Кіріспе

Буддистік әндер немесе дұғалар жанры. Дхарани (IAST: dhāraṇī), сондай-ақ Паритта деп те аталады, бұл буддистік әндер, есте сақтау кодтары, дұғалар немесе оқылымдар, көбінесе санскрит немесе пали тіліндегі сөз тіркестерінен тұратын мантралар. Олар қорғаныш деп есептеледі және буддалық жолмен жүрушіге артықшылық әкелуге күшті, сондықтан буддалық әдебиеттің маңызды бөлігін құрайды. Олар Веда әндері мен мантраларының жалғасы болып табылады. Дхаранилер буддизмнің барлық негізгі дәстүрлерінің ежелгі мәтіндерінде кездеседі. Олар Тхеравада дәстүрінде сақталған Пали канонының маңызды бөлігі болып табылады. Махаяна сутралары, мысалы, Лотос сутрасы және Жүрек сутрасы дхараниді қамтиды немесе онымен аяқталады. Дхарани әдебиет жанры біздің эрамыздың бірінші мыңжылдығында Шығыс Азияда кең таралды. Шығыс Азияның дхарани жазбалары әлемдегі ең көне "нақты басылған мәтіндер" болып саналады, деп мәлімдейді Роберт Сьюэлл және басқа да ғалымдар. Кореяның Кёнджу қаласындағы Булгуксада табылған сегізінші ғасырдың басындағы дхарани мәтіндері әлемдегі ең көне басылған мәтіндер саналады. Дхараниді емдеу және қорғау мақсатында оқу кейбір буддалық аймақтарда, әсіресе Тхеравада қауымдастықтарында Паритта деп аталады. Дхарани жанрының идеялары Нианфо (қытайша: 念佛; пиньинь: niànfó; ромаджи: nenbutsu; RR: yeombul; вьетнамша: niệm Phật), Даймоку сияқты буддалық ән айту тәжірибелеріне, сондай-ақ Жапониядағы Кошики мәтіндеріне әсер етті. Олар тарихи қытайлық дазангцзиннің (үлкен жинақ) және корейлік даэжанггьённың маңызды бөлігі болып табылады – бұл 5-ші және 10-шы ғасырлар арасындағы буддалық канонның Шығыс Азия жинақтары.

Этимологиясы мен номенклатурасы

Дхараньи сөзі санскрит тіліндегі √дхр түбірінен шыққан, "ұстау немесе сақтау" мағынасын білдіреді. Бұл түбір ежелгі Үндістанның тарихи Веда дінінен пайда болған болуы мүмкін, онда әндер мен әуенді дыбыстар, тіпті дыбысты аудару мүмкін болмаса және мағынасы болмаса да (музыка сияқты), рухани және емдік күшке ие деп есептелген. Осы түбірден дхарма немесе дхамма сөздері де шыққан. Шығыс Азия буддизмін зерттеуші Пол Копптың сөзіне қарағанда, Үндістаннан тыс буддистік қауымдастықтар кейде дхаранилерді "мантра, хридая (хридия), паритрана (паритта), ракша (пали: ракха), гутти немесе видья" сияқты басқаша атаулармен атайды, бірақ бұл терминдердің буддизмде тағы да басқа мағыналары бар. Жозе Игнасио Кабезон мәлімдегендей, тибеттік мәтіндердегі дәстүрлі сенім бойынша, үш кеңес өткізілген, ал дхарани термині үшінші кеңестен кейін жазылып, қалыпты қолданысқа енген.

Тхеравада жинақтары

Тхераваданың паритта (дхарани) жинақтары ежелгі және кең көлемді. Олардың кейбіреулері түрлі сұттардың құрамына кіреді, ал қалғандары жеке мәтіндер болып табылады. Мысалдар: