ат қойды. Спитцердің әпкесі Роботамен бірге Аушвиц концлагерінде болған. Иерусалимдегі Яд Вашемде Робота мен тағы үш атқан әйелді құрметтеу үшін ескерткіш орнатылды. Ол бақтың ең көрнекті жерінде тұр. АҚШ-та Роза Робота Foundation, Inc. атты Нью-Йорк штатындағы коммерциялық емес білім беру ұйымы 1994 жылдан бері ақпарат таратумен және студенттер мен қоғамдық ұйымдарға аудиовизуалды презентациялар ұсынумен айналысып келеді. Сондай-ақ, Қор Аушвиц мұражайындағы қираған крематорий орнында Зондеркоманда көтерілісінің 50 жылдығын тойлауға қатысты. 2023 жылдың қазан айында Аушвицте тағы бір еске алу шарасын өткізу жоспарланған еді, бірақ Аушвиц мұражайының қазіргі директоры ешқандай нақты себеп көрсетпей, іс-шара өткізуге рұқсат бермеді.
Roza Robota's memory lives on, in the naming of the Roza Robota Gates at Montefiore Randwick (Sydney, Australia). This initiative was made possible by Sam Spitzer, a resistance fighter during World War II and now a resident of Sydney. He named the gates in honour of his war time hero, Robota, and his late wife, Margaret. Spitzer's sister was in Auschwitz with Robota. At Yad Vashem in Jerusalem, a monument was built to honor Robota and the three other executed women. It stands in a prime location in the garden. In the United States, the Rosa Robota Foundation, Inc., a not for profit educational organization in New York State has been active in the dissemination of information and has offered audio visual presentations to student and civic groups since 1994. The Foundation also arranged a fiftieth anniversary commemoration of the Sonderkommando Revolt at the site of a destroyed crematorium in the Auschwitz Museum. Another commemorative was scheduled to take place in Auschwitz in October, 2023, but permission to hold event at the Auschwitz Museum was denied by the current Director for no known valid reason.