Кіріспе

Малайзияның ең биік еңіс мұнарасы бар Перак штатының әйгілі қаласы – Телук Интан. Бұл қала Малайзияның Перак штатындағы Хиллир Перак ауданында орналасқан. Ол ауданның орталығы, аудандағы ең ірі қала және Перак штатындағы төртінші ірі қала. Халық саны шамамен 172 505 адамды құрайды, бұл Хиллир Перак ауданының жалпы халқының жартысынан астам (232 900). Алғашқы кезде қала Телук Мак Интан деп аталған, бұл атау Мандалай саудагерінің құрметіне берілген. 1528 жылдан бастап 1877 жылы Куала-Кангсар патшалық резиденциясы болғанға дейін Перак билеушілері осы жерде сот отырыстарын өткізген. Британдық протекторат кезеңінде 1882 жылы қаланың қазіргі жоспарын жасаған британдық офицер, Пенангтың соңғы губернаторы генерал-майор сэр Арчибальд Эдвард Харборд Ансонның құрметіне қаланың аты Телук Ансон (Ансон шығанағы) деп өзгертілді. 1982 жылы қаланың құрылғанына 100 жыл толуына орай Перак сұлтаны қаланың атын Телук Интанға (Алмаз шығанағы) қайта өзгертті. Телук Интанның еңкейген мұнарасы – қаланың танымал көрнекті орындарының бірі. Қалада көптеген отарлық ғимараттар, қытай дүкендері, сондай-ақ заманауи ғимараттар, бірнеше сауда орталықтары мен заманауи кинотеатр бар.

