Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Әлеуметтік-экономикалық адам құқықтары
Socio economic human rights
Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар (ЭӘМҚ) – білім алу құқығы, тұру құқығы, лайықты өмір деңгейіне құқық, денсаулық сақтау құқығы, құрбандардың құқықтары және ғылым мен мәдениетке құқық сияқты әлеуметтік-экономикалық адам құқықтары. Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар халықаралық және аймақтық адам құқықтары құжаттарында мойындалады және қорғалады. Мүше мемлекеттер экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтарды құрметтеуге, қорғауға және іске асыруға заңдық міндеттемелерге ие және оларды іске асыру үшін "кезең-кезеңмен шаралар" қабылдауы күтіледі. Адам құқықтары жөніндегі жалпы декларация бірқатар экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтарды мойындайды, ал Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар туралы халықаралық пакт (ЭСӘМҚ) экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтардың негізгі халықаралық құқықтық көзі болып табылады. Балалар құқықтары туралы конвенция және Әйелдерге қатысты барлық түрдегі дискриминацияны жою туралы конвенция балалар мен әйелдерге қатысты ЭСӘМҚ-да мойындалған көптеген экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтарды мойындайды және қорғайды. Расалық дискриминацияның барлық түрлерін жою туралы конвенция бірқатар экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтарда нәсілдік немесе этникалық тегіне байланысты дискриминацияға тыйым салады. Мүгедектер құқықтары туралы конвенция сондай-ақ мүгедектік негізіндегі барлық дискриминацияға, оның ішінде экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтарды толық пайдаланумен байланысты орынды ыңғай жасаудан бас тартуға тыйым салады.
Economic, social and cultural rights (ESCR) are socio economic human rights, such as the right to education, right to housing, right to an adequate standard of living, right to health, victims' rights and the right to science and culture. Economic, social and cultural rights are recognised and protected in international and regional human rights instruments. Member states have a legal obligation to respect, protect and fulfil economic, social and cultural rights and are expected to take "progressive action" towards their fulfilment. The Universal Declaration on Human Rights recognises a number of economic, social and cultural rights and the International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights (ICESCR) is the primary international legal source of economic, social and cultural rights. The Convention on the Rights of the Child and the Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination Against Women recognises and protects many of the economic, social and cultural rights recognised in the ICESCR in relation to children and women. The Convention on the Elimination of All Forms of Racial Discrimination prohibits discrimination on the basis of racial or ethnic origin in relation to a number of economic, social and cultural rights. The Convention on the Rights of Persons with Disabilities also prohibits all discrimination on the basis of the disability including refusal of the reasonable accommodation relating to full enjoyment of economic, social and cultural rights.
Адам құқықтары жөніндегі халықаралық және өңірлік құжаттар
Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар көптеген халықаралық және аймақтық адам құқықтары туралы құжаттарда мойындалады және қорғалады.
Economic, social and cultural rights are recognized and protected in a number of international and regional human rights instruments.
Адам құқықтары жөніндегі халықаралық құжаттар
БҰҰ Бас Ассамблеясы 1948 жылы қабылдаған Адам құқықтары жөніндегі жалпы декларация (АҚЖД) экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтардың ең маңызды көздерінің бірі болып табылады. Ол 22-бапта әлеуметтік қамсыздандыруға, 23-бапта жұмыс істеуге, 24-бапта демалыс пен бос уақытқа, 25-бапта лайықты тұрмыс деңгейіне, 26-бапта білім алуға және 27-бапта ғылым мен мәдениеттің жетістіктерінен пайдалануға құқықты мойындайды. Шамамен 195 мемлекет ғылым және ғылыми салаларды қорғау және ғылыми бостандықтарды, ғалымдардың құқықтарын, зерттеулерге қатысушылардың құқықтарын, сондай-ақ әрбір адамның ғылымға қол жеткізу құқығын бекіту жөніндегі ұсынымға келісім білдірді.
