Шумен – Болгарияның тарихи қаласы, Шумен облысының орталығы. 1153 жылдан белгілі, аты "орман" деген мағынаны білдіреді. Тарихы мен географиясы туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Шумен () – Болгариядағы онға жуық ең ірі қала және Шумен облысының әкімшілік және экономикалық орталығы.
City in Bulgaria
Shumen (, also romanized as Shoumen or Šumen, ) is the tenth largest city in Bulgaria and the administrative and economic capital of Shumen Province.
Этимология
Шымкент қаласы 1153 жылы араб саяхатшысы Идриси еңбектерінде алғаш рет Шимонис деп аталған. Атауы болгар тіліндегі shuma ("жапырақты орман") сөзінен туындаған болуы мүмкін. Константин Жиречек болгар императоры I Симеонның есімінен шыққан деген болжам бар. Кейінгі кезеңдерде қала Шүмена, Шумна, Шумлар, Сумунум, Шумну және Шүмен атауларымен де кездеседі. "Британника энциклопедиясының" он бірінші басылымында Плевенді Плевна деп атағандай, оны Шумла деп көрсетеді. Түрік тілінде қала Шумну деп белгілі.
The city was first mentioned as Šimeonis in 1153 by the Arab traveler Idrisi. The name is probably from Bulgarian shuma '(deciduous forest).' Some believe Konstantin Jireček that it comes from the name of the Bulgarian emperor Simeon the Great. In the following periods, the city was mentioned with variants, such as Şumena, Şumna, Şumular, Sumunum, Şumnu and Şumen. The eleventh edition of the Encyclopædia Britannica lists it as Shumla, similar to the way it lists Pleven as Plevna. In Turkish, it is known as Şumnu.
Антикалық және орта ғасырлар
Шумен туралы алғашқы жазбалар халколит дәуіріне дейін жетеді. Рафаэль Поповтың 1907 жылғы қазбалары орта және соңғы халколитте (шамамен б.з.д. 4500-4000 жылдары) қоныстанған Коджадермен қоныс орнын тапты. Оның диаметрі 60 метр, биіктігі 5 метр және қаладан солтүстікке қарай 6 шақырым жерде орналасқан. Шумен бекінісі туралы ең алғашқы хабарлар ерте темір дәуіріне қатысты. Б.з.д. 12 ғасырдан бастап, аймақтың қолжетімді бөліктерін қоршаған алғашқы бекініс пайда болды. 1957, 1961-1987 жылдары жүргізілген археологиялық зерттеулер бекініс тұрғындарының хронологиялық кезеңдерін, өмір салтын және күнкөрісін анықтады. Оның қабырғасының қалыңдығы шамамен екі метр, олар дөңгелек тастардан тұрғызылған. Б.з.д. 5 ғасырда бұрынғы қабырғаның алдына екінші қабырға салынды. 2 ғасырда римдіктер фракиялық бекіністердің орнында әскери бекініс салған. Қабырға құрылысы енді цементпен біріктірілген, қақпаның үстіне мұнара салынған, батыс жағында шаршы, ал оңтүстік жағында жартылай дөңгелек мұнаралар тұрғызылған. 4-5 ғасырларда толық төбе тоғыз мұнаралы жаңа қабырғамен нығайтылған. 8-10 ғасырларда бекініс жаңартылып, римдік қабырға мен мұнаралар пайдаланылып, солтүстік-шығысқа қарай екі мұнаралы жаңа қабырға салынды.
The first records of Shumen date back to the Chalcolithic. Excavations by Raphael Popov in 1907 founded the settlement mound Kodzadermen, inhabited in the Middle and Late Chalcolithic (approximately 4500 4000 BC). It has a diameter of 60 m and a height of 5 m and, located 6 km north of the town. Earliest reports for Shumen fortress date back to the early Iron Age. From the 12th century BC is the first fort, surrounding accessible parts of the area. Archaeological surveys, conducted in 1957, 1961 to 1987, determined the chronological periods, the lifestyle and the livelihood of the inhabitants of the fortress. It had a wall thickness of about two meters, built of rough stones. In the 5th century BC a second wall was built in front of the former. In the 2nd century the Romans built a military fortress on the ruins of the Thracian fortifications. The construction of the wall is already bonded to mortar; a tower was constructed above the gate; square tower was built to the west and semicircular to the south. In the 4 5th centuries the entire hill was fortified with a new wall with nine towers. Between the 8th and the 10th century the fort was renovated, for the purpose the Roman wall and towers were used and to the northeast was built a new wall with two towers.
