Кіріспе

Шадили суфилік ордасының негізін қалаушы Әбу әл Хасан әл Шадили (أبو الحسن الشاذلي) (толық аты: Абу әл Хасан ʿАли ибн ʿАбд Аллах ибн ʿАбд әл Джаббар әл Хасани уәл Хюсейни әл Шадили) шейх әл Шадили (593–656 хижри) (1196–1258 жылдары) – Марокконың ықпалды ислам ғалымы және суфи, Шадили суфилік ордасының негізін қалаушы.

Ерте өмір

Әл-Шадхили 1196 жылы Сеутаның жанында дүниеге келген. Ол араб Хашим тайпасының Идрисидтер арқылы әкесінің тарапынан шыққан Шариф еді, ал анасы Бербер Гомара тайпасының патшалық отбасынан болған. Ол – діни заң саласында әл-Малики мектебінің өкілі болды және білім іздеу үшін алыс жолдар сапарлады. Өте білімді болғандықтан, жас кезінде-ақ замандас дінтанушы ғалымдарымен заңдық пікірсайыстар жүргізе білді. Жастығында Әбульхасан, өзін құлшылық пен дұғаға толықтай беріп, шөлде аскеттік өмір сүруді, немесе ғалымдар мен ізгілердің арасында болу үшін қалалар мен елді мекендерге оралуды ойлады. Ол Фесте оқыды және 1244 жылы Александрияға көшті. Иракта ол суфи ұстазы әл-Васитимен кездесті, ол оған рухани ұстазын (шейхін) Әбульхасан саяхаттаған жерден табуға кеңес берді. Содан кейін ол Марокконың ұлы рухани ұстазы Абд ас-Салам ибн Машишпен кездесті. Оның басшылығымен Әбульхасан рухани жарыққа қол жеткізіп, білімін Мағриб аймағында, әсіресе Тунис пен Мысырда, ол жерленген жерде таратты. Ол өзінің алғашқы зауиясын 1227 жылы Тунисте құрды. 1258 жылы Мысырдың Хумайтра қаласында Меккеге жол тартқанда дүние салды.

Тунис қаласы

Біршама уақыт ұстазымен бірге болғаннан кейін, Әбул Хасан ұстазының бұйрығымен Тунистегі Шадиляға аттанды. Сол жерде ол әл-Шадили деген атқа ие болды. Ол Шадиляға жақын орналасқан Джабал Загван тауындағы үңгірдегі жаңа усақтап тұру орнына (халиқа) өзінің алғашқы серігі Әбу Яхья Абделла ибн Самала әл-Хабибимен бірге кірді. Джабал Загван аймағындағы қатаң рухани жаттығулардан кейін, оған суфизмді үйрету туралы көрініс келді. Осыған сәйкес, ол 625/1228 жылы Тунисте өзінің алғашқы медресесін (завия) құрды, дәл сол кезде жаңа губернатор Әбу Закария да келді. Тунистегі алғашқы жылдары Әбул Хасан қырық студентке сабақ берді, олар «қырық дос» (әл-аулия әл-арбаун) деп белгілі болды. Оның жаңа тариқасы үлкен жетістікке жетті, барлық әлеуметтік топтан, тіпті сұлтан отбасынан да көптеген адамдарды өзіне тартты. Шығысқа жасаған саяхаттарының бірінде, әйюбид сұлтаны оған және оның ұрпақтарына діни қор ретінде, бұрын Египеттің Александрия қаласын қоршаған қабырғалардан көтерілген алып мұнаралардың бірін сыйлады. Әбул Хасан бірнеше жыл Тунисте тұрды, содан кейін Алла Тағала оған болашақ мұрагері, оның дәрежесінің және қасиетті руының мұрагері, Испанияның Мурсия қаласынан келген Әбуль Аббас әл-Мурсиді (686/1271 ж.т.) сыйлады.

