Кіріспе

Шумен () – Болгариядағы онға жуық ең ірі қала және Шумен облысының әкімшілік және экономикалық орталығы.

Этимология

Шымкент қаласы 1153 жылы араб саяхатшысы Идриси еңбектерінде алғаш рет Шимонис деп аталған. Атауы болгар тіліндегі shuma ("жапырақты орман") сөзінен туындаған болуы мүмкін. Константин Жиречек болгар императоры I Симеонның есімінен шыққан деген болжам бар. Кейінгі кезеңдерде қала Шүмена, Шумна, Шумлар, Сумунум, Шумну және Шүмен атауларымен де кездеседі. "Британника энциклопедиясының" он бірінші басылымында Плевенді Плевна деп атағандай, оны Шумла деп көрсетеді. Түрік тілінде қала Шумну деп белгілі.

Антикалық және орта ғасырлар

Шумен туралы алғашқы жазбалар халколит дәуіріне дейін жетеді. Рафаэль Поповтың 1907 жылғы қазбалары орта және соңғы халколитте (шамамен б.з.д. 4500-4000 жылдары) қоныстанған Коджадермен қоныс орнын тапты. Оның диаметрі 60 метр, биіктігі 5 метр және қаладан солтүстікке қарай 6 шақырым жерде орналасқан. Шумен бекінісі туралы ең алғашқы хабарлар ерте темір дәуіріне қатысты. Б.з.д. 12 ғасырдан бастап, аймақтың қолжетімді бөліктерін қоршаған алғашқы бекініс пайда болды. 1957, 1961-1987 жылдары жүргізілген археологиялық зерттеулер бекініс тұрғындарының хронологиялық кезеңдерін, өмір салтын және күнкөрісін анықтады. Оның қабырғасының қалыңдығы шамамен екі метр, олар дөңгелек тастардан тұрғызылған. Б.з.д. 5 ғасырда бұрынғы қабырғаның алдына екінші қабырға салынды. 2 ғасырда римдіктер фракиялық бекіністердің орнында әскери бекініс салған. Қабырға құрылысы енді цементпен біріктірілген, қақпаның үстіне мұнара салынған, батыс жағында шаршы, ал оңтүстік жағында жартылай дөңгелек мұнаралар тұрғызылған. 4-5 ғасырларда толық төбе тоғыз мұнаралы жаңа қабырғамен нығайтылған. 8-10 ғасырларда бекініс жаңартылып, римдік қабырға мен мұнаралар пайдаланылып, солтүстік-шығысқа қарай екі мұнаралы жаңа қабырға салынды.

Орта ғасырлар

681 жылы хан Аспарх бұл аумақты Бірінші Болгар империясына қосты. 811 жылы Византия императоры Никифор Шуменді өртеп жіберді. Ол Плиска шайқасында қаза тапты. Болгар ханы Кром Никифордың бас сүйегін күміспен қаптады және оны шарап ішу үшін тостаған ретінде пайдаланды. 7-10 ғасырлардағы болгар бекінісі феодалдық қалаға айналды, онда 28 мұнара мен бастион, үш қақпа, бес кішкентай портик, көптеген шіркеулер мен шеберханалар болды. Болгар мәдениетінің алтын ғасырында, Ұлы Симеон (893-927) тұсында Шумен мәдени және діни өмірдің орталығы болды және Симеонис деген атқа ие болуы мүмкін. Екінші Болгар империясы кезінде Шумен ескі болгар астанасы Преславты ығыстырып, қамалдан тыс жерде дамыған маңызды әскери, әкімшілік және экономикалық орталыққа айналды. Ортағасырлық Шумен қаласында басты дін – православие христиандығы болды, оның куәсі ретінде қабырға контурларында, жеті шіркеуде, крест және періштелер бейнеленген ескерткіш монеталарда, сондай-ақ қабірлер мен үйлерде табылған православие кресттерінің көптеген үлгілері, сақиналар мен басқа да заттарда олардың бейнесі кездеседі. Тек 15 ғасырда Осман империясы қаланы басып алғаннан кейін ислам діні енгізілген кезде ғана өзгеріс орын алды.