Тарих

Телук-Интан аймағы бастапқыда Малакка сұлтандығының босқындарымен қоныстанған. Олар Малакканың соңғы сұлтанның үлкен ұлы, Сұлтан Махмуд Шахтың үлкен ұлы Раджа Музаффар Шахтың сүйемелдемесінде болған адамдар еді. 1511 жылы Малакканы португалдар басып алғаннан кейін, қазіргі Телук-Интанға жақын Перак өзенінің жағасында жаңа мемлекет құрылды, және сарай 19 ғасырдың соңында солтүстікке, Куала Кангарға көшкенге дейін онда қалды. Бұл мұраны Телук-Интанды Перак сұлтаны Идрис Шахтың билігінде Перак тағының мұрагері (Раджа Муда) мен төртінші мұрагер (Раджа ди Хидир) ресми резиденциясы ретінде таңдаудан көруге болады. Қала Перактың күрделі билеушілер мұрагерлік жүйесінде рөл атқаратын төрт қаланың бірі болып табылады. Жүйе бойынша, таж кигізілмеген ханзада Раджа Бендахара (Бас ханзада) болу үшін алдымен Телук-Интан сарайында тұратын еді. Тек Раджа Бендахара болғаннан кейін ғана ол Раджа Муда (Таж кигізілмеген ханзада) болып, содан кейін Перак сұлтаны болатын. Бұл жүйе бұрынғы сұлтан, марқұм сұлтан Азлан Шах Ян Дипертуан Агонг болып тағайындалғанға дейін өзгертілді. Оның ұлы, сол кездегі Раджа Муда (қазіргі Перак сұлтаны), Телук-Интанға тұрмады. Ескі сарай қаланың сыртында орналасқан және құлдырап жатыр. Телук-Интан қаласы Дуриан Себатанг, Пасир Бедамар және Батак Рабит сияқты бірнеше шағын ауылдардың төңірегінде дамыды. 19 ғасырдың соңында сэр Арчибальд Ансон бұл ауылдарды байланыстыратын қала құру жоспарын жасады, және 1882 жылы қала оның құрметіне аталды. Телук-Интан портына айналды, және көптеген ауыл шаруашылығы өнімдері мен қалайы одан экспортталды. Тапах пен Телук-Интанды байланыстырған Малайядағы төртінші темір жол салынды, бұл британдық протекторат кезінде порт қаласының маңыздылығын көрсетті. Телук-Интан Перактың алғашқы британдық резиденці Дж. В. В. Биршты өлтіруді жоспарлаған Раджа Абдулла, Дато Махаражалела және басқа малай басшыларының кездесу орны болды. Кездесу Дуриан Себатангта өтті. Кейіннен Бирч Пасир Салақта өзенде шомылып жүргенде қаза тапты. Малайялық төтенше жағдай кезіндегі соңғы ірі шайқас 1958 жылы Телук-Интан маңындағы батпақтарда болды, ол жергілікті Малайя Ұлттық Азаттық Армиясының үкімет күштеріне қарсы тапсыруымен аяқталды. 1980 жылдардың басында қала Перактың үшінші ірі қаласы болды. Телук-Интан Тапах, Бидор, Баган Датук және Хутан Мелитанг сияқты кішігірім көрші қалалар үшін маңызды әкімшілік және бизнес орталығы болды. 1990 жылдардың ортасына дейін көршілес Селангор штатындағы Сабак Бернам қаласы да негізгі қызметтерінің көп бөлігі үшін Телук-Интанға тәуелді болды. Тіпті олардың телефондық кодтары Селангорда қолданылатын +603 емес, Перактың +605 кодымен тіркелді. Ауыр жағдайлардағы науқастар жабдықтары мен мамандары жетіспейтін ауруханасы болғандықтан Телук-Интан ауруханасына ауыстырылды. Перак өзені Телук-Интанға жақын ағыс суларының эрозиясы мен шөгінділері салдарынан жыл сайын тартылып, қаланың қалайы мен резеңке экспорттық порты және Shell Malaysia үшін мұнай таратқыш орталығы ретіндегі екі маңызды рөлін жоғалтты. Себебі, үлкен мұнай танкерлері мен жүк кемелері енді қаланың портына кіре алмады. 1980 жылдардың соңында Shell Malaysia мұнай сақтау нысандарын Телук-Интаннан 60 км қашықтықтағы Манджунгтың Лумут қаласына көшірді. Экономикалық белсенділіктің төмендеуіне байланысты қала Тапахпен және ұлттық темір жол желісімен байланысты темір жол инфрақұрылымын да жоғалтты. 1990 жылдары Телук-Интанның экономикалық жағдайы одан әрі нашарлады. Бұл жағдай жас ұрпақты Ипох, Куала-Лумпур, Кланг және Шах Алам сияқты үлкен қалаларға жақсы жұмыс іздеуге мәжбүр етті. Қызығы, бұл қалада, әсіресе ауыл шаруашылығы секторында еңбек күшінің жетіспеушілігіне және Индонезия мен Бангладештен келген қонақ жұмысшылардың көбеюіне әкелді. 1999 жылдың соңында жаңа қала орталығының құрылысымен және Клангтан Сабак Бернамға дейінгі жаңа жағалау тас жолының аяқталуымен Телук-Интан экономикалық өркендеуді бастады. 2004 жылдың сәуірінде қала Перактағы төртінші муниципалитет (Муниципалдық Кеңес мәртебесіне көтерілді) болды, Ипох, Тайпинг және Манджунгтан кейін.

Негізгі экономикалық қызмет түрлері

Телук-Интанның негізгі экономикалық қызметтері пальма өсіру және пальма майы өндіру болып табылады. Телук-Интан төңірегіндегі көптеген плантациялар Симе Дарби және Юнайтед Плантаций (UP) сияқты ірі корпорацияларға тиесілі. Телук-Интанда кеме жасау және тоқыма өнеркәсібі сияқты тағы да бірнеше салалар бар. Сауда орталықтары, заманауи кинотеатрлар, дүкендер және білім беру орындары да Телук-Интанға апта сайын көптеген адамдарды тартады.

