Кіріспе

Рим империясының провинциясы ретінде Галлия, немесе Рим жаулап алуына дейінгі Галлия.

Рим Галлиясы – б.з.б. I ғасырынан б.з. V ғасырына дейін Рим империясының провинциялық билігінде болған Галлияны білдіреді.

Республика кезінде

Рим Республикасының ықпалы Оңтүстік Галлиядан басталды. Б.з.д. 2 ғасырдың ортасына қарай Рим грек колониясы Массилиямен (қазіргі Марсель) белсенді сауда жасап, олармен одаққа кірісті, онда қаланы жергілікті галлдардан, оның ішінде жақын маңдағы аквитандықтардан, сондай-ақ теңіз арқылы келген карфагендіктер мен басқа да қарсыластардан қорғауға міндеттенді. Бұл үшін Рим Испанияға жол салу үшін қажетті жерді алды, ол сол жердегі провинцияларына әскер тасымалдауға көмектесетін еді. Жағалаудағы Жерорта теңізі елді мекендері солтүстіктегі күшті галликалық тайпалардың қауіп-қатеріне тап болды және б.з.д. 122 жылы римдік генерал Гней Домиций Агенобарб аймақта жорық жүргізіп, Аллоброгтерді жеңді, ал б.з.д. 121 жылы Квинт Фабий Максим патша Битуит басқарған Арверни тайпасына қарсы күресті. Римдіктер галликалық тайпаларды құрметтеді және олардан қорқыды. Б.з.д. 390 жылы галлдар Римді тонады, бұл римдіктердің шабуылдық жаулап алудан қорқып, ешқашан ұмытпайтын қорқыныш қалдырды. Б.з.д. 109 жылы Италияға солтүстіктен шабуыл жасалып, бірнеше қанды және қымбат шайқастардан кейін ғана Гай Марий құтқарып қалды. Б.з.д. 62 жылы Римнің қарастырылымындағы Арверни тайпасы Секуан және Рейннің шығысындағы Суэб халықтарымен бірігіп, Римнің берік одақтасы болған Эдуи тайпасына шабуыл жасағанда, Рим бұл оқиғаға немқұрайлы қарады. Секуандар мен Арверндер Ариовисттің көмегін сұрап, б.з.д. 63 жылы Магетобрига шайқасында Эдуи тайпасын жеңді.

