Кіріспе
Жаңа діни ағым Санто Дайме (ˈsɐ̃tu ˈdajmi) – 1930 жылдары Бразилияның Амазонка штатындағы Акреде Раймундо Иринеу Серра құрған, Местре Иринеу деп белгілі болған синкретикалық дін. Санто Дайме халықтық католицизм, кардецистік спиритизм, африкалық анимизм және Оңтүстік Американың жергілікті шаманизмі, оның ішінде вегетализм сияқты бірнеше діни немесе рухани дәстүрлердің элементтерін қамтиды. Рәсімдер – trabalhos (португал тілінде "жұмыстар") – әдетте бірнеше сағатқа созылады және үнсіз "концентрация" күйінде немесе геометриялық формадағы қарапайым қимылдармен билеп, бірлесіп орындалады. Рәсімнің бір бөлігі ретінде бірнеше психоактивті заттарды қамтитын, практикада Дайме деп аталатын аяуаска ішеді. Санто Дайме шіркеулері Иринеудің "үйлесім, махаббат, шындық және әділдік" ұранына, сондай-ақ күш, қарапайымдық, бауырластық және жүрек тазалығы сияқты басқа да маңызды доктриналық құндылықтарға сай, денсаулықты өмір салтын ұстануға шақырады. Бұл практика 1990 жылдары әлемдік қозғалысқа айналды.
Santo Daime (ˈsɐ̃tu ˈdajmi) is a syncretic religion founded in the 1930s in the Brazilian Amazonian state of Acre by Raimundo Irineu Serra, known as Mestre Irineu. Santo Daime incorporates elements of several religious or spiritual traditions including Folk Catholicism, Kardecist Spiritism, African animism and indigenous South American shamanism, including vegetalismo. Ceremonies — trabalhos (Portuguese for "works") — are typically several hours long and are undertaken sitting in silent "concentration", or sung collectively, dancing according to simple steps in geometrical formation. Ayahuasca, referred to as Daime within the practice, which contains several psychoactive compounds, is drunk as part of the ceremony. Santo Daime churches promote a wholesome lifestyle in conformity with Irineu's motto of "harmony, love, truth and justice", as well as other key doctrinal values such as strength, humility, fraternity and purity of heart. The practice became a worldwide movement in the 1990s.
Тарих
Santo Daime, кейде жай ғана "Mestre Irineu доктринасы" деп аталады, 1920 жылдары Бразилияның қашықтағы батыс штаты Акреде (сол кездегі аумақ) Бразилияның солтүстік-шығыс аймағы Мараньяодан көшіп келген Раймундо Иринеу Серра және құлдардың немересі бастаған діни практиканың аты. Иринеу Серра 1892 жылы Бразилияда африкалық ата-аналардан дүниеге келді және 1912 жылы резеңке өңдеу өнеркәсібінің өркендеуіне байланысты Батыс Амазония аймағына қоныс аударды. Ол алғаш рет Аяуасканы Бразилия, Боливия және Перу шекарасындағы аймақта ішті. Орманды сегіз күн жалғыз өткізгенде көрген бірнеше көрістерінен кейін, ол Аяуасканы қолдана отырып рухани рәсімдер өткізе бастады. Көптеген адамдар оған емделу үшін келді, олар стандартты медициналық көмек таба алмаған немесе оған қол жеткізе алмаған. Бастапқыда Санто Дайме ілімінің жазбадағы негізі болған жоқ, себебі алғашқы жақтастары сауатсыз болды, білім алу тәжірибелік болды, шабыттанған әндер арқылы поэтикалық және метафоралық бейнелерде махаббат, үйлесім және күш сияқты мәңгілік құндылықтарды зерттеді. Алғашқы жақтастардың ән жинақтары кейіннен доктринаның қасиетті туындыларына айналды. Местре Иринеу ең алғашқы әнұрандарды 1930 жылдары алды, содан кейін олар "Крузейро" деп аталатын шамамен 130 әнұранға дейін бірте-бірте өсті. Оның 60-шы жылдардың соңында алған соңғы әнұрандары ерекше маңызды деп есептеледі.