Телук-Интанның еңкейген мұнарасы

Қаланың көрікті жерлерінің бірі – 1885 жылы қытай құрылысшысы Леонг Чун Чун мырза салған Еңкейген мұнара. Құрылысы аяқталғаннан кейін төрт жыл өткен соң, жер астындағы өзеннің әсерінен еңкейе бастады. Алғашқыда мұнара қаланың аудандарын сумен жабдықтау үшін салынған. Оның үстінде сағат орнатылған, ол әлі күнге дейін әр 15 минут сайын дыбыстайды. Мұнара сонымен қатар Телук-Интан портына кемелерді бағыттайтын шамшырақ қызметін атқарды. 1941 жылдың шілдесіндегі әуе шабуылының қаупіне байланысты, сол кездегі Төменгі Перак санитарлық кеңесінің шешімімен бұл мұнараның бұзылуына келісім берілді. Бірақ 1941 жылдың қыркүйегінде өткен кезекті кеңес отырысында бұл шешім кері қайтарылды және мұнара қазірге дейін тұр. Қазір ол жергілікті туристер арасында танымал орынға айналған және су сақтау қызметін атқармайды. Мұнара Ұлттық мұра департаменті, Туризм және мәдениет министрлігі, Перак штатының үкіметі және Телук-Интан қалалық кеңесінің бірлескен күш-жігерімен Ұлттық мұра ретінде танылды. Мұнараның айналасындағы аумақ кірпішпен жабылып, алаңға айналдырылды. Телук-Интан қаласының орталық көшесі – Жалан Ах Чонг, Леонг Чун Чунның есімімен аталып, оның еңбегін еске сақтау үшін берілген. GPS координаттары: 4°1.544′N, 101°1.133′E.

Раджа Муда сарайының қираған жері

Бұл сарай бір кезде Перак Раджа Мудасының ресми резиденциясы болған. Раджа Муда қайтыс болғаннан кейін сарайға немқұрайлы қаралып, есірткіге тәуелді адамдар ғимаратты пайдаланып, бұзған. Кейбір адамдар сарайдың қираған қалдықтарында әруақтар бар деп сендіреді. Перак сұлтанының меншігі болғандықтан, рұқсатсыз кіруге тыйым салынған, ол заңсыз. Бұл қираған орын Дато Маның үйінің жанында, Jalan Sekolah көшесіне жақын орналасқан.

Хок Сун ғибадатханасы

Телук-Интанда Сенг Гонгқа арналған Хок Сун Кёнг (Хок Сун ғибадатханасы) деп аталатын танымал ғибадатхана кешені де бар. Ғибадатхананың пайда болу тарихы белгісіз, ал негізгі ғибадатхана ғимараты (алғашқысы емес) ғимаратқа жазылған жыр бойынша 1883 жылы салынған. Хок Сун ғибадатханасы британдық отаршылдық кезеңінде Телук-Интандағы барлық Хоккьин этникалық тобының бас орталығы болды. Жергілікті Хоккиан халқы барлық мәселелерді шешу үшін осы ғибадатханаға жиналатын, кедейлерге көмек көрсетуден бастап, рулар арасындағы дау-жанжалды реттеуге дейін. Жергілікті Хоккиендер өздерінің мәселелерін шешу үшін көбінесе кәсіпкерлер мен белгілі адамдардан құралған үш Хоккиенді сайлап алатын. Ғибадатхана Оңтүстік Қытай сәулет стилінде салынған, ең ерекше белгісі – әсем әшекейленген, жоғары көтерілген шатырлары. Ғибадатхананың дәл қарсысында бір ғасырдан астам тарихы бар мешіт орналасқан, ол Малайзиядағы діни үйлесімнің көрнекті символы ретінде жиі еске алынады.

Шри Субраманиям ғибадатханасы

Ғибадатхана халық арасында "Перак Тендайутхапани ғибадатханасы" деп, сондай-ақ Малайзияның Палани Андавар деп аталады. Ғибадатхананың құрылысы 1926 жылы басталды. Қаржылық қолдауды Үндістанның Тамил Наду штатынан шыққан белгілі саудагерлер қауымы – Наттукоттай Четтиарлар (сонымен қатар нагаратхарлар деп те аталады) көрсетті. Бұл ғибадатханада өткізілетін ең маңызды мереке – Читрай айында (сәуір-мамыр) болатын Читра Пурнами. Читра Пурнами мерекесі үш күнге созылады. Мереке күнінің үшінші күні (Пурнами күні, толу айы) күміс арба (Велли Ратам) шеруге шығарылады. Бұл Велли Ратам 1932 жылы ғибадатханаға әкелінді. Шеру маршруты әдетте Телук-Интан қаласының ескі бөлігінің барлық аудандарын қамтиды. Ғибадатхананы Телук-Интан, Тапах, Кампар, Бидор, Ситиаван, Пантай Ремис және Лумут қалаларындағы нагаратхарлар басқарады. Қазір Бидор мен Пантай Ремистен өкілдер жоқ. Олар жыл сайын мереке кезінде қайырымдылық жасап тұрады. Ғибадатхананың күнделікті басқаруы 57, 59 және 61-ші көшелерде орналасқан үш нагаратхар отбасының міндетіне жүктелген. Бұл ғибадатхана Малайзиядағы Наттукоттай Четтиарлар салған он сегіз ғибадатхананың бірі.