The Universal Declaration on Human Rights (UDHR), adopted by the UN General Assembly in 1948, is one of the most important sources of economic, social and cultural rights. It recognizes the right to social security in Article 22, the right to work in Article 23, the right to rest and leisure in Article 24, the right to an adequate standard of living in Article 25, the right to education in Article 26, and the right to benefits of science and culture in Article 27. Common global standards were agreed by some 195 states in the Recommendation on Science and Scientific protect and reassert scientific freedoms, the rights of scientists, and rights of research subjects, and the right of everyone to science.
Адам құқықтары жөніндегі өңірлік құралдар
Адам құқықтары мен халықтар құқықтары туралы Африкалық хартасы 15-бапта еңбек ету құқығын, 16-бапта денсаулық сақтау құқығын және 17-бапта білім алу құқығын қорғайды. Еуропалық әлеуметтік хартасы экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтардың кең ауқымын қорғайды, соның ішінде еңбек ету, жақсы еңбек жағдайлары, кәсіподақтарға қосылу және ұжымдық еңбек әрекеттерін жүргізу құқығы 1-10-баптарда, денсаулық сақтау құқығы 11-бапта, әлеуметтік қамсыздандыру құқығы, оның ішінде медициналық көмек алу және әлеуметтік қызметтер алу құқығы 12-14-баптарда, ерекше осал топтарды қорғау 15-17 және 19-баптарда, ал тұрғын үйге құқық 31-бапта бекітілген. Сан-Сальвадор протоколы Америкааралық адам құқықтары жүйесінде экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтардың бірқатар түрлерін қорғайды. Біріккен Ұлттар Ұйымының (БҰҰ) түрлі арнайы хабаршылары экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтардың нормативтік дамуына әсер етті. Адам құқықтары жөніндегі комиссия және оның кіші комиссиялары тағайындаған негізгі хабаршылар: экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтарды іске асыру жөніндегі арнайы хабаршы, лайықты тұрғын үйге құқық жөніндегі арнайы хабаршы, білім алу құқығы жөніндегі арнайы хабаршы және әйелдерге қарсы зорлық-зомбылық жөніндегі арнайы хабаршы.
The African Charter on Human and Peoples' Rights protects the right to work in Article 15, the right to health in Article 16, and the right to education in Article 17. The European Social Charter protects a wide range of economic, social and cultural rights, including the right to work, to favourable working conditions, the right to join trade unions and to take collective labour action in Article 1 to 10, the right to health in Article 11, the right to social security, including the right to medical assistance and the right to social welfare services, in Article 12 to 14, protection of especially vulnerable groups are enshrined in Article 15 to 17 and 19, and right to housing in Article 31. The Protocol of San Salvador protects a range of economic, social and cultural rights within the Inter American human rights system. Various United Nations Special Rapporteurs have influenced the normative development of economic, social and cultural rights. Appointed by the Commission on Human Rights and its sub commissions, key rapporteurs include the Special Rapporteur on the Realization of Economic, Social and Cultural Rights, the Special Rapporteur on the Right to Adequate Housing, the Special Rapporteur on the Right to Education, and the Special Rapporteur on Violence Against Women.