Осман империясы

1388 жылы сұлтан Мурад I оны Осман империясына тәуелді етуге мәжбүр етті. 18 ғасырда қала кеңейтіліп, нығайтылды. 1820 жылы Портер Шуменде «христиан тұрғындарының мекендейтін шағын қаласы бар» деп жазды. 19 ғасырда Шумен болгар ұлттық жаңаруының маңызды орталығы болды, болгар жерінде Кирилл мен Мефодийдің тұңғыш тойы 1813 жылдың 11 мамырында осы қалада өткізілді, сондай-ақ алғашқы театрлық қойылым да осында болды. 1828 жылы қыздарға арналған діни мектеп ашылды, ал 1856 жылы қыздарға арналған сыныптық мектеп пен читалиште (халық үйі) құрылды. Алғашқы болгар симфониялық оркестрі 1850 жылы осы қалада құрылды. Сол жылы әйгілі венгр саясаткері және революциялық көшбасшы Лайош Кошут өз жер аударылуының бір бөлігін сол кездегі Осман империясының Шумен қаласында өткізді. Ол тұрған үй қазір мұражай ретінде сақталған.

Болгария патшалығы

1878 жылы 22 маусымда Шумен ресейліктерге капитуляциялап, жаңадан тәуелсіз болған Болгарияның құрамына кірді. 1882 жылы Болгариядағы алғашқы сыра зауыты – Шумен сыра зауыты салынды. Болгарияның азаттығына қол жеткеннен кейін, қала бастапқыда қолөнер бұйымдарына деген сұраныстың төмендеуі, көптеген османдықтардың кетуі және жергілікті өнімдермен бәсекелесетін батыс елдеріндегі арзан әрі сапалы тауарлардың пайда болуы салдарынан құлдырады, бірақ біртіндеп жаңарып, аймақтық және аудандық орталыққа айналды. 1912 жылы Бірінші Балқан соғысы басталғанда Шуменнен 35 адам Македония-Дрин еріктілер жасағына ерікті болып қосылды. Технология жетілдікке жеткен сайын электр энергиясы кеңінен қолданыла бастады. Алғашында ол қалалық әскери клубында орнатылды (1919). 1927 жылдың қыркүйегінде Шумен қаласында алғашқы электр станциясы жұмыс істеуге кірісті. 1944 жылғы Болгария төңкерілісінен кейін бірден қалада коммунистер полиция бөлімшесінің бірін басып алуға тырысқанда қақтығыс болды.

Болгария Халық Республикасы

1950–1965 жылдары қала коммунистік көшбасшы Васил Коларовтың құрметіне Коларовград деп аталды. Болгариядағы ең ірі монументалды ескерткіштердің бірі – "Болгарияның 1300 жылдығына арналған ескерткіш" 1981 жылы Шумен платосының табиғи паркінде салынды. 1980-ші жылдары дипломатиялық корпус келуіне дайындықпен байланысты кең көлемді құрылыс жүргізіліп жатты, бірақ 1980-ші жылдардың соңындағы өзгерістер осы процесті тоқтатты. Қаладағы ең ірі қонақ үй-ресторан кешені салынды. Троллейбус желісінің құрылысы басталды, бірақ кейіннен тоқтатылды.

Болгария Республикасы

1989 жылдан кейін Шуменде (ГУМ) сауда орталығы салынды. Қаланың ең танымал "Киошковете" және "Стеклото" мейрамханалары, сондай-ақ оларға қоса орналасқан қонақ үйлер қайта жаңартылып, қалпына келтірілді. Жаңа мейрамханалар мен қонақ үйлердің бірнешесі заманауи стильде салынды. Болгария Еуропалық Одаққа қосылғаннан кейін, қаланың негізгі бульварлары, көшелері мен жолдары асфальтталды. Орталықтан қалалық саябақ арқылы теміржол станциясына дейінгі жаяу жүргіншілер аймағы жаңартылып, модернизацияланды.