Орта ғасырлар
681 жылы хан Аспарх бұл аумақты Бірінші Болгар империясына қосты. 811 жылы Византия императоры Никифор Шуменді өртеп жіберді. Ол Плиска шайқасында қаза тапты. Болгар ханы Кром Никифордың бас сүйегін күміспен қаптады және оны шарап ішу үшін тостаған ретінде пайдаланды. 7-10 ғасырлардағы болгар бекінісі феодалдық қалаға айналды, онда 28 мұнара мен бастион, үш қақпа, бес кішкентай портик, көптеген шіркеулер мен шеберханалар болды. Болгар мәдениетінің алтын ғасырында, Ұлы Симеон (893-927) тұсында Шумен мәдени және діни өмірдің орталығы болды және Симеонис деген атқа ие болуы мүмкін. Екінші Болгар империясы кезінде Шумен ескі болгар астанасы Преславты ығыстырып, қамалдан тыс жерде дамыған маңызды әскери, әкімшілік және экономикалық орталыққа айналды. Ортағасырлық Шумен қаласында басты дін – православие христиандығы болды, оның куәсі ретінде қабырға контурларында, жеті шіркеуде, крест және періштелер бейнеленген ескерткіш монеталарда, сондай-ақ қабірлер мен үйлерде табылған православие кресттерінің көптеген үлгілері, сақиналар мен басқа да заттарда олардың бейнесі кездеседі. Тек 15 ғасырда Осман империясы қаланы басып алғаннан кейін ислам діні енгізілген кезде ғана өзгеріс орын алды.
In 681 khan Asparukh incorporated the territory into the First Bulgarian Empire. In 811 Shumen was burned by the Byzantine emperor Nicephorus. He was killed at the Battle of Pliska. Khan Krum of Bulgaria encased Nicephorus's skull in silver and used it as a cup for wine drinking. The Bulgarian fortification of the 7 10th centuries developed into a feudal city with a castle with surrounding inner and outer defensive zones, in which can be counted 28 towers and bastions, three gates and five small porticoes, and many churches and workshops (12th to 14th century). During the golden age of Bulgarian culture under Simeon the Great (893 927), Shumen was a centre of cultural and religious activity, and may have borne the name Simeonis. During the Second Bulgarian Empire, Shumen was a significant military, administrative and economic center, displacing the old Bulgarian capital Preslav and developing outside the fortress. In the medieval city of Shumen the main religion was the Orthodox Christianity, evidence of which were the found in the outline of the walls, seven churches, commemorative coins with the image of crosses, angels, and numerous findings of Orthodox crosses separately, as well as their image on rings and on other artefacts, found in the graves and the homes. Change occurs only after the Ottoman conquest of the city in the 15th century, when Islam was introduced.
Осман империясы
1388 жылы сұлтан Мурад I оны Осман империясына тәуелді етуге мәжбүр етті. 18 ғасырда қала кеңейтіліп, нығайтылды. 1820 жылы Портер Шуменде «христиан тұрғындарының мекендейтін шағын қаласы бар» деп жазды. 19 ғасырда Шумен болгар ұлттық жаңаруының маңызды орталығы болды, болгар жерінде Кирилл мен Мефодийдің тұңғыш тойы 1813 жылдың 11 мамырында осы қалада өткізілді, сондай-ақ алғашқы театрлық қойылым да осында болды. 1828 жылы қыздарға арналған діни мектеп ашылды, ал 1856 жылы қыздарға арналған сыныптық мектеп пен читалиште (халық үйі) құрылды. Алғашқы болгар симфониялық оркестрі 1850 жылы осы қалада құрылды. Сол жылы әйгілі венгр саясаткері және революциялық көшбасшы Лайош Кошут өз жер аударылуының бір бөлігін сол кездегі Осман империясының Шумен қаласында өткізді. Ол тұрған үй қазір мұражай ретінде сақталған.