Ұлттық конституциялар
Бірқатар ұлттық конституциялар экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтарды мойындайды. Мысалы, 1996 жылғы Оңтүстік Африка Конституциясына экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар кіреді және Оңтүстік Африка Конституциялық соты осы міндеттемелерге байланысты талаптарды қарады (Grootboom және Treatment Action Campaign істерін қараңыз). Үндістанның Жоғарғы Соты Конституцияның 21-бабын оң әлеуметтік құқықтарды қамтиды деп түсіндірді. Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтарды конституциялық тұрғыдан мойындау ұзақ уақыт бойы тиімсіз болады деп есептелді, себебі соттарға оларды қарау жұмысы жүктелуі мүмкін, демек демократиялық есеп беру тізбектерін бұзуы ықтимал. Дегенмен, Оңтүстік елдердегі жаңа зерттеулер мүлдем басқа сот шешімдерін көрсетіп отыр. Осы құқықтарды қолдайтын сыншылар әлеуметтік-экономикалық құқықтар жалпы адам дамуын қамтамасыз етуде "нақты әсері жоқ" фактор болып көрінеді деп мәлімдейді. Қазіргі заманғы әл-ауқат мемлекеттері құқықтарға емес, декоммодификацияға, жалпы әл-ауқатқа және жалпыға ортақ игілікке көбірек мән береді. Мысалы, Швеция, Финляндия және Дания әлеуметтік-экономикалық құқықтарды сот арқылы тексеруге сүйенбей, социал-демократиялық партиялар мен кәсіподақтардың ұйымдастыруы арқылы құрылған салыстырмалы түрде күшті әлеуметтік қамқорлық жүйесін қолдайды. Азаматтық қоғам қозғалыстары конституция жасау және әлеуметтік-экономикалық құқықтарды іске асыру үшін балама институттарды, нормаларды және тәжірибелерді ұсынды. Исландия, Боливия және Эквадорда конституциялық тәжірибеге қатысқандар экономикалық және әлеуметтік құқықтарды қатысушылық бюджеттеу немесе технологиялық тұрғыдан жетілдірілген тікелей демократия сияқты жаңа институционалдық құрылымдармен, сондай-ақ экологиялық басқару және ортақ мүліктер, сонымен қатар күтім мен әлеуметтік өндіріс сияқты жаңа нормалар мен дискурстармен байланыстырды. Ирландияда "Right2Water" және "Repeal the 8th" сияқты әлеуметтік қозғалыстар жоғары ұйымдасқан жеке адамдар мен қауымдастықтар дәстүрлі институттармен қатар және одан тыс жерде жұмылдырыла алатынын, бірлесіп әрекет ете алатынын және экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтарды ілгерілете алатынын көрсетті.
A number of national constitutions recognize economic, social and cultural rights. For example, the 1996 Constitution of South Africa includes economic, social and cultural rights and the South African Constitutional Court has heard claims under these obligations (see Grootboom and Treatment Action Campaign cases). The Supreme Court of India has interpreted Article 21 of the Constitution to contain positive social rights. Constitutional recognition of economic, social and cultural rights has long been thought to be counterproductive, given that courts might be tasked to adjudicate them, and hence disrupt the democratic chains of accountability of the so called elected branches. Nonetheless, a growing literature from the Global South has tracked very different judicial responses. Sympathetic critics argue that socio economic rights appear 'quite negligible' factors in terms of ensuring overall human development. Contemporary welfare states tend to emphasize decommodification, general welfare and the common good, not rights. Sweden, Finland, and Denmark, for example, adhere to a comparatively robust welfare effort, built primarily through social democratic parties and trade union mobilisation, without relying on judicial review of socio economic rights. Civil society movements have advanced alternative institutions, norms and practices for constitution making and making socio economic rights effective. Participants in recent constitution making experiments in Iceland, Bolivia and Ecuador have all linked economic and social rights to new institutional arrangements such as participatory budgeting or technologically enhanced direct democracy as well as to new norms and discourses, notably those concerning ecological stewardship and the commons as well as care and social reproduction. In Ireland, social movements such as the 'Right2Water' and 'Repeal the 8th' campaigns have demonstrated how highly networked individuals and communities can mobilise both alongside and outside of traditional institutions, act collectively, and advance economic, social and cultural rights.
Мемлекеттік жауапкершілік
Адам құқықтары жөніндегі халықаралық және өңірлік құжаттарда бекітілген экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар заңды түрде міндетті болып табылады. Мүше мемлекеттердің осы құқықтарды құрметтеу, қорғау және іске асыру бойынша заңдық міндеттемелері бар. Мемлекеттердің осыған байланысты міндеттерінің нақты сипаты негізінен Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар туралы халықаралық пакт (ЭСӘӘҚ) арқылы белгіленген.