Дін

Қала халқының көп бөлігі Шығыс православиелік, сонымен қатар мұсылмандардың айтарлық үлесі және өзге діндердің шағын топтары бар. Болгария Православ шіркеуінде Шумен Варна және Велики Преслав епархиясының құрамына кіреді және Шумен шіркеу округінің (околия) орталығы болып табылады. Қалада екі ірі православие ғибадатханасы бар: Қасиетті Көтеріліс шіркеуі (1829 ж. салынған) және Үш қасиетті иерарх шіркеуі (1857 ж. салынған), сондай-ақ бірнеше шағын шіркеулер бар. Шуменде Болгариядағы ең ірі және Балқандағы екінші ірі мешіт орналасқан – Шериф Халил Паша мешіті, көбінесе Томбул (немесе Түмбұл) мешіті деп аталады, ол 1740-1744 жылдар аралығында салынған.

Білім және ғылым

Шуменде 11 бастауыш және бес жалпы білім беретін мектеп, сондай-ақ екі жоғары мектеп бар. Шумен университеті «Епископ Константин Преславский», Василь Левский атындағы Ұлттық әскери университетінің артиллерия және әуе қорғанысы факультеті және Варна медицина университетінің филиалы қаладағы жоғары білім беретін оқу орындары болып табылады. Біріншісі шағын астрономиялық обсерваторияны иеленеді.

Спорт

FC Shumen 1929 2013 жылдан бері жергілікті футбол клубы болды, ал PFC Shumen 2010 қаржылық қиындықтарға тап болды. Клуб өз алаңы ретінде "Панаёт Волов" стадионын пайдаланды. Баскетбол, волейбол және гандбол да дамыған, көптеген ойындар "Младост" спорт орталығында және 2018 жылы ашылған 2300 орындық "Арена Шумен" жабық аренасында өтеді. Басқа спорт түрлеріне жекпе-жек (көбінесе каратэ) және ат жарысы кіреді. Шуменде "Стари Столицы" ралли турнирі өтеді. Шумен мототрассасы – 2016 жылы қайта ашылған мотоциклдерге арналған жылдамдық жолы. Бұл Болгариядағы жалғыз жылдамдық трассасы. Университет көшесінде (ул. Университетска) Шумен университетінің қарсы бетінде орналасқан трассада бұрын маңызды жылдамдық жарыстары өткізілді, оның ішінде 1981 және 1983 жылдары Мотоспорт әлем чемпионатының іріктеу кезеңдері, ал 1987 және 1989 жылдары Мотоспорт командалық кубогының іріктеу кезеңдері өтті.

Негізгі көрікті жерлер

Шуменде Болгарияның 1300 жылдығына арналған ескерткіш бар, ол елдің құрылуынан бастап бүгінгі күнге дейінгі тарихын бейнелейтін әлемдегі жалғыз ескерткіш саналады. Османдықтар бұзғаннан кейін ішінара қалпына келтірілген Шумен бекінісі – ортағасырлық Болгария империясының маңызды тарихи ескерткіші. Ол Шумен жазығында, қаладан көп алыс емес жерде орналасқан. 1904 жылы Рафаил Попов Шуменде құрған Археологиялық қоғамның жалғасы – Өңірлік тарихи музей. Мадара аттысы – ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мұра тізіміне енген және Еуропадағы ортағасырлық тас өнерінің жалғыз мысалы, көбінесе болгар мәдениетімен байланыстырылатын ежелгі (710 жылғы) ескерткіш. Ол Шуменнен шамалы қашықтықта жатыр. Қаладағы діни нысандарға Шығыс православиелік Қасиетті Үш Әулие соборы және Қасиетті Көтерілу базиликасы, сондай-ақ Шериф Халил Паша мешіті (Томбул мешіті деп те аталады) кіреді. Бұл Болгариядағы ең ірі мешіт және Балқандағы ірі мешіттердің бірі, Шумен және аймақтың мұсылман халқына қызмет етеді. Куршун шұңқыры – 1774 жылы Осман империясы тұсында салынған бұлақ.

Құрмет

Антарктиданың Оңтүстік Шетланд аралдарындағы Ливингстон аралындағы Шумен шыңы Шумен қаласының құрметіне аталған. Болгария левінің қағаз ақшаларындағы суреттер Шумен қаласының мөрімен бірдей, онда Мадара аттысы бейнеленген, бірақ қаладан алыс жердегі көрініс көрсетілген.