In 1388 the sultan Murad I forced it to surrender to the Ottoman Empire. In the 18th century it was enlarged and fortified. In 1820 Porter wrote that Shumen had "a suburb in which its Christian inhabitants live". During the 19th century, Shumen was an important centre of the Bulgarian National Revival, with the first celebration of Cyril and Methodius in the Bulgarian lands taking place on 11 May 1813 and the first theatre performance. A girls' religious school was established in 1828; a class school for girls and a chitalishte (community centre) followed in 1856. The first Bulgarian symphony orchestra was founded in the city in 1850. In the same year, influential Hungarian politician and revolutionary leader Lajos Kossuth spent a part of his exile in the then Ottoman town of Shumen. The house he lived in is preserved as a museum.
Болгария патшалығы
1878 жылы 22 маусымда Шумен ресейліктерге капитуляциялап, жаңадан тәуелсіз болған Болгарияның құрамына кірді. 1882 жылы Болгариядағы алғашқы сыра зауыты – Шумен сыра зауыты салынды. Болгарияның азаттығына қол жеткеннен кейін, қала бастапқыда қолөнер бұйымдарына деген сұраныстың төмендеуі, көптеген османдықтардың кетуі және жергілікті өнімдермен бәсекелесетін батыс елдеріндегі арзан әрі сапалы тауарлардың пайда болуы салдарынан құлдырады, бірақ біртіндеп жаңарып, аймақтық және аудандық орталыққа айналды. 1912 жылы Бірінші Балқан соғысы басталғанда Шуменнен 35 адам Македония-Дрин еріктілер жасағына ерікті болып қосылды. Технология жетілдікке жеткен сайын электр энергиясы кеңінен қолданыла бастады. Алғашында ол қалалық әскери клубында орнатылды (1919). 1927 жылдың қыркүйегінде Шумен қаласында алғашқы электр станциясы жұмыс істеуге кірісті. 1944 жылғы Болгария төңкерілісінен кейін бірден қалада коммунистер полиция бөлімшесінің бірін басып алуға тырысқанда қақтығыс болды.
On 22 June 1878 Shumen finally capitulated to the Russians and became part of the newly independent Bulgaria. In 1882 the Shumen Brewery, the first brewery in Bulgaria, was founded. After the Liberation of Bulgaria, the town initially declined due to the loss of markets for its crafts, the withdraw of many Ottomans and the relatively cheap and high quality western manufactured goods competing with local ones, but gradually recovered, becoming a regional and district centre. At the outbreak of the First Balkan War in 1912, 35 people from Shumen volunteered for the Macedonian Drinsk Volunteer Force. As technology improved, electricity gradually began to make inroads. It was initially installed at the city's Military Club (1919). In September 1927, the first electric power plant began operating in the town of Shumen. Immediately after the 1944 Bulgarian coup d'état, a serious shootout took place in the city when communists tried to take over one of the police stations.
Болгария Халық Республикасы
1950–1965 жылдары қала коммунистік көшбасшы Васил Коларовтың құрметіне Коларовград деп аталды. Болгариядағы ең ірі монументалды ескерткіштердің бірі – "Болгарияның 1300 жылдығына арналған ескерткіш" 1981 жылы Шумен платосының табиғи паркінде салынды. 1980-ші жылдары дипломатиялық корпус келуіне дайындықпен байланысты кең көлемді құрылыс жүргізіліп жатты, бірақ 1980-ші жылдардың соңындағы өзгерістер осы процесті тоқтатты. Қаладағы ең ірі қонақ үй-ресторан кешені салынды. Троллейбус желісінің құрылысы басталды, бірақ кейіннен тоқтатылды.
In the period 1950–1965 the city was called Kolarovgrad, after the name of the communist leader Vasil Kolarov. One of the largest monumental memorials in Bulgaria "Monument to 1300 Years of Bulgaria" was built in Shumen Plateau Nature Park in 1981. In the 1980s, large scale construction was underway in view of the upcoming visit of the diplomatic corps, but changes in the late 1980s halted the process. The largest hotel restaurant complex in the city was built. Construction of a trolleybus line began, which was later abandoned.