Әдет-ғұрып
Әндердің мазмұны құлшылыққа негізделген, олар құдайлық принциптерді мадақтайды. Қасқырдың екі жақты көлденең арқалығы бар, құрбандық тұсауында орналасқан «Каравака» кресі (өзінің стилі пайда болған Испанияның Каравака қаласының атымен аталады). Әрбір сессия христиан дұғасымен басталып, аяқталады. Санто Дайме тәжірибесі әртүрлі рәсімдерді қамтиды. Олардың екеуі – концентрациялар («концентрациялар») және бейладостар («билер»), сондай-ақ хинариостар («әндер жинағы»). Басқа рәсімдер тәсбих айтуға немесе емдеуге бағытталған. Қатысушылар барлық түрдегі рәсімдерде белгілі бір уақыттарда Дайме ішеді; бірақ формат пен назар аудару ерекшеленеді; ән айтумен қатар, концентрациялар немесе «Concentracaos» бірден екі сағатқа дейінгі үнсіз, отырып медитацияларды қамтиды, олардың ішінде рухани ояну үшін маңызды хабарлар жіберіледі. Бұл мерекелер әртүрлі қасиеттілерге немесе оқиғаларға, мысалы, Рождествоға, Әкелер күніне арналған. Әдетте шіркеудің Әкесі немесе Анасы бір әнді толығымен орындайды. Христиандық ядро басқа элементтермен біріктіріледі, бразилиялық мәдениеттің басқа рухани талшықтарына сүйенеді: бірлестікте жеке жауапкершілік, ескі әдеттер мен жамандықтан (құдайлық көмекпен) бас тарта отырып, Махаббат жолында жүру қажеттілігі, сананы мұқият тексеру, Құдайға, Әзіре Мәриямға және Иса Мәсіхке көмек сұрау, жақсылық жасау, әділ болу, үнемі дұға ету; сонымен қатар Күн, Ай және Жұлдыздар сияқты табиғаттың сиқырына, өмірдің бірлігіне, сондай-ақ бейшара құстың (колибри) тотемдік символына құрмет көрсету. Огум мен Иеманджа сияқты жергілікті Амазонка шаманизмінен және афро-бразилиялық пантеоннан алынған құдайлар да құрметтеледі және ілімге енгізіледі. Бұл жұмыстың мәні кейде тұлғаланады және Иринейге оның көрініс тәжірибесінде ашылған Юрамидам деп аталады, бұл сөзбе-сөз «Құдай (жұра) және оның сарбаздары (мидам)» дегенді білдіреді. Метафоралық тұрғыдан ән айту кезінде шіркеудің мистикалық денесі «Юрамидам империясы» деп аталады. Эвхаристиялық рәсімдерде Даймистар қасиетті түрде тұтынатын Аяуасканың көптеген әртүрлі дәстүрлі аттары бар, бірақ Санто Дайме ішінде Санто Дайме, яғни қасиетті Дайме, немесе бастапқыда Местре Ириней айтқандай Дайме деп аталады. «Dai me» (дефиспен) португал тілінде «Маған бер» дегенді білдіреді. «Dai me força, dai me amor» («Маған күш бер, маған махаббат бер») деген тіркес ілімнің әндерінде қайталанады. «Дайм» – энтеоген ретінде құрметтеледі, ешқандай ойын-сауық есірткісі емес; оның кері әсері тәуелділікті тудыру емес, және оның есірткіге және алкоголизмге тәуелділікті емдеу туралы көптеген куәліктері бар. Рәсімге қатысушылар өзін-өзі тануды, кішіпейіл болуды, жүректерін ашуды және Құдайдың рақымын сезінуді үйренуге көмектесетін процеске бағынады. Бұл әртүрлі кереметтерді қамтиды – Аяуаска тудыратын көріністер немесе «миракаос» және табиғатпен және рухани шындықпен қарым-қатынас сезімімен танымал, сондай-ақ өзі туралы қарапайым, жағымсыз сабақтар. Дайм адамның жағымды және әртүрлі жағымсыз немесе шешілмеген жақтарын ашады деп есептеледі, нәтижесінде осы ажыратылған психологиялық мазмұнды біріктіруді қамтитын қиын «кезеңдер» пайда болады. Бұл көбінесе Аяуасканың тазалау сипатымен аяқталады, яғни жағымсыз эмоциялар, күнәлі элементтер және тіпті зұлымдық энергиясы, сондай-ақ физикалық улар шығарылады. Бұл жалпы босатылуға, қуанышқа, жеңілдікке және түсініктілікке әкеледі, өмірдің жалпы жақсаруына әкеледі. Салтанатты рәсімдер кезінде болатын жалғыз қауіп – өзімшілдік пен өкініш. Салт-дәстүрлер «жұмыстар» немесе «trabalhos» деп аталады, өйткені рухани жолда ауыр жұмыс қажет, жалқаулық – жан жолында кедергі. Даймның әсері билеумен, ән айтумен және он екі сағатқа дейін шоғырланумен бірге шыдамдылықты талап етеді және нығайтады. Алайда, жалпы алғанда, би емес жұмыстар, мысалы, Концентрациялар және Куралар. 4-6 сағатқа созылады, ол жерде отыру кезеңдері болады. Дайм көбінесе адамдарға ұзаққа созылған қиын жұмысты атқаруға көмектесу үшін күш береді, сонымен қатар доктринаға сәйкес бауырластық сезімі мен ортақ мақсаттан келетін қосымша көмек.