Сунгай Керавай аялдамасы мен пойыздың бұқадан бұзылуы

Сунгай Керавай аялдамасы Телук Ансон қаласына дейінгі аялдамалардың бірі болғанымен, Малайядағы алғашқы теміржол апаты осы аялдамада болды. Көп жарияланған пойыз жолдан шығуы 1894 жылы Тапа-Телук Ансон теміржол желісінде орын алды. Жолдан шығу салдарынан, бұқа пилге соқтығысқан түнгі почта пойзы зақымдалды, ал үйірін қорғауға тұрған деп есептелген бұқа өлі табылған. Осы кездегі теміржол басқармасы естелік белгі орнатты.

Телук-Интанның үнді мұсылман мешіті

Телук Интанда мұсылмандарға қызмет еткен үш түпнұсқа мешіттің бірі – бұл тамил тілінде уағыз оқылған жалғыз мешіт және Телук Ансонның ерте жылдарында үнді мұсылмандарының бас орталығы болды.

Жергілікті дәмді тағамдар

Телук-Интаннан көптеген малайлық дәмді тағамдарды табуға болады. Олардың ішінде 'mee rebus' Mastan Ghani – орташа дәмді және тәтті соусы бар қайнатылған лапша тағамы; 'Mee Jawa' деп аталатын, көбірек дәмді лапша тағамы; наси кандар, сатай және жеміс рожак. Тағы бір қызықты нәрсе – кокос сүтімен немесе әдеттегі сүтпен араластырылған раушан сиробынан жасалған "Ais Bandung" сусыны. Бұл сусынды өзеннің солтүстік жағалауындағы ылғал базардың жанынан табуға болады. Жергілікті қытай қауымы да түрлі дәмді тағамдар дайындайды. Олардың бірі – "Heong Peah" (Иісті бисквит). Heong Peah сыртынан хрустящие қамырдан жасалған қабатты, ал ішінен жабысқақ толтыруды (сонымен қатар белеко деп те аталады) қамтиды. Оның құрамында ұн, май, мальтоза, қант, кунжут және пияз бар. Телук-Интанның "Heong Peah" нарығында екі отбасылық кәсіпорын басымдық етеді: Sin Guan Tin және Sin Joo Heong. Жергілікті тұрғындар екіншісін "Tiger" таңбасы немесе "Tiger Biscuit" деп лақаптайды. Алғашқысының таңбасы – көбелек. Телук-Интанның тағы бір дәмді тағамы – "Chee Cheong Fun", бұл Куэ Тэоның репа қосылған нұсқасы, ал Гонконгтың Chee Cheong Fun-ының ішіне креветкалар оралған. Jalan Sithabaram Pillai және Jalan Ah Cheong көшелерінің бұрышында орналасқан "Glutton Square" -ден қытай каррисі мен басқа да тағамдарды табуға болады. Сонымен қатар, "Bumbung Biru" деп аталатын тамақ сарайы бар. 25 жылдан астам уақыттан бері туристердің назарына "Лакса аға" велосипедінен сатылатын Телук-Интанның лаксасы да тартылып келеді. Бұл кісі өзінің 3 дөңгелекті велосипедінде пісірілген лаксаны сату үшін Jln Woo Saik Hong, Jln Pasir Bedamar, Jln Ah Cheong және Jln Pasar көшелерінде жүріп сатады. Телук-Интаннан тағы да басқа тағамдардың түрлерін – батыс стиліндегі фаст-фуд мейрамханаларын және жапон сушиін де кездестіруге болады.