Economic, social and cultural right enshrined in international and regional human rights instruments are legally binding. Member states have a legal obligation to respect, protect and fulfil these rights. The exact nature of states' obligations in this respect has been established principally in relation to the International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights (ICESCR),
ЭСӘӘҚ-қа қатысушы мемлекеттер ЭСӘӘҚ құқықтарын іске асыру үшін "кезең-кезеңмен шаралар" қабылдауға міндетті. Елдің экономикалық жағдайына байланысты бірден толыққанды іске асыру мүмкін болмаса да, белсенді шараларды кейінге шегеруге жол жоқ. Мемлекеттер ЭСӘӘҚ-та бекітілген экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтарды қамтамасыз ету үшін нақты күш-жігер жұмсауы керек. Кезең-кезеңмен шаралар қабылдауды дәлелдеу міндеті мемлекетке жүктеледі. Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтарға қатысты кемсітуге тыйым салу дереу күшіне енеді. Мемлекеттер экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтарды тең пайдалануға кедерілтіретін заңдарды, саясатты және тәжірибені жоюға, сондай-ақ қоғамдық өмірде кемсітушілікке жол бермеу үшін шаралар қабылдауы тиіс. Барлық қатысушы мемлекеттер, елдің экономикалық жағдайына немесе ресурстардың жетіспеушілігіне қарамастан, барлық адамдар үшін ең төменгі тіршілік деңгейін қамтамасыз етуге міндетті. Мемлекеттер қолда бар ресурстарға тең қол жеткізуді және оларды әділ пайдалануды қамтамасыз етуі керек. Сондықтан, ресурстарды бөлу жөніндегі үкімет шешімдері бақылауға алынуы тиіс. Заңнамалық шаралар ғана ЭСӘӘҚ-қа сәйкестікті қамтамасыз ету үшін жеткіліксіз, және қатысушы мемлекеттер әкімшілік, қаржылық, білім беру және әлеуметтік шаралар қабылдаумен қатар сот арқылы да құқық қорғауды қамтамасыз етуі керек.
State parties to the ICESCR are required to take "progressive action" towards fulfilment of the ICESR rights. While immediate fulfilment may not be possible due to the economic situation of a country, postponement of proactive action is not permitted. State parties must show genuine efforts to secure the economic, social and cultural rights enshrined in the ICESCR. The burden of proof for progressive action is considered on be with the state party. The prohibition on discrimination in relation to economic, social and cultural rights is regarded as having immediate effect. State parties must abolish laws, policies and practices which affect the equal enjoyment of economic, social and cultural rights and take action to prevent discrimination in public life. All state parties, regardless of the economic situation in the country or resource scarcity, are required to ensure respect for minimum subsistence rights for all. State parties must also ensure that available resources are accessed and used equitably. Therefore, government decisions on how to allocate resources should be subject to scrutiny. Legislative measures alone are not sufficient to ensure compliance with the ICESCR and state parties are expected to provide judicial remedies in addition to taking administrative, financial, educational and social measures.