Санто Дайме әнұрандары
Санто Даймнің ілімдері оның әндері арқылы жеткізіледі, олар орындалғанда Құдаймен тікелей тәжірибе алуға көмектеседі. Музыкалық сүйемелдеуге көбінесе 4:4, 3:4 немесе 6:4 ырғағымен маракастарды бірге ойнау, сондай-ақ гитара, аккордеон және флейта сияқты дәстүрлі халық аспаптары кіреді. Иринеудің ән кітабында 129 ән бар, ол Даймді ішуді бастағаннан өліміне дейінгі рухани жолы мен эволюциясын көрсетеді. Оның әндерін орындау арқылы қатысушы Иринеудің рухымен, ілімімен және тәжірибесімен байланыса алады, және көптеген жағдайларда сол рухани жолмен қадам басқандай болады. Шіркеудің ерте және тәжірибелі мүшелерінің гинариоларын орындауы Санто Дайм күнтізбесіндегі белгілі даталармен үйлеседі. Санто Дайм қауымдастығының көптеген мүшелері өз тәжірибелерімен байланысты іштен сезінетін ерекше әндерді жинақтайды. Осындай жаңа әндерді сезіну процесі "қабылдау" деп аталады.
Денеменциялық диверсификация
1971 жылы Местре Иринеудің қайтыс болуы Санто Дайме қауымдастығының түрленуіне әкелді. Әлемдік тұрғыдан алғанда, ең маңыздысы – Себастьян Мота де Мело, көбінесе Падриньо Себастьян ("Крестный отец Себастьян") деп аталатын, өзінің ізбасарларының бір тобымен бастапқы орталықтан шығып, CEFLURIS (қазір ICEFLU) деп аталатын жекелеген ұйым құрған кезде болды. Падриньо Себастьянның көптеген ізбасарлары елдің бай оңтүстігінен шыққан бразилиялықтар немесе Оңтүстік Американың басқа елдерінің азаматтары болды, олардың Daime-ге деген қызығушылығы орта таптың контрмәдениетімен байланысты болды. Дін қызметкерлерінің құжаттарына сәйкес, бұл бөлініс каннабистің қолданылуына қатысты келіспеушіліктерді де қамтыды. Падриньо Себастьянның ізбасарлары каннабисті емдік өсімдік ретінде қарастырып, оны Санта-Мария деп атады және оны емшілік үшін рухтарды шақыру рәсімінде қолданды. Кейін CEFLURIS каннабистің рәсімдік қолданылу мәселесін ресми түрде қарады және қазір оны рухани жұмыстарда және олардың маңында қолдануға тыйым салынды. Местре Иринеудің бастапқы шіркеуінің ізбасарлары каннабистің қолданылуын, жалпы медиумдық іс-әрекетті де доктринаға қайшы деп есептейді. Бразилияның солтүстігіндегі кейбір шіркеулер каннабисті айыптайды, бірақ Падриньо Себастьянның әндерін орындайды, әрине, ол каннабис қолдануды бастағанға дейін алған әндерін ғана. 1980 жылдардың басында Падриньо Себастьян шіркеу штаб-пәтерін Бразилияның Амазонас штатындағы Сеу-ду-Мапия ауылына көшірді. CEFLURIS-тің басқаруы 1970 жылдары қозғалысқа қосылған мүшелерімен үлесіп берілді, ал 1980 жылдары CEFLURIS Оңтүстік Бразилияда орталықтар құрды. Бүгінде ұйымның Солтүстік Америка, Еуропа, Жапония және Бразилияның барлық аймандарында филиалдары бар.