Галлия соғыстары

58 жылдың басында Галлияның көп бөлігі әлі де тәуелсіз билікте болды. Ол қалалар құрып, римдік өркениеттің көптеген ерекшеліктерін қабылдады. Осы кезеңде Трансальпі және Цизальпі Галлияның губернаторы лауазымын алған Юлий Цезарь көзге түсті. Ол қарыздарын төлеуге және өзіне даңқ әкелуге тырысты, сондықтан галл тайпаларын бағындыру үшін бірқатар әскери науқандар бастады. Соғыстар 58 ж.б.д. гельветтердің қоныс аударуына байланысты туды, бұл жағдай көрші тайпаларды және германдық суэбтерді де қақтығысқа тартты. 57 жылы Цезарь бүкіл Галлияны жаулап алуға бекінді және шығысқа жорықтар жасады, онда нервийлер оған қарсы тұрып, жеңіске жақын болды. 56 жылы Цезарь теңіз шайқасында венетерді жеңіп, солтүстік-батыс Галлияның көп бөлігін басып алды. 55 жылы ол өзінің беделін арттыру үшін Рейн өзені мен Ла-Манш бұғазы арқылы беспрецеденттік экспедициялар ұйымдастырды. Британиядан оралғаннан кейін Цезарьді батыр ретінде қарсы алды, бірақ ол жай ғана қоныс тепкен еді, өйткені әскерінің саны жеткіліксіз болды. Келесі жылы ол толыққанды әскермен Британияға басып кірді. Алайда, аралдағы тайпалар көтеріліс ұйымдастырып, римдіктер жеңіліске ұшырады. 53 жылы галлдарды бағындыру үшін қатаң шаралар қолданылды. Бұл әрекет сәтсіз аяқталды, ал 52 жылы галлдар Верцингеторикс басшылығымен жалпы көтеріліс жасады. Галл әскерлері Герговия шайқасында маңызды жеңіске жетті, бірақ римдіктердің Алезия шайқасындағы тиянақты қоршауы галлдық коалицияны толық жеңді. 22 ж.б.д. Галлияның императорлық басқаруы қайта ұйымдастырылып, Галлия Аквитания, Галлия Белгика және Галлия Лугдуненсис провинциялары құрылды. Шығыс Галлияның бір бөлігі Раэтия (15 ж.б.д.) және Үлкен Германия (83 ж.) провинцияларына қосылды. 212 жылы Антонин конституциясымен барлығына римдік азаматтық берілді. Галлияда Рим императорлары Клавдий, Каракалла және, мүмкін, Карус, сондай-ақ маңызды генерал Гней Юлий Агрикола сияқты бірнеше маңызды римдік тұлғалар дүниеге келді. Галлияда туған тағы бір генерал Марк Антоний Прим болды. Сонымен қатар, Марк Аврелийдің асырап алған отбасы болған Антонин Пий отбасы да Рим Галлиясынан шыққан. Галлияда туған рим жазушыларының қатарында Петроний, Цецилий Статий, Варрон Атацин, Эмилий Магнус Арборий, Фронтин, Аузоний, Рутилий Клавдий Наматиан, Гней Помпей Трог және маңызды Panegyrici latini авторлары бар. Тацит пен Корнелий Галл провинциялық Галлияда немесе Италияның бөлігі болған Цизальпі Галлияда туған-тумағаны белгісіз (көптеген басқа жазушылар соңғы аймақтан шыққан, оның ішінде Вергилий, Катулл және Плиний). 260 жылдардағы үшінші ғасыр дағдарысы кезінде Постум қысқа ғұмырлы Галл империясын құрды, оған Галлияның өзінен басқа Пиреней түбегі мен Британия да кірді. Осы кезеңде герман тайпалары, франктар мен аламанндар Галлияға басып кірді. Галл империясы 274 жылы император Аврелианның Халлон шайқасындағы жеңісімен аяқталды. 286–287 жылдары Карузий, Classis Britannica, Англия бұғазы флотының қолбасшысы, өзін Британия мен солтүстік Галлияның императоры деп жариялады. Оның күштері оның флотынан, Британияда орналасқан үш легионнан және Галлияда тартып алынған легионнан, бірқатар шетелдік қосымша бөлімшелерден, Галлия сауда кемелерінен және олжа алу үмітімен келген варвар жалдамалыларынан құралды. 293 жылы император Констанций Хлор Гезориак портын қоршаумен Карузийді оқшаулады (Болонь-сюр-Мер) және Рейн дельтасындағы Батавияға шабуыл жасады, оны франк одақтастары ұстады және Галлияны қайтарып алды. 4 ғасырда Арморикаға Британиядан келттердің қоныс аударуы болды, оған аңыз патша Конан Меридок жетекшілік етті. Олар қазір жойылған британ тілінде сөйлеген, ол бритон, корн және уэльс тілдеріне айналды. 410 жылы Римді тонаған готтар Тулузада астана құрды және 418 жылы Хонорийдің Аквитания провинциясының фодерати және билеушілері ретінде мойындылығын алды, оның орнына вандалдарға қарсы қолдау көрсетті. Рим империясы барбарлық шабуылдарға тиімді жауап бере алмады, сондықтан Флавий Этий римдік бақылаудың қалдықтарын сақтау үшін осы тайпаларды бір-біріне қарсы пайдалануға мәжбүр болды. Ол бірінші кезекте бургундтарға қарсы ғұндарды қолданды. Ғұндар 443 жылы Лугдунумға жақын жерде бургундтарды қоныстандыруға Этийге көмектесті. Аттила біріктірген ғұндар одан да қауіпті болды, ал Этий ғұндарға қарсы вестготтарды қолданды. 451 жылы болған Халлон шайқасында римдіктер мен готтар Аттилаға қарсы жеңіске жетті.