Бақылау, орындау және іске асыру шеңберінде
Үкіметаралық ұйымдар мен үкіметтік емес ұйымдар (ҮЕҰ) соңғы 50 жыл ішінде экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтарды тұрақты түрде назарсыз қалдырды. Барлық адам құқықтары «тең, бөлінбес, өзара байланысты және бір-біріне тәуелді» деп есептелсе де, экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтарды бақылау, күшіне енгізу және іске асыру аясы азаматтық және саяси құқықтарға қарағанда кем дамыған. Халықаралық күшіне енгізу механизмдері азаматтық және саяси құқықтар үшін күштірек, ал олардың бұзылуы экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтардың бұзылуынан гөрі ауыр қылмыс саналады. Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтарға бағытталған халықаралық ҮЕҰ-лар аз, сондай-ақ ұлттық немесе халықаралық деңгейде экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтарды қорғау білімі мен тәжірибесі бар заңгерлер де жеткіліксіз. Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар азаматтық және саяси құқықтарға қарағанда ұлттық конституцияларда қорғалуы аз. 2008 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар туралы халықаралық пактінің Факультативтік протоколын қабылдады, ол Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар жөніндегі комитетке жеке тұлғалардың мемлекет тарапынан олардың пакт бойынша құқықтары бұзылғандығы туралы шағымдарын қабылдау және қарау өкілеттігін береді. Протокол 2013 жылғы 5 мамырда күшіне енді. 2017 жылы ғылымға құқық туралы ғылым мен ғылыми зерттеушілерге қатысты ұсыныстағы ортақ жаһандық стандарттар үшін мемлекеттер ЮНЕСКО Бас конференциясында іске асыруды бақылау үшін төрт жылдық есеп беруге келісті және ЮНЕСКО-ның Атқарушы кеңесі бақылауды жүзеге асыруға құзыретті екендігіне келісті, ал ЮНЕСКО Ұлттық комиссияларының және академиялық серіктестердің желілері елдерде іске асыруды және бақылауды қамтамасыз ету үшін жұмылдырылды. Жоғарыда аталған басқа да маңызды халықаралық адам құқықтары конвенциялары үшін орындалуын бақылау үшін әртүрлі келісімдер бар. Олардың әрқайсысы мемлекеттің әмбебап мерзімді шолуға түскен жағдайында Адам құқықтары жөніндегі кеңеске жеке жағдайлар туралы есептерді жіберуге құқылы.
Intergovernmental organisations and non governmental organisations (NGOs) have persistently neglected economic, social and cultural rights over the past 50 years. While all human rights are said to be "equal, indivisible, interrelated, and interdependent", the monitoring, enforcement and implementation framework for economic, social and cultural rights is less advanced than that for civil and political rights. International enforcement mechanisms are strongest for civil and political rights, and their violation is considered more serious than that of economic, social and cultural rights. There are few international NGOs that focus on economic, social and cultural rights and there are few lawyers who have the knowledge or experience to defend economic, social and cultural rights at a national or international level. Economic, social and cultural rights are less likely than civil and political rights to be protected in national constitutions. In 2008, the United Nations General Assembly adopted the Optional Protocol to the International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights, which gives the Committee on Economic, Social and Cultural Rights competence to receive and consider communications from individuals claiming that their rights under the Covenant have been violated by a state party. The Protocol entered into force on 5 May 2013. In 2017, for the common global standards in the Recommendation on Science and Scientific Researchers relating to the right to science, states agreed at the UNESCO General Conference to adopt four yearly reporting on implementation, and agreed that UNESCO's Executive Board is competent to manage monitoring, with the networks of UNESCO National Commissions and academic partners mobilized in countries to ensure implementation and monitoring at country level. For the other major international human rights conventions mentioned above there are various other treaty bodies to ensure some monitoring of implementation. And each may transmit to the Human Rights Council reports of individual cases when a state is the subject of a Universal Periodic Review.
Құқық теориясы
Карел Васактың адам құқықтарының үш буын теориясына сәйкес, экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар екінші буын құқықтар деп есептеледі, ал азаматтық және саяси құқықтар, мысалы, сөз бостандығы, әділ сот талқысына құқығы және дауыс беру құқығы – бірінші буын құқықтар деп есептеледі. Теріс және оң құқықтар теориясы экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтарды оң құқықтар ретінде қарастырады. Әлеуметтік құқықтар – "адамның өмір сүруі үшін қажетті негізгі қажеттіліктерді қанағаттандыруға құқық". Әлеуметтік құқықтарға денсаулық сақтауға және лайықты еңбек жағдайларына құқық кіреді.
According to Karel Vasak's theory of three generations of human rights, economic, social and cultural rights are considered second generation rights, while civil and political rights, such as freedom of speech, right to a fair trial, and the right to vote, are considered first generation rights. The theory of negative and positive rights considers economic, social and cultural rights positive rights. Social rights are "rights to the meeting of basic needs that are essential for human welfare." Examples of social rights include the right to healthcare and the right to decent working conditions.