Аяуаска
Энтеогендік аяуаска, құрамында психоактивті зат диметилтриптамин (ДМТ) бар, Санто Дайм кеңейген сайын соңғы онжылдықтарда заңдық тұрғыдан күшейтілген бақылауға алынды. Бразилияда 1986 жылдан бері бұл тұрымды діни мақсатта қолдануға рұқсат берілген, ал Еуропадағы жақындағы сот даулары Нидерланды мен Испанияда оны пайдалануды заңдастырды. АҚШ-та 2006 жылы Жоғарғы Сот Бразилиядағы тағы бір шіркеу – Униао ду Вегетал (UDV) –қа аяуасканы ритуалдық түрде қолдануға рұқсат берген алдын ала шешімді растады. Бұл шешім, UDV-ға қатысты сот процесінің нәтижесінде, тек осы топқа ғана қатысты, сондықтан аяуасканың заңдық статусы осы елде жалпы алғанда белгісіздікке толы күйде қалып отыр. Санто Даймнің энтеогендік құрметті тұрымы – аяуаска – Оңтүстік Американың ежелгі халықтарында мыңдаған жылдар бойы қолданылып келеді. Бұл Оңтүстік Америка шамандарының дәстүрлі құралдарының бірі, және көптеген аймақтарда бүгінгі күнге дейін түрлі ауруларды анықтау және емдеу үшін, сондай-ақ оның көрулерді тудыратын, терең және өмірді өзгертетін әсерлері үшін кең таралған ем болып табылады. Бұл тұрымның көптеген аттары бар, оның ішінде Санто Дайме (немесе жай ғана Дайме), Хоаска, Аяуаска, Яге және Каапи. Ол екі немесе одан да көп өсімдіктерден жасалады, біреуі – ағаш жүзімі (Аяуаска жүзімі немесе Ягубе; көбінесе Banisteriopsis caapi), ал қалғандары – қоспалар деп аталады. Оңтүстік Америкада түрлі өсімдіктер қолданылса да, олардың көпшілігі диметилтриптаминнің жоғары концентрациясына ие, ал Санто Дайм үшін ең қолайлы қоспа – Психотрия виридис, шіркеу мүшелері оны «Орман патшайымы» деп атайды, шіркеудің негізін қалаушыға көріністе пайда болған бейнеден кейін. ДМТ адам организмінде табиғи түрде кездеседі және өлім кезінде бөлінеді деп болжанады, бірақ оны қабылдаған жағдайда асқазан ішінде сіңіріледі, сондықтан миға осылай жетуі үшін МАОИ (моноамин оксидазасының тежегіші), яғни тетрагидрохармин, хармин және хармалин қажет, сондықтан жүзімді пайдалану. Санто Дайм шіркеуі тек Ягубе жүзімін және Виридис жапырағын қолданады, қоспаға басқа өсімдіктерді қоспайды. Тұрымды шіркеу мүшелері «фейтио» деп аталатын мерекеде бір апта бойы рәсімдік түрде дайындайды. Ән шырқалады, ал ерлер жүзімді ұнтаққа айналдырса, әйелдер жапырақтарды тазалап, сұрыптайды. Олар өздерінің құрметті тұрымдарын дайындаудағы ерекше тәсілдері мен оны қолданудың ерекше жолдарының арқасында, бұл сусын «Аяуаска» емес, «Санто Дайме» деп аталады. Кейбір қауымдастықтарда бұл арада нақты айырмашылықтар бар.
Құқықтық мәртебе
Аяуасканы қасиетті сакрамент ретінде пайдалануы және діннің таралуына байланысты Санто Дайме түрлі елдерде сот процестері мен заңдық даулардың ортасында қалды.
Бразилия
Бразилияда CONFEN (Федералды есірткі кеңесі) Даим шіркеуінің өз дінін сақтау және Даимді пайдалану арқылы емдеу амалдарын жүзеге асыру құқығын тұрақты түрде қолдап келеді. 1987 жылы CONFEN Даимді зерттеді, бұл зерттеуге түрлі шіркеулерге сапарлар жасау және Даимнің дайындалуын бақылау кірді. Сондай-ақ, бұл зерттеуге айауасканы "өсімдік" деп атайтын тағы бір топты (União do Vegetal – UDV) зерттеу де кірді. Зерттеуді жүргізген топқа тек CONFEN ғана емес, сонымен қатар бірнеше мемлекеттік органдардың өкілдері де кірді. Зерттеудің қорытындысы бойынша, Даим қоғамға өте жағымды әсер етеді, әлеуметтік үйлесімділік пен жеке дамуды ынталандырады. Зерттеуде тек өсімдіктердің фармакологиялық талдауын қарастыру жеткіліксіз екені, шайды қолданудың діни, әлеуметтік және мәдени контексін толығымен қарастыру қажеттігі атап өтілді.