Батыс Рим империясының құлдырауынан кейін

Батыстағы Рим империясы ақыры құлдырады, қалған Рим әскерлері Италияны қорғау үшін оңтүстік-шығысқа шегінді. 455 және 476 жылдар аралығында вестготтар, бургундтар және франктар Галлияны бақылауға алды. Дегенмен, ежелгі кельт мәдениетінің белгілі бір аспектілері Рим әкімшілігі құлағаннан кейін де жалғасты, ал Империяның қалдығы – Сойсон домені 457 жылдан 486 жылға дейін сақталды. 486 жылы франктар Сойсон шайқасында Галлиядағы соңғы Рим билігін жеңді. Осыдан кейін Галлияның көп бөлігі Меровингтердің, яғни Францияның алғашқы патшаларының билігіне көшті. 507 жылы франк патшасы Хлодовик I Вуйе шайқасында вестготтарды Галлияның көп бөлігінен ығыстырды. Олар Теодорих Ұлы жіберген остригот жасағының уақтылы келгенінен кейін Нарбонез және Прованс аймақтарын сақтап қалды. Белгілі бір галло-римдік аристократиялық отбасылар епископтық қалаларда билікті жүзеге асыра берді (мысалы, Марсельдегі Мауронитус отбасы және Тур епископы Григорий). 7 ғасырдың ортасынан бастап Галлия/Францияда, әсіресе күшті отбасыларда германдық есімдер мен тегінің пайда болуы байқалды, бұл салмақ орталығы анық түрде өзгергенін көрсетеді. Рим дәуірінің соңындағы галло-римдік (немесе вульгарлық латын) диалектісі солтүстікте оил тілдері мен ескі француз диалектілеріне, ал оңтүстікте окситан тіліне айналды. Галлия және оның баламалары 750 жылдарға дейін, кемінде жазбаша түрде қолданыла берді, Меровинг кезеңінің соңына дейін. Содан кейін Каролинг кезеңінде (751–987) Франкия, сосын Франкия occidentalis сөздері франктар патшалығының (regnum francorum) саяси жағдайына сипаттама беру үшін кеңінен таралды.

Тіл және мәдениет

Цезарьдің басып кіруі мен Батыс Рим империясының құлдырауы арасындағы бес ғасырда галл тілі мен мәдени бірегейлігі жаңа басқарушы таптың римдік мәдениетімен синкретизмге ұшырады және ақырында қоғамның барлық деңгейлеріне тараған гибридтік галло-рим мәдениетіне айналды. Галлдар кейбір жазуларды галл тілінде жазуды жалғастырды, бірақ римдік кезең ішінде грек әліпбиінен латын әліпбиіне ауысты. Қазіргі тарихи зерттеулер Рим Галлиясы белгілі бір (егер де негізгі) әлеуметтік контексттерде ғана "Римдік" болғандығын көрсетеді, оның материалдық мәдениеттегі беделі көптеген кельт элементтерінің тұрақтылығын жақсы тарихи түсінуге кедергі келтірді. Римдіктердің ықпалы ең алдымен азаматтық дін мен әкімшілік салаларында айқын көрінді. Император Клавдий I друидтық дінді жойды, ал кейінгі ғасырларда христиандық пайда болды. Друидтерге тыйым салу және рим дінінің синкретикалық сипаты кельт дінінің жойылуына әкелді. Бұл күні бүгінге дейін нашар түсінікті болып қала береді: кельт дінінің қазіргі білімдері археологияға және Ирландия мен Уэльс сияқты бірнеше оқшауланған аймақтардан әдеби дереккөздерге негізделген. Римдіктер өздерінің әкімшілік, экономикалық, көркемдік (әсіресе монументалды өнер мен сәулет тұрғысынан) және әдеби мәдениетін оңай енгізді. Олар дәстүрлі киімдерінің орнына римдік киімді киген. Кельттердің өмір сүру әсерлері III ғасырда Рим империясының мәдениеттеріне де енген. Мысалы, император Каракаллаға тегі берген галльдық киімді римдік мода алмастырмаған. Сол сияқты, римдіктер галльдық шеберлердің кейбір әдістерін, мысалы, баррельді (римдік амфорадан берік) және шынжырлы қалқанды қабылдады. Кельт мұрасы сөйлеу тілінде де жалғасты (француз тілінің тарихы деген бетті қараңыз). Галл тілінде латын тілінің жазылуы мен айтылуы 5 ғасырдағы бірнеше ақын мен халықтық фарстарды көшірушілерден байқалады. Галлия тілінде сөйлейтін соңғы адамдар 6-7 ғасырға дейін өмір сүрген көрінеді. Галлияның Грек Григорий Турскийдің 6-ғасырдың екінші жартысында жазылған цитаты бойынша расталған деп саналады, онда "Галлия тілінде 'Vasso Galatae' деп аталатын" ғибадатхананың қалай жойылып, өртелгені сипатталады. Римдіктердің Галлияны билеуі кезінде, материалдық мәдениет тұрғысынан едәуір романдыққа айналғанмен, галлия тілі аман қалды және латын тілімен қатар өмір сүруді жалғастырды. Иесі, негізінен, жергілікті галл элитасы болған, олар тез римдікке айналды, ал кейде римдіктер мен итальяндықтар бай жергілікті ресурстарды игергісі келген. Виллалар жергілікті жермен күрделі қарым-қатынастың орталығы болған. Жұмыс көп бөлігін құлдар немесе жергілікті колонилер ("жалдамалы шаруалар") атқарған. Сондай-ақ, қоныста тұратын отбасыдан басқа шаруашылықтың басқарушысы да болған.