Кіріспе

Пангсинан провинциясының муниципалитеті, Филиппин. Бургос, ресми түрде Бургос муниципалитеті (; ; Самбал: Babali nin Burgos; ), Филиппиннің Пангсинан провинциясындағы 4-ші сыныпты муниципалитет. 2020 жылғы халық санауы бойынша, халқы 23 749 адамды құрайды. Пангсинанның батыс бөлігінде, Қытай теңізінің жағалауында, кең жазықта Бургос қаласы орналасқан. Бургос 1830 жылы Дон Матиас Гуян бастаған Илокано тайпасының алғашқы өкілдері Паоай, Илокос-Нортеден келгендердің күшімен тәуелсіз қала ретінде құрылды. Қоныс тығыз және кеңейе түскенде, Дон Матиас Гуян Замбалес губернаторына осы қоныстан жаңа қала құру туралы петиция жолдады. Өтініш қабылданды және жаңа қала Сан-Исидро деп аталды, кейіннен испан үкімет кезінде атқыланған филиппин шейіті – дін қызметкерінің құрметіне Бургос деп өзгертілді. Бургос қаласы 1903 жылдың 30 қарашасы күнгі Филиппин комиссиясының №1004 актісімен Пангсинан провинциясына берілді.

Этимология

Бургос бастапқыда оның қамқоршысы Исидор Еңбекшінің құрметіне Сан-Исидро деп аталды. Лингяен шығанағында басқа бір Сан-Исидро елді мекені болғандықтан, тұрғындар қала атына "Потот" деген сөзді қосты. Бұл термин илокано тілінде "қырқылған", "кесілген" немесе "үзілген" деген мағына береді, бұл Агно өзеніне қатысты, ол құрғақ маусымда үздіксіз су ағысы болмайды. Осылайша, бұл өзен ағыны жаз айларында тоқталып, үзіледі. Дегенмен, Сан-Исидро-де-Потоға жолданған хаттар қателікпен Сан-Исидро-Лабрадорға, ал соңғысына жолданған хаттар бұрынғы қалаға жіберіліп, шатасу тоқтамады. Бұл жағдайды реттеу үшін 1913 жылы қала әкімі Дон Анаклето Руис қаланың атын филиппин шейіті Падре Хосе Аполлонио Бургостың құрметіне Бургос деп өзгертті, ол 1872 жылдың 17 ақпанында Маниланың Багумбаян алаңында атылған Гомбурза қатарлы католик дін қызметкерлерінің бірі болған.

Испанияның отаршылдық дәуірі

XIX ғасырдың басында Илокос-Норте штатының Паоай қаласынан шыққан күшті теңізші-саяхатшы Матиас Гуян сауда мақсатымен Илокос және Замбалес аймақтары арасындағы Қытай теңізін үнемі кезіп жүрді. Ауыл шаруашылығының мүмкіндіктеріне қызығған Матиас Гуян отбасымен, достарымен және көршілерімен бірге Замбалес-дель-Нортеге көшіп келді, қазір ол Пангасинан провинциясының батыс бөлігі. Олар Агно өзенінің сағасына жетіп, оның бойымен іздеп келді. Қазіргі қаланың шығыс жағында қоныс тапты. Замбалес провинциялық үкіметі Сан-Исидроның халқының артуын байқады және ауылды басқару үшін үкімет құру қажеттігін түсінді. Филиппин мұрағатынан алынған мәліметтерге сәйкес, Дон Матиас Гуян тарихқа енді, 1830 жылдың 15 мамырында Ибаның испан губернаторы Замбалес елді мекенін пуэбло деп жариялап, жарлық шығарды және сол кездегі ең бай және беделді жер иесі Дон Матиас Гуянгты қаланың тұңғыш губернадорсильосы етіп тағайындады. Сан-Исидро-де-Потот – отарлаушылар өздерінің қамқоршысы ретінде қабылдаған, сүйген және құрметтеген Еңбекші Исидордің құрметіне қойылған атау. Сан-Исидро-де-Пототтағыдай, Замбалес аймағының қалған бөлігіне барған және қалған көптеген илоканолық қоныстанушылардың шығу тегі Паоай қаласы, соның ішінде Пангасинан әкімшілігіне берілген қалаларда қалғандар да.