Америка Құрама Штаттары
АҚШ-та аяуасканы рәсімдік мақсатта қолдану бойынша сот даулары көбінесе UDV ұйымымен жүргізілді, ал Санто Дайме ілімінің жақтастары осы оқиғаларды жақыннан қадағалап отыр. Қазірге дейін UDV Жоғарғы Соттың үкіметтің оны тыйым салу әрекеттерін қабылдамаған шешімдерінің арқасында заңды түрде қызмет етуге үміткер. 2008 жылдың қыркүйегінен бастап UDV аяуаска қолданысын реттеу мәселесі бойынша Есірткі құралдарына бақылау басқармасымен (DEA) келіссөздер жүргізуде. 2008 жылдың қыркүйегінде Орегон штатындағы үш Санто Дайме шіркеуі мен Калифорниядағы біреуі заңды мәртебе алу үшін федералды сотқа бірлескен сотқа шағым түсірді. Олардың ісі 2009 жылдың 23 қаңтарында аяқталды. Оуэн М. Паннер судья төрағалық еткен «Каралеваның қасиетті жарығы шіркеуі» қарсы «Мукасей» ісі Санто Дайме шіркеуінің пайдасына шешілді. 2009 жылдың наурызында Паннер мұндай шіркеулердің мүшелерінің галлюциногенді шайды қолдануы заңды екенін анықтады және үкіметке оны тұтынуы үшін оларды жазалауға тыйым салатын қаулы шығарды.
Канада
2017 жылдың маусым айында Монреальдегі Санто-Дайме шіркеуі өздерінің рәсімдерінде аяуасканы қасиетті дау ретінде пайдалануға діни бостандық алды. Торонтоның Céu де өздерінің рәсімдерінде аяуасканы қасиетті дау ретінде пайдалануға діни бостандық алды.
Еуропа
Нидерландыда Санто Дайме 2001 жылы сот ісіне жеңіске жетті, бұл оларға аяхуасканы салтанатты түрде қолдануды жалғастыруға мүмкіндік берді. Бұл шешімге ықпал еткен факторлардың бірі – Халықаралық есірткі бақылау кеңесінің хатшысы Нидерландының Денсаулық сақтау министрлігіне жіберген факсы. Аталған факста осы өсімдіктерден жасалған препараттар (мысалы, қайнатылған қоспалар), соның ішінде аяхуаска халықаралық бақылауда емес екені және демек, 1971 жылғы Конвенцияның ешбір бабына бағынбайды делінген. Францияда Санто Дайме 2005 жылдың басында қайнатылған қоспаны қолдануға рұқсат берген сот ісіне жеңіске жетті. Алайда, оларға діни мақсаттар үшін ерекшелік берілмеді, себебі олар таза ДМТ және хармала алу үшін химиялық экстракция жасамады, ал қолданылған өсімдіктер тізімде болған жоқ. Сотта жеңіске жеткеннен кейін төрт ай өткен соң, аяхуасканың құрамына кіретін негізгі ингредиенттер, сондай-ақ гармала есірткі заттары ретінде жарияланды, бұл Дайме және оның құрамындағы заттарды қолдану немесе иеленуді заңсыз етті. Соңғы шешім 2006 жылы Италияда қабылданды. Сегіз айлық тергеу нәтижесінде 2005 жылдың басында 24 итальяндық Санто Дайме мүшесі тұтқындалды, бірақ 2006 жылғы мамырдағы шешімде шіркеу мүшелерінің итальян заңын бұзғанын көрсететін жеткілікті дәлелдер табылмады. 2023 жылы олар сот ісін ұтып, аяхуасканы қолдануға рұқсат алмай қалды.
Академиялық зерттеулер
Екі ерекше маңызды ғылыми жобаны атап өтуге болады. Біріншісі – Бразилия үкіметінің 1980 жылдардың соңында жүргізген ресми тергеуі, оның нәтижесінде 1992 жылы Бразилияда аяуасканы діни мақсатта қолдану заңдастырылды. Екіншісі – халықаралық ғалымдар ұжымы жасаған «Хоаска жобасы». «Хоаска» жобасы аяуасканың емдік агент ретінде қолданылуына қатысты маңызды нәтижелер ұсынды, ол өзінің түпкілікті контекстінде осымен танымал. Басқа бір ұзақ мерзімді зерттеу, бақылау тобын пайдалана отырып, сондай-ақ ауылдық және қалалық аймақтарды ескере отырып, испан зерттеушілерінің тобы жүргізді. Зерттеу 15 жыл бойы айына кем дегенде 2 рет аяуаска қолданған шіркеу мүшелерін қамтыды. Зерттеуді Хосе Карлос Бузо басқарды және оны Психоделикалық зерттеулер жөніндегі көпсалалы қауымдастық қаржыландырды. Зерттеу «аяуаска қолданған топта психологиялық бейімдемеушілік, психикалық денсаулықтың нашарлауы немесе танымдық қабілеттердің төмендеуіне дәлелдер табылған жоқ» деген қорытынды жасады.