Кіріспе

Байланыс тілі түрі – қытай пиджин ағылшын тілі (сонымен қатар қытай жағалау ағылшын тілі немесе көгершін ағылшын тілі деп те аталады) – лексикалық тұрғыдан ағылшын тіліне негізделген, бірақ қытай тілінен әсер алған пиджин тілі. 17-19 ғасырларда Қытайдың кантон тілінде сөйлейтін аймақтарында да қытай пиджин ағылшын тілі қолданылған. Қытай пиджин ағылшын тіліне қытай тілінің көптеген диалектілері күшті әсер еткен, нәтижесінде әртүрлі провинцияларда (мысалы, Шанхай мен Нинбода) түрлі нұсқалар пайда болған.

Тарих

Ағылшын тілі Қытайға 1630 жылдары ағылшын саудагерлері Оңтүстік Қытайға келген кезде енді. Қытай пиджин ағылшын тілі алғаш Макао мен Гуанчжоу (Кантон қаласы) аймақтарында қолданыла бастады, кейіннен 1830 жылдары солтүстікке Шанхайға дейін тарады. Қытай тіліндегі "Янцзин Банг ағылшыны" Шанхайдың Банд маңындағы бұрынғы өзеннің атын білдіреді, онда жергілікті жұмысшылар ағылшын тілді шетелдіктермен пиджин (бұрмаланған ағылшын тілі) арқылы қарым-қатынас жасайтын. Янцзин Банг уақыт өте толтырылып, қазір Шанхайдың орталық бөлігінің негізгі шығыс-батыс артериясы – Ян’ан жолының шығыс бөлігіне айналды. Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл 17 ғасырда ағылшын және қытай тілдері арасындағы сауда тілі немесе лингва франка ретінде дамыған ағылшын тілінің өзгертілген түрі. Қытай пиджині 1699 жылы ағылшыздар алғашқы сауда портын құрғаннан кейін Қытайдың Гуанчжоу қаласында пайда болды. Қытай пиджин ағылшын тілі 19 ғасырдың соңында елдегі білім беру жүйесінде стандартты ағылшын тілі оқытыла бастаған кезде маңызын жоғалта бастады. Қытай пиджин ағылшын тілі Қытай жағалауынан тыс аймақтарға тарады. Тілдің қолданылуына қатысты көптеген мәліметтер Қытайдағы батыс саяхатшыларының жазбаларында кездеседі. Олардың арасында пиджиннің ішкі аймақтарда, мысалы, Чунқин (Чонцин) және Ханкоуда, сондай-ақ солтүстікке қарай, Кёнсон (Сеул) және тіпті Владивостокта қолданылғаны туралы хабарлар бар. Қытай пиджин ағылшын тілі Қытайдан тыс жерлерге де тарады: Науруда көптеген сөйлейтіндердің болуы Науру пиджин ағылшын тілінің қалыптасуына ықпал етті, сонымен қатар оның Австралияға әкелінгендігіне дәлелдер бар, онда ол Австралия ағылшын тілі мен басқа пиджиндердің ықпалымен өзгерді. Сондай-ақ, Сингапур мен Явада қолданылғаны туралы мәліметтер бар. Ким (2008) тілшілер арасында, соның ішінде Бейкер, Мюльхауслер және өзінің арасында, 19 ғасырдың иммигранттарының Калифорнияға Қытай пиджин ағылшын тілін әкелгені туралы пікірталас бар екенін айтады. Калифорниялық қытай пиджин ағылшын тіліндегі көптеген ерекшеліктер Қытай пиджин ағылшын тілінің ерекшеліктерімен, сонымен қатар көптеген басқа пиджиндермен сәйкес келеді. Алайда, Қытай пиджин ағылшын тілінің кейбір диагностикалық белгілері Калифорниялық қытай пиджин ағылшын тілінде жоқ немесе өзгеше. Екінші жағынан, көптеген көшіп келгендер Қытайдың Кантон провинциясынан келгендіктен, онда Қытай пиджин ағылшын тілі салыстырмалы түрде кең таралған, Қытайдан АҚШ-қа көшіп келген көптеген адамдар пиджин тілін білген болуы мүмкін. Ең болмағанда, Калифорниялық қытай пиджин ағылшын тілі Қытай жағалауында қолданылатын Қытай пиджин ағылшын тілінен ерекше сорт ретінде қарастырылуы керек, өйткені ол Қытай пиджин ағылшын тілінде кездеспейтін морфологиялық және синтаксистік ерекшеліктерге ие.

Морфологиясы мен синтаксисі

Қытай пиджин ағылшын тіліндегі конструкциялар, сөз тіркесі деңгейінде де, сөйлем деңгейінде де, ағылшын немесе қытай тілінің құрылымын қабылдауда әртүрлі болып келеді. Жалпы айтқанда, пиджин тілдері оқшау морфологияға ие, сондықтан есімдер мен етістіктерді өзгерте бермейді; Қытай пиджин ағылшын тілі де осы ережені сақтайды. Тіл білімі әдебиетінде жиі кездесетін кейбір морфологиялық және синтаксистік құбылыстар төменде тізілген.

Өтірік сөздер

1800 жылға дейін есімдіктер британдық және американдық ағылшын тілінің үлгілеріне көбінесе сәйкес келді. Уақыт өте келе, "my" есімдігі CPE-де бірінші жақ жеке есімдігі ретінде қалыптасып, "I" және "me" есімдіктерін ығыстырды. "He" есімдігі бастауыш және толықтырушы жағдайларда да қолданылды (Baker and Mühlhäusler 1990: 104). Көптік есімдіктерді туған ағылшын тілінде сөйлейтіндер ағылшын тіліндегідей қолданды; кантондық тілінде сөйлейтіндердің көптік есімдіктерді қалай қолданғанын анықтауға жеткілікті дерек жоқ.

Копула

Ағылшын тілінен алынған "have" сөзі 1830 жылға дейін CPE-дегі әдеттегі байланыс сөз болды. Ол көбінесе hab немесе hap түрінде кездеседі. "Belong" да қолданылады. 1830 жылдан кейін байланыс сөзді толығымен жіберу жиі кездесетін нәрсеге айналды. "Қытай адам өте зұлым, бірақ әдеп бар, көмектесе алмайсың." ("Қытай еркектері - нағыз алаяқтар, бірақ бұл солай, оған көмектесе алмаймын.")