Филиппин революциясы

XIX ғасырдың соңында губернатор доны Томас Брага болды, ал революция кезінде қаланың пастыры Испанияның Барселона қаласында туған Мариано Торренте еді. Бұл қаладағы шаруалар гүлденген, бірақ наразылық күшейіп, халық арасында көтеріліс сезімі пайда болды. 20 испан качадоры Дон Гаспар Руистің үлкен үйінде орналасқан. “Качадор” сөзінің мағынасы – “аңшы”, олардың міндеті филиппиндық заңсыздық жасаушыларды немесе қарсыластарды ұстау болды. Алаңның қарсы бетінде 24 метр ұзындығы, 12 метр ені және екі қабатты биіктігі бар, кірпіштен салынған үлкен монастырь тұрды. Алаңның екінші жағында монастырьға қарасты трибунал немесе қалалық әкімшілік ғимараты орналасқан, ол тастан салынған және он метр биіктікте болды. Қала алаңында монастырь мен трибуналдың арасында мұнара салынды. Бұл мұнара немесе бекініс тастан тұрғызылды, ішкі көлемі 5 метр шаршы, биіктігі үш қабат, қабырғаларының қалыңдығы 0,5 метрді құрады. Көтеріліс кеңінен тарағандықтан, испандықтар заңсыздық жасаушылардың санын арттыруға бағытталған шаралар қабылдады. Солтүстік Замбалес (қазіргі Батыс Пангасинан) аймағындағы көтерілісшілердің жетекшісі Роман Маналанг болды, оның штабы Аламинос маңындағы жасырын орында болды, ал Сан-Исидрода заңсыздық жасаушылардың капитаны Хуансо Виадо еді. Заңсыздық жасаушылар мен қарсыластар көп болғанымен, олардың қаруларының көп бөлігі нашар, тозған, көбінесе шикі семсерлермен, өткір найзалармен және ұзын бололармен қаруланған. 1898 жылдың ақпан айында заңсыздық жасаушылар Дон Гаспар Руистің үлкен үйіндегі испандық әскерлердің гарнизонына шабуыл жасады. Шабуылдаушылар испандықтардан көп есе басым болды, олар алаңның қарсы жағындағы үлкен монастырьға қашып үлкерді. Филиппиндық шабуылшылар оларды қоршауға алды, бірақ испандықтар тағы да қашып, алаңның ортасындағы мұнараға бекінді. Қала тұрғындары, губернатор мен әкімдер алысқа қашты. Екі түн және үш күнге созылған қоршаудан кейін испандықтар мұнараның терезелерінен қаруларын лақтырып, бағынды. Бағынуға Мариано Торренте көмектесті. Бағынудан кейін таңертең Сан-Исидроға ауыр қаруланған испандық әскердің Аламиностан келгені және испандықтарды құтқару үшін Сан-Исидроға бет алғаны туралы хабар жетті. Қашуға жол бермеу үшін оларды Сан-Исидро мен Балинкагуин (қазіргі Мабини) арасындағы Алимпаюкан орманына алып барды. Онда, Алимпаюкан орманында, испандық качадорлар мен азаматтық қызметкерлер, соның ішінде Торренте және Дасолдың Навас деген діни қызметкерінің көздерін байлап, басын кесті. Испандықтар өлтірілгеннен кейін көп ұзамай испандық әскер Сан-Исидроға келді және қаланы қоршап алды. Жергілікті үкімет құруға ниеттенген 20 филиппиндық заңсыздық жасаушы немесе көтерілісші ұсталды. Оларды қаладан бірнеше шақырым шығысқа орналасқан Полипол тауына алып барды және бір қатарда атып тастады. Испан әскері қаланың ең бай және беделді адамдарына тиесілі үлкен үйлерді өртеп жіберді. Испандық діни қызметкер Хуан Навастың басы Алимпаюкан орманында кесілгендіктен және көтерілісшілердің көп бөлігі Дасольдан болғандықтан, испандық әскер Дасольға барып, қаланың әкімдерін және капитандырын, яғни байлар мен беделді адамдарды өлтіріп, олардың үлкен үйлерін өртеп жіберді. 1898 жылдың 7 наурызында Замбалес облысының солтүстік қалаларындағы испандықтардың шағын отряды жеңіліске ұшырады және елуге жуық испандық діни қызметкері қаза тапты. Олар Анда, Балинкагуин, Бани, Болиано, Дасол және Сан-Исидро-де-Потоның пастырлары еді. Испан әскері кеткеннен кейін көтерілісшілер қайтып келіп, жергілікті Катипунан үкіметін құрды.