Мысыр

642/1244 жылы шейх тағы да аян көрді. Әбу Хасан (р.а.): "Мен пайғамбарды (с.ғ.с.) түсімде көрдім, ол маған: "Әй, Әли, Мысырға барып, сонда қырық шын ниетті ізбасардың (сиддиқун) дәрежесін көтеріп, қатарын арттыр", - деді", - деді. Жаз мезгілі еді, қатты ыстық болды. Мен: "Уа, Алланың елшісі, ыстық тым қатты", - дедім. Ол: "Біліп ал, бұлттар сені көлеңкелейді", - деді. Мен: "Шөлдеуден қорқамын" дедім. Ол: "Көресің, аспан күнде сен үшін жаңбыр жаудырады", - деп жауап берді. Сапарымда маған көптеген керемет сыйлар (қарамәт) уәде етті. Сондықтан мен шәкірттерімді Мысырға аттануға дайындалуға бұйырдым. Осылайша ол Аль Мурси Әбу'л Аббас, оның інісі Абдулла, оның қызметшісі Әбу әл-Азаим, сондай-ақ басқа да суфи шейхтары және көптеген шәкірттерімен бірге Тунистен шығып, Александрияға келді, онда ол өзінің тұрағын және тәриқатының завиясын (ордасын) солтүстіктегі мұнарада құрды. Александрия сол кезде көрнекті қала және түрлі маңызды ғылымдарды оқыту ортасы болды. Ол отбасымен бірге жоғарғы қабатта тұрды; тағы бір қабат зор мешітке айналдырылды, онда ол халыққа насихат айтты; ал тағы бір қабат шәкірттері үшін үлкен завияға айналдырылды, онда тақуалық сақтау үшін жеке бөлмелер болды. Мысырда да оның тәриқаты зор табысқа жетті, қатарына көптеген сарай қызметкерлері, Ізз әд-Дин ибн Абд әс-Салам (660/1262 ж.) немесе Шафии мәзхабының ғұламасы әл-Мундири (656/1258 ж.) сияқты көрнекті дін ғалымдары, көптеген суфи тұлғалары және қоғамның түрлі топтарынан адамдар кірді. 646/1248 жылы ол көру қабілетін жоғалтты, осы халде Мысырдағы әл-Мансура шайқасына қатысып, Францияның Луи ханзадасы бастаған жетінші крест жорығын тоқтатты.

Өлім

Шейх Әбу'л Хасан Меккеге соңғы саяхатын бастауға аз ғана уақыт қалғанда, Бағдад қаласы жаулап алушы моңғолдардың қолына түсті, осылайша Аббасидтердің ондағы ұзақ билігі аяқталып, Ислам тарихында жаңа дәуір басталды. Шейхтің көптеген шәкірттері онымен бірге болды, бірақ ол Мысырдың шығыс шөлінде, Хумайтхарада ауырып, 656/1258 жылы дүниеден өтті. Ол сол жерге жерленді, және оның қабіріне мешіт және мавзолей кешені салынды.

Орынбасарлар

656/1258 жылы қайтыс болғанға дейін шейх Әбул Хасан Әбул Аббас әл Мурсиді тәриқаттағы өзінің ізбасары етіп тағайындады. Шейх Әбул Хасанның өлімінен кейін Әбул Аббас әл Мурси Шадхели тәриқатын негіздеуші қолданған үлкен мұнараға көшіп, онда отыз жылдай тұрып, Египетке сирек сапар шекті. (686/1288) жылы қайтыс болды.

Идеялар

Ол өзінің рухани ұстазы кім екені сұралғанда: "Мен Абд ас-Салам ибн Машиштің жақын ізбасары болдым, бірақ әлі де Жәбірейіл, Михаил, Исрафил, Израил, Рух деген бес көлден даналық суын ішудемін". Шейх Абул Аббас әл-Мурси (1288 жылы қайтыс болған), Шейх аш-Шадхилиден кейін Орденнің рухани ұстазы ретінде, оның рухани ұстазының білімі туралы сұралғанда: "Ол маған қырық ғылым үйретті. Ол жағасы жоқ мұхит еді". Ол жақын ізбасарларын Алланы еске алу және ойша тереңдеу арқылы күнделікті өмірлік істерін атқаруға үйретті. Ол кез келген адамды шәкірттікке қабылдаудан бұрын, оның кәсібі болғанын қалаған. Оның ізбасарларына берген нақылы – Исламның үйретімдерін өмірде қолданып, өмір жолын өзгерту. Шадхили бірнеше құлшылық оқулары, дұғалары мен хаттар жазды, олардың кейбіреулері бүгінге дейін сақталған. Оның ең танымал өлеңдерінің бірі – "Теңіз тілегі" (хизб әл-Бахр).