Болгария Республикасы
1989 жылдан кейін Шуменде (ГУМ) сауда орталығы салынды. Қаланың ең танымал "Киошковете" және "Стеклото" мейрамханалары, сондай-ақ оларға қоса орналасқан қонақ үйлер қайта жаңартылып, қалпына келтірілді. Жаңа мейрамханалар мен қонақ үйлердің бірнешесі заманауи стильде салынды. Болгария Еуропалық Одаққа қосылғаннан кейін, қаланың негізгі бульварлары, көшелері мен жолдары асфальтталды. Орталықтан қалалық саябақ арқылы теміржол станциясына дейінгі жаяу жүргіншілер аймағы жаңартылып, модернизацияланды.
After 1989 a mall was built in Shumen (GUM). The town's iconic restaurants with a hotel part, the "Kyoshkovete" and the "Stekloto" were rebuilt and restored. A number of new restaurants and hotels have been built in a contemporary style. Following Bulgaria's accession to the European Union, the main boulevards, streets and roads were asphalted. The pedestrian zone from the centre through the town garden to the railway station has been renovated and modernised.
Дін
Қала халқының көп бөлігі Шығыс православиелік, сонымен қатар мұсылмандардың айтарлық үлесі және өзге діндердің шағын топтары бар. Болгария Православ шіркеуінде Шумен Варна және Велики Преслав епархиясының құрамына кіреді және Шумен шіркеу округінің (околия) орталығы болып табылады. Қалада екі ірі православие ғибадатханасы бар: Қасиетті Көтеріліс шіркеуі (1829 ж. салынған) және Үш қасиетті иерарх шіркеуі (1857 ж. салынған), сондай-ақ бірнеше шағын шіркеулер бар. Шуменде Болгариядағы ең ірі және Балқандағы екінші ірі мешіт орналасқан – Шериф Халил Паша мешіті, көбінесе Томбул (немесе Түмбұл) мешіті деп аталады, ол 1740-1744 жылдар аралығында салынған.
The population of the city is majorly Eastern Orthodox, with a significant portion of Muslims and much smaller minorities of other religions. In the Bulgarian Orthodox Church, Shumen is a part of the Eparchy (diocese) of Varna and Veliki Preslav and the capital of the Shumen church district (okolia). There are two major Orthodox temples in the city, the Church of the Holy Ascension (est. 1829) and the Church of the Three Holy Hierarchs (est. 1857), and a few chapels. In Shumen is located the largest mosque in Bulgaria and the second largest in the Balkans, the Sherif Halil Pasha Mosque, more commonly known as the Tombul (or Tumbul) Mosque, built between 1740 and 1744.
Білім және ғылым
Шуменде 11 бастауыш және бес жалпы білім беретін мектеп, сондай-ақ екі жоғары мектеп бар. Шумен университеті «Епископ Константин Преславский», Василь Левский атындағы Ұлттық әскери университетінің артиллерия және әуе қорғанысы факультеті және Варна медицина университетінің филиалы қаладағы жоғары білім беретін оқу орындары болып табылады. Біріншісі шағын астрономиялық обсерваторияны иеленеді.
Shumen has 11 elementary and five common schools, as well as two high schools. The University of Shumen Episkop Konstantin Preslavski, the Artillery and Air Defense Faculty to the Vasil Levski National Military University and the Affiliate of Medical University of Varna are the higher education establishments in the city. The former operates a small astronomical observatory.
Спорт
FC Shumen 1929 2013 жылдан бері жергілікті футбол клубы болды, ал PFC Shumen 2010 қаржылық қиындықтарға тап болды. Клуб өз алаңы ретінде "Панаёт Волов" стадионын пайдаланды. Баскетбол, волейбол және гандбол да дамыған, көптеген ойындар "Младост" спорт орталығында және 2018 жылы ашылған 2300 орындық "Арена Шумен" жабық аренасында өтеді. Басқа спорт түрлеріне жекпе-жек (көбінесе каратэ) және ат жарысы кіреді. Шуменде "Стари Столицы" ралли турнирі өтеді. Шумен мототрассасы – 2016 жылы қайта ашылған мотоциклдерге арналған жылдамдық жолы. Бұл Болгариядағы жалғыз жылдамдық трассасы. Университет көшесінде (ул. Университетска) Шумен университетінің қарсы бетінде орналасқан трассада бұрын маңызды жылдамдық жарыстары өткізілді, оның ішінде 1981 және 1983 жылдары Мотоспорт әлем чемпионатының іріктеу кезеңдері, ал 1987 және 1989 жылдары Мотоспорт командалық кубогының іріктеу кезеңдері өтті.