Америкалық оккупация

Революциялық үкімет Сан-Исидрода үздіксіз жұмыс істеді. 1900 жылдың қараша айында генерал Мигель, Дон Мигель және Дон Мауро Ортиз американдықтарға қарсы Мангатеремде еріктілерді жинау үшін келді. Еріктілер Мангатеремге барды, бірақ нашар қаруланғандықтан, жақсы қаруланған американдықтарға қарсы шегінуге мәжбүр болды. Олар таулар арқылы Пита тауына қайтып оралды, содан кейін Инфантаға, одан соң Сан-Исидроға келді. 1900 жылдың желтоқсанына қарай американдықтар Сан-Исидроны басып алып, тартымдылық саясаты арқылы бейбітшілік пен тәртіп орнатты. Олар киім-кешек, тегін тауарлар берді және жергілікті әдет-ғұрыптарға құрметпен қарады. Америкалық киім үлгілері филиппиндіктердің киімдерінің шығыстық стилінен батыстық стиліне өтуіне ықпал етті. 1901 жылы Сан-Исидроны қатты дауыл соқты, нәтижесінде үлкен монастырь мен әкімшілік ғимарат қирады. 1903 жылы Замбалес облысының солтүстік бөлігі №1004 заң бойынша Пангасинан облысына қосылды. Алғашқыда Аламинос, Болинао, Анда, Бани, Агно, Инфанта және Сан-Исидро-де-Пото муниципалитеттері берілді. Сол кезде Сан-Исидро муниципалитетіне Балинкагуин және Дасол кірді. Солтүстік Замбалес муниципалитеттері Пангасинанға қосылғаннан кейін, Балинкагуин (1908) және Дасол (1911) Сан-Исидро-де-Потодан бөлініп шықты. Сан-Исидро-де-Пото 1914 жылы Хосе Бургостың құрметіне Бургос болып қайта аталды, ал Балинкагуин 1930 жылы Аполинарио Мабинидің құрметіне Мабини болып өзгертілді.

Жапондықтар басып алған жер

1941-1945 жылдар аралығындағы жапон оккупациясы кезінде жапон әскері қаланың бариоларын көп мазаламады, себебі жапон жоғары басшылығы гарнизонының қажеті үшін күріш пен бамбук міндетті түрде жинауды бұйырған еді.

География

Бургос Пангасинанның батыс бөлігінде, Замбалес тауларының шетіндегі кең жазықта орналасқан. Ол Мабиниден батысқа қарай, Агнодан оңтүстікке қарай, Дасолдан солтүстікке қарай, ал Оңтүстік Қытай теңізінен шығысқа қарай жатыр; Лингаен облыстық орталығынан және Маниладан да. Бұл сонымен қатар Лусон аймағының ең батыс нүктесі болып табылады.

Жергілікті билік

Пангасинан провинциясының бірінші конгресс округіне кіретін Бургос қаласын жергілікті басқару кодексіне сәйкес, тағайындалған мэр басқарады, ол қаланың жоғары атқарушы органы болып табылады, ал муниципалдық кеңес – заң шығару органы. Мэр, вице-мэр және кеңес мүшелері халықтың тікелей сайлауы арқылы сайланады, сайлау үш жыл сайын өтеді.

Сайланған лауазымды адамдар

+ Қалалық кеңес мүшелері (2022-2025) Лауазымы Аты-жөні Конгрессмен Артур Ф. Селесте Мэр Джесстер Аллан Б. Валенсуэла Вице-мэр Альберт Р. Гуянг-младший Кеңесшілер Джовито Д. Бонато Кинг Иордан Б. Валенсуэла Рони П. Балисаса Фред Кристиан Е. Накар Алвин Г. Толентино Освард а. Гинес Норман Г. Розете Вови А. Бонгар.

"Байлықшы" әулие Исидор шіркеуі

1876 жылы доминикандықтар қаланың басты кәсібі – шаруашылық екенін байқап, шаруалардың қасиетті қамқоршысы Сент-Изидордың шіркеуін салды. Қамқоршының мерекесі жыл сайын 15 мамырда тойланады. Шіркеудің қазіргі фасады негізінен, адал жамағаттың әкелген тастан қаланған кірпіштерінен тұрғызылды. Доминикандықтар американдық билік кезінде кетіп, олардың орнына филиппин дін қызметкерлері келді, олар Құдай үйін жақсарту және жамағатқа қызмет көрсетуді жалғастырды. Шіркеу ғимараты, негізінен тастан қаланған кірпіштер мен қабықтан жасалған ағаштардан көп жылдар бойы салынды.