FC Shumen 1929 was the local football club since 2013 and the financial failure of PFC Shumen 2010. The club used the Panayot Volov Stadium as its home ground. Basketball, volleyball and handball are also represented, and most of the games are held at the 'Mladost' sports centre and Arena Shumen, the 2,300 seater indoor hall opened in 2018. Other sporting activities include martial arts (mostly karate) and horse racing. Shumen has its own rallying tournament, the 'Stari Stolitsi'. The Shumen Motopista is a motorcycle speedway track which re opened in 2016 and is the only speedway track in Bulgaria. The track located on University Street (ул. Университетска), opposite Shumen University, previously held important speedway events, including a qualifying round of the Speedway World Championship in 1981 and 1983 and a qualifying round of the Speedway World Team Cup in 1987 and 1989.
Негізгі көрікті жерлер
Шуменде Болгарияның 1300 жылдығына арналған ескерткіш бар, ол елдің құрылуынан бастап бүгінгі күнге дейінгі тарихын бейнелейтін әлемдегі жалғыз ескерткіш саналады. Османдықтар бұзғаннан кейін ішінара қалпына келтірілген Шумен бекінісі – ортағасырлық Болгария империясының маңызды тарихи ескерткіші. Ол Шумен жазығында, қаладан көп алыс емес жерде орналасқан. 1904 жылы Рафаил Попов Шуменде құрған Археологиялық қоғамның жалғасы – Өңірлік тарихи музей. Мадара аттысы – ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мұра тізіміне енген және Еуропадағы ортағасырлық тас өнерінің жалғыз мысалы, көбінесе болгар мәдениетімен байланыстырылатын ежелгі (710 жылғы) ескерткіш. Ол Шуменнен шамалы қашықтықта жатыр. Қаладағы діни нысандарға Шығыс православиелік Қасиетті Үш Әулие соборы және Қасиетті Көтерілу базиликасы, сондай-ақ Шериф Халил Паша мешіті (Томбул мешіті деп те аталады) кіреді. Бұл Болгариядағы ең ірі мешіт және Балқандағы ірі мешіттердің бірі, Шумен және аймақтың мұсылман халқына қызмет етеді. Куршун шұңқыры – 1774 жылы Осман империясы тұсында салынған бұлақ.
Shumen boasts the Monument to 1300 Years of Bulgaria, regarded as the only monument in the world to depict the history of a whole country from its creation to the present day. The Shumen Fortress, partially restored after being destroyed by the Ottomans, is an important historical monument of the medieval Bulgarian Empire. It is not far from the city on the Shumen Plateau. The Regional Historical Museum, which is a successor of the Archaeological Society created in Shumen in 1904 by Rafail Popov. The Madara Horseman, a World Heritage Site and the only such example of medieval rock art in Europe, is an ancient (710 AD) monument usually attributed to the Bulgar culture. It lies some from Shumen. The religious buildings in the city include the Eastern Orthodox Holy Three Saints Cathedral and Holy Ascension Basilica, as well as the Sherif Halil Pasha mosque (also known as the Tombul Mosque), the largest mosque in Bulgaria and one of the largest in the Balkans, serving Shumen and the region's Muslim minority. Kurşun çeşme is a fountain built in 1774 built in the times of Ottoman Empire.
Құрмет
Антарктиданың Оңтүстік Шетланд аралдарындағы Ливингстон аралындағы Шумен шыңы Шумен қаласының құрметіне аталған. Болгария левінің қағаз ақшаларындағы суреттер Шумен қаласының мөрімен бірдей, онда Мадара аттысы бейнеленген, бірақ қаладан алыс жердегі көрініс көрсетілген.
Shumen Peak on Livingston Island in the South Shetland Islands, Antarctica is named after Shumen. The tails of the Bulgarian currency lev are the same as the seal of Shumen, showing the Madara Rider, away from the city.